« Powrót

Paragraf 3. Ochrona dóbr kultury w czasie konfliktów zbrojnych



Zarys historyczny

Problematyka ochrony dóbr kultury w czasie konfliktów zbrojnych została dostrzeżona przez przedstawicieli nauki zajmujących się prawem międzynarodowym już w początkach XVII w., kiedy to Hugo Grocjusz w swej najsłynniejszej pracy O prawie wojny i pokoju wskazywał na konieczność oszczędzania dóbr kultury i sztuki nawet w czasie wojny z uwagi na fakt, iż nie mają one żadnego znaczenia dla jej przebiegu[1] . Okres oświecenia przyniósł uznanie nakazu uszanowania dziedzictwa kulturalnego wroga jako jedną z zasad prowadzenia wojny. Twórcy opisując rolę prawa zwyczajowego w stosunkach międzynarodowych, dostrzegali potrzebę stworzenia katalogu dóbr kultury, które w czasie agresji winny podlegać szczególnej ochronie (podjął się tego chociażby Emerich de Vattel – szwajcarski prawnik zwany Ojcem Prawa Narodu)[2] . Pierwszą próbę skodyfikowania istniejących praw i zwyczajów wojennych stanowił kodeks Liebera z dnia 24 kwietnia 1863 r., który pomimo iż nie był umową międzynarodową i obowiązywał jedynie żołnierzy Unii biorących udział w amerykańskiej wojnie domowej, wprowadzał nakaz zabezpieczenia przed zniszczeniem w czasie działań wojsk wymienionych w nim typów budynków i przedmiotów, które przedstawiają wysoką wartość kulturalną. Za ich dewastację, niewynikającą z wojennej konieczności, przewidywał kary[3] .

Dopiero jednak działalność Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wychowania, Nauki i Kultury przyniosła prawdziwy przełom w postaci podpisania w dniu 29 lipca 1899 r. II konwencji haskiej o prawach i zwyczajach wojny lądowej (weszła w życie dnia 4 września 1900 r.), która wprowadzała obowiązujące normy prawa zwyczajowego do prawa traktatowego[4] , co zostało następnie rozwinięte w IV[5] i IX[6] konwencji z dnia 18 października 1907 r. Postanowienia dotyczące ochrony dóbr kultury przyjęły w nich formę zaleceń dotyczących środków ostrożności, a ewentualne kary za zajęcie, zniszczenie bądź też profanację miały być regulowane przez poszczególne państwa w drodze ustawodawstwa wewnętrznego. Także oznaczenie konkretnych obiektów leżało w gestii władz cywilnych, przy czym ochrona była obwarowana warunkiem, iż nie będą one wykorzystywane do celów wojskowych.

Rozwój lotnictwa, a co za tym idzie fakt wykorzystywania floty powietrznej w działaniach wojennych, stworzył nowe zagrożenie dla dóbr kultury na niespotykaną do tej pory skalę. Pierwszym przejawem dostrzeżenia tego problemu było uchwalenie haskich reguł wojny powietrznej w 1923 r.[7] , które jednak nigdy nie stały się prawem z uwagi na opór środowisk wojskowych przeciwnych jakimkolwiek ograniczeniom w zakresie wykorzystania nowej broni. Brak konsensusu na arenie międzynarodowej doprowadził do powstania regulacji o zasięgu kontynentalnym, takich jak chociażby traktat o ochronie instytucji artystycznych i naukowych oraz zabytków historycznych, zwany traktatem Roericha, obejmujący państwa Ameryki Południowej i Północnej[8] .

Konwencja UNESCO o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z dnia 14 maja 1954 r.

