« Powrót

Paragraf 2. Umowy wielostronne – powszechne i regionalne; umowy dwustronne



Podział umów międzynarodowych ze względu na liczbę stron oraz zakres obowiązywania

Ze względu na liczbę stron umowy międzynarodowe dzielą się na umowy dwustronne, inaczej zwane bilateralnymi, oraz umowy wielostronne, inaczej multilateralne[1] . Następnie wśród umów wielostronnych możemy wyróżnić:
1. umowy powszechne, tj. takie, które zawierane są przez państwa (federacje, organizacje międzynarodowe itp.) pochodzące z różnych obszarów geograficznych, ich przedmiot dotyczy zwykle całej społeczności międzynarodowej, a przystępowanie do nich (w przypadku umów otwartych) nie jest uzależnione od spełnienia warunku odpowiedniego położenia geograficznego;
2. umowy regionalne, czyli takie, które obejmują swym zasięgiem konkretny obszar geograficzny, są one zawierane przez państwa określonej strefy geograficznej. Dotyczą one zwykle spraw istotnych dla danego obszaru, dlatego też stroną takich porozumień mogą być jedynie podmioty zainteresowane z uwagi na swe położenie [2].

Rys historyczny

Historycznie wcześniej w obrocie międzynarodowym pojawiły się umowy bilateralne. Już w państwach starożytnych zawierane były porozumienia między sąsiadującymi państwami czy miastami. Zwykle dotyczyły one kwestii granicznych czy też prawa przemieszczania się przez terytoria przygraniczne. Częste były także porozumienia dotyczące zawieszenia broni[3] . Greckie polis zawierały między sobą także umowy, na mocy których uznawane były wzajemnie prawa ich obywateli[4] . W średniowieczu umowy bilateralne zawierane były np. pomiędzy rozwiniętymi gospodarczo państwami-miastami włoskimi, a także między państwami arabskimi, północnoeuropejskimi czy arabskimi. Dotyczyły one wymiany handlowej i szeroko pojętych stosunków gospodarczych, ale także regulowały kwestie konfliktów zbrojnych[5] . Już w średniowieczu, a nawet starożytności (np. w Mezopotamii) można odnaleźć ślady pierwszych umów wielostronnych. Zwykle dotyczyły obrotu handlowego na określonym obszarze, zawierano je między kilkoma jednostkami (państwami, miastami), ale zdarzało się także, że były np. postanowieniami kościelnych soborów. W średniowieczu odnaleźć możemy także pierwsze struktury o charakterze podobnym do dzisiejszych organizacji międzynarodowych typu regionalnego. Przykładem może być Hanza (inaczej Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki), tj. organizacja powstała i funkcjonująca w Europie Północnej przełomu średniowiecza i ery nowożytnej, która miała na celu ułatwienia w handlu i wzajemne poparcie pomiędzy jej miastami-członkami. Członkowie Hanzy popierali się na polu ekonomicznym, a jednocześnie utrudniali działalność handlową kupcom, którzy nie byli zrzeszeni w organizacji[6] .

Dopiero jednak rozwój stosunków międzynarodowych w XIX, a następnie XX w., doprowadził do wzrostu znaczenia umów multilateralnych, które obecnie dominują w obrocie międzynarodowym[7] . W XIX oraz na początku XX w., opierając się na teorii kosztów komparatywnych, wykazano, że wielostronność wymiany międzynarodowej, inaczej multilateralizm, który wyraża się w takich kwestiach jak ustanowienie ułatwień dotyczących swobodnego przepływu towarów, usług i pieniędzy pomiędzy więcej niż dwoma państwami, znacząco usprawnia gospodarkę i sprzyja rozwojowi ekonomicznemu każdego z uczestników takiej wymiany. Spowodowało to zawieranie wielu konwencji regulujących problemy dynamicznie rozwijającej się wymiany międzynarodowej[8] . Pierwsze umowy wielostronne były zawierane w związku z rozwojem nowych technologii, zwłaszcza w dziedzinie transportu. Szybko zauważono bowiem, że brak odpowiednich regulacji i porozumień utrudnia rozwój handlu międzynarodowego. Z tego powodu zawarto umowy wielostronne, na mocy których powstały pierwsze organizacje międzynarodowe w znaczeniu, jakie znamy dzisiaj. Jako przykład można wymienić powstałą w 1874 r. Międzynarodową Unię Ubezpieczeń Morskich, Międzynarodowe Biuro Miar i Wag z 1875 r. czy też powołaną w 1878 r. Międzynarodową Organizację Meteorologiczną[9] .

Skutkiem zawierania nowych umów było także powstawanie pierwszych organizacji międzynarodowych, dzięki którym możliwe było uregulowanie kwestii utrudniających wymianę międzynarodową, a tym samym przyspieszenie rozwoju technicznego i gospodarczego państw-stron tychże umów[10] . Okres międzywojenny charakteryzował się szybkim rozwojem prawa międzynarodowego w wielu różnych dziedzinach, zwłaszcza prawa traktatowego, a co za tym idzie, rozwojem organizacji międzynarodowych. Zawarto wiele konwencji z dziedziny komunikacji morskiej, lądowej, lotniczej, które nadążać musiały za dynamicznym rozwojem nauki i techniki, gospodarki oraz nowoczesnych stosunków międzynarodowych przełomu wieków. Przykładami umów wielostronnych tamtego okresu mogą być: Konwencja paryska o lotnictwie cywilnym z 1919 r., trzy umowy barcelońskie z 1921 r. o wolności tranzytu, o urządzaniu dróg żeglownych o międzynarodowym znaczeniu oraz w sprawie uznania prawa do bandery państw pozbawionych wybrzeża morskiego[11] . Wkrótce po I wojnie światowej powstała pierwsza organizacja międzynarodowa, której celem miało być zapewnienie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa – Liga Narodów. Była to pierwsza w historii próba stworzenia bezpieczeństwa zbiorowego na mocy umowy międzynarodowej, która obejmowała państwa pochodzące z różnych obszarów geograficznych. Ponadto okres międzywojenny przyniósł postęp w dziedzinie prawa humanitarnego i wojennego[12] .

Okres po II wojnie światowej przyniósł jednak tymczasowy regres w stosunkach międzynarodowych. Porażka Ligi Narodów w kwestii utrzymania światowego pokoju spowodowała, że zaczęto kwestionować zasadność normowania stosunków międzynarodowych w drodze umów wielostronnych między państwami. Ponadto trudności gospodarcze po II wojnie były przyczyną powrotu do rozwiązywania międzynarodowych problemów gospodarczych w drodze bilateralnej. W konsekwencji bilateralizm zaczął być traktowany jako przejaw pewnej ułomności w stosunkach gospodarczych na świecie. W związku z tym społeczność międzynarodowa powróciła do zawierania multilateralnych umów międzynarodowych, czego skutkiem było powstawanie organizacji międzynarodowych o zasięgu światowym oraz regionalnym na niespotykaną dotąd skalę, co doprowadziło do powstania ściślejszych związków gospodarczych państw w różnych regionach świata[13] . Wiele powstałych w tamtym okresie organizacji i struktur międzynarodowych odgrywa dziś wiodącą rolę w stosunkach międzynarodowych, wspomnieć należy choćby Organizację Narodów Zjednoczonych, Radę Europy czy też Unię Europejską.

Charakterystyka umów z dziedziny prawa autorskiego, prawa kultury, własności przemysłowej

Współcześnie umowy międzynarodowe odgrywają niebagatelną, jeśli nie podstawową rolę w regulacji stosunków gospodarczych i pozagospodarczych państw. Szczególnie istotne są te porozumienia, które stanowią podstawę do działania organizacji międzynarodowych. Organizacje te funkcjonują na podstawie traktatów, które są umowami międzynarodowymi wielostronnymi, o powszechnym lub regionalnym charakterze. Są to umowy międzynarodowe o szczególnym charakterze, ponieważ z jednej strony są typowymi traktatami wielostronnymi, które wchodzą w zakres uregulowań międzynarodowego prawa traktatów, jednocześnie jednak stanowią środek tworzenia nowych podmiotów prawa międzynarodowego.

Zarówno w ramach tych podmiotów, jak i poza nimi, obowiązują umowy międzynarodowe dwustronne oraz wielostronne, których celem jest regulacja zagadnień związanych z szeroko rozumianą kulturą. Wiele systemów ochrony kultury i sztuki funkcjonuje w ramach organizacji międzynarodowych i obowiązuje wiele podmiotów prawa międzynarodowego. Inne, o mniejszym znaczeniu lokalnym, zawierane są przez dwa podmioty, są to zwykle umowy dotyczące współpracy w zakresie kultury między dwoma państwami, które regulują kwestie wymiany kulturalnej, zakładanie instytucji kultury w układających się państwach, tworzenie szkół i innych placówek, w których naucza się w języku państwa-strony itp. Polska zawarła szereg takich umów, np. Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Francuskiej o współpracy w dziedzinie kultury i edukacji z 22 listopada 2004 r.[14] czy też Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Litewskiej o wzajemnym uznawaniu dokumentów uprawniających do podejmowania studiów wyższych oraz uznawaniu okresów studiów, tytułów zawodowych, stopni naukowych i stopni w zakresie sztuki, sporządzoną w Wilnie 9 marca 2005 r.[15]

Ochrona o zakresie powszechnym
Umowy zawarte w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych

Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) powstała w 1945 r. Podstawą jej działania jest Karta Narodów Zjednoczonych[16] , podpisana na konferencji w San Francisco w dniu 25 czerwca 1945 r.[17] Karta jest wielostronną umową międzynarodową, otwartą warunkowo, co oznacza, że mogą do niej przystąpić wszystkie państwa, pod warunkiem spełnienia określonych kryteriów. To nie tylko rodzaj wielostronnego traktatu, który powołuje do życia organizację międzynarodową, to także niejako konstytucja ONZ, która określa jej funkcje i obszar działania[18] . Karta Narodów Zjednoczonych określa nadrzędne cele Organizacji. Zgodnie z jej postanowieniami nadrzędnym celem organizacji jest zapewnienie trwałego pokoju. Z tym najważniejszym celem związane są kolejne, tj. rozwijanie przyjaznych stosunków między narodami, rozwiązywanie w drodze współpracy międzynarodowej problemów o charakterze gospodarczym, społecznym, kulturalnym lub humanitarnym, jak również popieranie prawa człowieka i podstawowych wolności, a także stanowienie ośrodka harmonizowania działalności narodów, zmierzających do realizacji wspólnych celów[19] .

W systemie ONZ funkcjonuje wiele tzw. organizacji wyspecjalizowanych. Posiadają one z mocy swych statutów szerokie kompetencje międzynarodowe w dziedzinach gospodarczej, społecznej, kulturalnej, wychowawczej, zdrowia publicznego i innych dziedzinach pokrewnych[20] . Warto podkreślić, że są to odrębne od ONZ organizacje międzynarodowe, mające osobne organy, budżety, własnych członków, niekoniecznie tożsamych z ONZ. W tym systemie ONZ odgrywa jednak ważną rolę koordynacyjną wobec organizacji wyspecjalizowanych, wynikającą z Karty oraz zawieranych z tymi organizacjami umów. Koordynacja taka jest niezbędna choćby dlatego, że pozwala na uniknięcie dublowania pracy i osiągnięcie większej efektywności działania[21] .

Wśród organizacji wyspecjalizowanych ONZ na szczególną z punktu widzenia ochrony i regulacji kultury i sztuki uwagę zasługują Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (World Intellectual Property Organization, WIPO), organizacja międzyrządowa utworzona na mocy konwencji podpisanej 14 lipca 1967 r. w Sztokholmie, od 1974 r. zaliczająca się do systemu organizacji wyspecjalizowanych ONZ, oraz Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury (United Nations Educational, Sctientific and Cultural Organization, UNESCO), utworzona 16 listopada 1945 r. w Londynie.

WIPO jest organizacją, której celem jest stosowanie własności intelektualnej (patentów, znaków towarowych, projektów) jako środków stymulujących innowacyjność oraz kreatywność. Jej celem jest pogłębianie wiedzy na temat ochrony praw własności intelektualnej na arenie międzynarodowej oraz zapewnianie współpracy administracyjnej w zakresie egzekwowania praw własności intelektualnej oraz praw autorskich. Organizacja czuwa nad przestrzeganiem umów międzynarodowych, by przeciwdziałać naruszeniom tych praw. Prowadzi również różnego rodzaju akcje edukacyjne i programy pomocowe[22] . W ramach WIPO zostało zawartych wiele umów wielostronnych, których celem jest realizacja wyżej wymienionych zadań organizacji.

Jako jedną z najważniejszych należy wymienić Konwencję Paryską o Ochronie Własności Przemysłowej, która wprawdzie nie została zawarta pod auspicjami WIPO (została sporządzona 20 marca 1883 r. w Paryżu, następnie wielokrotnie zmieniana), ale jest przez nią administrowana i zarządzana[23] . Konwencja określa przedmiot ochrony prawa własności przemysłowej, a także definiuje termin „własność przemysłowa”, posługując się szeroką definicją tego pojęcia. Jej najważniejszymi zasadami są zasada traktowania narodowego oraz zasada pierwszeństwa[24] . Innymi istotnymi umowami są z pewnością Układ o współpracy patentowej z 1970 r., Porozumienie strasburskie dotyczące międzynarodowej klasyfikacji patentowej z 1971 r., Porozumienie madryckie o międzynarodowej rejestracji znaków z 1891 r. (następnie zmieniane), Porozumienie wiedeńskie ustanawiające międzynarodową klasyfikację elementów graficznych znaków z 1973 r., Porozumienie madryckie dotyczące zwalczania fałszywych oznaczeń pochodzenia towarów z 1891 r., Traktat o prawie patentowym z 2000 r., Traktat o prawie znaków towarowych z 1994 r. czy też Porozumienie z Locarno ustanawiające międzynarodową klasyfikację wzorów przemysłowych z 1968 r. (zm. w 1979 r.)[25] .

UNESCO jest organizacją wyspecjalizowaną ONZ, której podstawowym celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dla praw człowieka. Jest organizacją multilateralną koordynującą działania służące rozwojowi międzynarodowej współpracy kulturalnej, oświatowej oraz naukowej. Jako jeden ze swych podstawowych celów organizacja uznaje aktywizację rządów państw oraz społeczności lokalnych dla idei ochrony dziedzictwa kulturowego i naturalnego, współpracy w dziedzinie nauki i edukacji oraz tworzenia społeczeństwa informacyjnego. Ochronie dziedzictwa kulturowego służą uchwalane w drodze negocjacji międzyrządowych akty normatywne oraz liczne programy, stymulujące międzynarodową współpracę w dziedzinie kultury[26] .

Jako najważniejsze akty prawne regulujące kwestie związane z kulturą można wymienić Konwencję o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego (1954 r.) wraz z II protokołem z marca 1999 r. oraz Konwencję w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego (1972 r.). Są one podstawowymi instrumentami kształtującymi politykę państw-stron w zakresie dziedzictwa kulturowego. Druga z wymienionych konwencji zaowocowała powstaniem „Listy światowego dziedzictwa kulturowego”[27] . W ramach UNESCO funkcjonują także umowy wielostronne, które regulują bardziej szczegółowe kwestie ochrony dziedzictwa kulturowego. Jako przykład można wskazać Konwencję dotyczącą podwodnego dziedzictwa kulturowego z 2001 r., Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2006 r. czy też Konwencję w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 r.[28]

Ochrona o zakresie regionalnym

Obok uniwersalnego systemu ochrony, działającego przede wszystkim w ramach ONZ, istotne znaczenie ma ochrona o zasięgu regionalnym. W Europie obejmuje z jednej strony działania podejmowane przez Unię Europejską, a z drugiej aktywności podejmowane przez organizacje międzynarodowe o regionalnym zakresie działania, w tym przede wszystkim Radę Europy. Ochrona realizowana przez te dwa podmioty tworzy system ochrony kultury w Europie[29] .

Rada Europy

Rada Europy została utworzona w 1949 r. na konferencji dyplomatycznej w Londynie. Obecnie liczy 47 członków. Polska jest członkiem organizacji od 1991 r.[30] Głównym zadaniem Rady Europy jest czuwanie nad przestrzeganiem Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r. Jest to podstawowe regionalne źródło ochrony praw człowieka w Europie, nie jest jednak jedyną ważną umową wielostronną podpisaną i obowiązującą w ramach Rady Europy. Jeśli chodzi o ochronę w zakresie kultury, do najważniejszych wielostronnych porozumień w ramach Rady Europy zaliczyć należy Europejską Konwencję o ochronie dziedzictwa archeologicznego, sporządzoną 5 maja 1969 r. w Londynie, Europejską Konwencję o ochronie dziedzictwa archeologicznego (poprawioną), sporządzoną 16 stycznia w La Valettcie, Konwencję o ochronie europejskiego dziedzictwa architektonicznego z 3 października 1985 r. w Granadzie czy też Europejską konwencję o przestępstwach przeciwko dobrom kulturalnym z 23 czerwca 1985 r. w Delphi[31] . Najważniejszą ze wszystkich konwencji w ramach Rady Europy jest jednak Europejska Konwencja Kulturalna, podpisana 19 grudnia 1954 r. w Paryżu. Charakteryzuje się ona skromnymi rozmiarami, ogólnikowością sformułowań oraz niewieloma dyspozycjami o charakterze rzeczowym, ale mimo to stanowi punkt wyjściowy dla wszystkich innych regulacji w swej dziedzinie, podejmowanych w ramach Rady Europy. Jest także punktem odniesienia przy tworzeniu w obrębie Rady Europy organów i instytucji związanych ze współpraca kulturalną[32] . Konwencja uznaje, że dla osiągnięcia statutowych celów organizacji pożądane jest nie tylko zawieranie dwustronnych umów kulturalnych pomiędzy jej członkami, ale również prowadzenie polityki wspólnych działań, mających służyć ochronie i popieraniu kultury europejskiej[33] .
W ramach Rady Europy zostało zawarte wiele umów odnoszących się do kwestii kulturowych o bardziej szczegółowym charakterze. Jako przykład można wymienić Europejską konwencję o telewizji ponadgranicznej z 5 maja 1989 r. czy też Konwencję o koprodukcji filmowej z dnia 2 października 1992 r. Najnowsza Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa audiowizualnego z 8 listopada 2001 r. weszła w życie stosunkowo niedawno, bo w dniu 1 stycznia 2008 r.[34]

Unia Europejska

Jednym z celów UE jest zachowanie wspólnego europejskiego dziedzictwa kulturowego, w znaczeniu języków, literatury, teatru, kina, tańca, radia i telewizji, sztuk pięknych, architektury i rzemiosł, żeby wspomnieć tylko kilka z nich. Unia podejmuje działania mające na celu zachowanie, rozwój i udostępnienie powyższych elementów kultury społeczeństwu[35] . Podstawę prawną podejmowania i realizacji polityki kulturalnej Unii Europejskiej stanowi art. 167 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, zgodnie z którym Unia Europejska przyczynia się do rozkwitu kultur państw członkowskich, w poszanowaniu ich różnorodności narodowej i regionalnej, równocześnie podkreślając znaczenie wspólnego dziedzictwa kulturowego[36] . W jej ramach podejmowane są różne działania w celu umocnienia związków między państwami członkowskimi i sprzyjające realizacji wymienionych celów. W dziedzinie kultury Unia nie podejmuje jednak żadnych aktów prawodawczych wyższego rzędu, co wynika z usytuowania tej tematyki wśród kompetencji wspierających, uzupełniających i koordynujących działania państw członkowskich. Działania podejmowane przez nią nie mogą obejmować harmonizacji przepisów ustawowych i wykonawczych państw członkowskich. Unia działa więc za pomocą programów współpracy, przyjmuje zalecenia i wydaje opinie z dziedzin kultury[37] .
Unia Europejska jest też stroną szeregu umów międzynarodowych związaną z ochroną i rozwojem kultury. Jako najważniejszą można wymienić Konwencję UNESCO sporządzoną w Paryżu dnia 20 października 2005 r. w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego.

Umowy dwustronne

Oprócz umów wielostronnych zawartych w ramach organizacji, do których należy, Polska jest stroną szeregu umów bilateralnych. Są to m. in. umowy zawierane w celu regulacji stosunków naukowych, oświatowych i kulturalnych. Jako kilka przykładów można wymienić: Umowę o współpracy kulturalnej między Rządem PRL a Rządem Królestwa Afganistanu z 1966 r., Umowę między PRL a Republiką Austrii o współpracy kulturalnej i naukowej z 1972 r., Umowę między PRL a Królestwem Belgii o współpracy kulturalnej i naukowej z 1974 r., Porozumienie między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białoruś o współpracy w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturalnego z 1995 r., Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białoruś o współpracy w dziedzinie kultury, nauki i oświaty z 1995 r., Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacyjnej Republiki Brazylii o współpracy kulturalnej z 1991 r., Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Gruzji o współpracy kulturalnej i naukowej z 1995 r., Umowę między Rządem PRL a Rządem Hiszpanii o współpracy kulturalnej i naukowej z 1975 r., Umowę między Rządem RP a Rządem Kanady o koprodukcji filmowej i telewizyjnej z 1996 r., Umowę między Rządem RP a Rządem Federacji Rosyjskiej o współpracy w dziedzinie kultury, nauki i oświaty z 1993 r. czy Umowę między Rządem RP a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o ochronie określonych dóbr kultury z 2004 r.[38]

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1. J. Sozański, Prawo traktatów, Polskie Wydawnictwo Prawnicze Iuris, Warszawa–Poznań 2008.
2. A. Łazowski, A. Zawidzka-Łojek, Prawo międzynarodowe publiczne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2011.
3. T. Łoś-Nowak, Organizacje w stosunkach międzynarodowych: Istota – mechanizmy działania – zasięg, Wyd. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2004.
4. K. Zeidler, Prawo ochrony dziedzictwa kultury, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa2007.
5. W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, LexisNexis Polska, Warszawa 2001.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu, (odczyt 15.10.2013):
1. www.unesco.pl – strona Polskiego Komitetu ds. UNESCO, na stronie odnajdziemy teksty aktów prawnych uchwalonych pod auspicjami organizacji, w tym treść umów i konwencji międzynarodowych, opis celów i zadań organizacji, a także charakterystykę podejmowanych działań i aktywności.
2. http://hub.coe.int/ – strona Rady Europy, opisuje historię powstania organizacji, podaje listę państw członkowskich, zawiera treść podpisanych konwencji i porozumień, przybliża charakterystykę działań Rady Europy; strona w językach angielskim, francuskim, rosyjskim, włoskim i niemieckim.
3. http://www.traktaty.msz.gov.pl/ – Internetowa Baza Traktatowa Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP, zawiera wykazy i teksty umów międzynarodowych, których Polska jest lub była stroną. Są to umowy obowiązujące oraz te, które swoją moc obowiązującą już utraciły. Zawiera także umowy, którymi Polska zamierza się związać (tj. umowy jeszcze nieobowiązujące, ale w stosunku do których rozpoczęto krajową procedurę traktatową).
4. http://europa.eu/index_pl.htm – oficjalna strona Unii Europejskiej, zawiera informacje na temat działania UE, życia w UE, prawa obowiązującego w Unii oraz odpowiednie publikacje związane z działalnością instytucji UE; strona w języku polskim.
5. http://www.wipo.int – strona Światowej Organizacji Własności Intelektualnej, zawiera informacje na temat działalności organizacji, dotyczącej przede wszystkim prawa własności przemysłowej i intelektualnej, a także treść umów międzynarodowych zawartych pod jej auspicjami.