Przełom nastąpił wraz z podpisaniem na konferencji zwołanej przez Organizację Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury w Hadze dnia 14 maja 1954 r. Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego[9] (dalej: konwencja haska), która po raz pierwszy wprowadziła definicję pojęcia „dobro kulturalne” (art. 1). Definicja ta, uznając kwestie pochodzenia obiektu oraz osoby jego właściciela za nieistotne, skupiała się na jego cechach indywidualnych, pozwalających przypisać go do jednej z trzech kategorii, tj.:
„a) dobra ruchome lub nieruchome, które posiadają wielką wagę dla dziedzictwa kulturalnego narodu, na przykład zabytki architektury, sztuki lub historii, zarówno religijne, jak świeckie; stanowiska archeologiczne; zespoły budowlane posiadające jako takie znaczenie historyczne lub artystyczne; dzieła sztuki, rękopisy, książki i inne przedmioty o znaczeniu artystycznym, historycznym lub archeologicznym, jak również zbiory naukowe i poważne zbiory książek, archiwaliów lub reprodukcji wyżej określonych dóbr;
b) gmachy, których zasadniczym i stosowanym w praktyce przeznaczeniem jest przechowywanie lub wystawianie dóbr kulturalnych ruchomych, określonych pod lit. a), na przykład muzea, wielkie biblioteki, składnice archiwalne, jak również schrony mające na celu przechowywanie w razie konfliktu zbrojnego, dóbr kulturalnych ruchomych, określonych pod lit. a);
c) ośrodki obejmujące znaczną ilość dóbr kulturalnych określonych pod lit. a) i b), zwane w dalszym ciągu »ośrodkami zabytkowymi«”.
Powyższa definicja pokrywa się z dotychczasowym, zwyczajowym rozumieniem pojęcia „dobra kulturalnego”. Także zasada, że to państwo, do którego należy konkretny obiekt, rozstrzyga o jego znaczeniu dla dziedzictwa kulturowego, pozostaje niezmieniona. Ochrona dóbr kultury przybiera formę opieki nad nimi oraz ich poszanowania i winna być przestrzegana zarówno w czasie pokoju, jak i w czasie wojny. Wysiłki podejmowane przez odpowiednie służby poszczególnych państw w okresie pokoju mają na celu przede wszystkim przygotowanie konkretnych obiektów i ich zabezpieczenie przed dającymi się przewidzieć następstwami ewentualnego konfliktu zbrojnego. Odstąpienie od zasady poszanowania dóbr kulturalnych, wyrażonej w art. 4 ust. 2 konwencji haskiej, może mieć miejsce jedynie w przypadku, gdy wymaga tego „w sposób kategoryczny konieczność wojskowa”. Opierając się na postanowieniach konwencji haskiej oraz protokołu II podpisanego dnia 26 marca 1999 r.[10] (dalej: „II protokół”) można wyróżnić trzy swoiste kręgi ochrony dóbr kulturalnych, tj. ochronę ogólną, specjalną i wzmocnioną.

Kręgi ochrony dóbr kulturalnych
a) ochrona ogólna

Generalnie rzecz ujmując, ochroną ogólną zostały objęte te dobra kulturalne określone w art. 1 konwencji haskiej, którym nie została przyznana ochrona specjalna. Państwa zobowiązane są do ich poszanowania poprzez: „(…) powstrzymywanie się od używania tych dóbr i ich bezpośredniego otoczenia oraz środków przeznaczonych do ich ochrony do celów, które mogłyby wystawić te dobra w razie konfliktu zbrojnego na zniszczenie lub uszkodzenie, oraz powstrzymywanie się wobec nich od wszelkich aktów nieprzyjacielskich” (art. 4 ust. 1 konwencji haskiej). Wspominana wyżej możliwość odstąpienia od przytoczonej w tym miejscu zasady była wyrazem dostrzeżenia przez twórców konwencji haskiej potrzeby uwzględnienia w jej treści czynnika wojskowego, ponieważ zignorowanie jego mogłoby znacznie wpłynąć na skuteczność stosowania w praktyce zawartych w niej postanowień.

Bardzo ogólne sformułowanie klauzuli konieczności wojskowej powoduje, iż w kręgu ochrony ogólnej, zdaniem Stanisława Edwarda Nahlika, można mówić o dwóch jej zasadniczych ograniczeniach. Pierwsze odnosi się do kwestii językowych i wynika z definicji przymiotnika „kategoryczna”, drugie odnosi się do usytuowania klauzuli konieczności wojskowej w ustępie 2 artykułu 4 konwencji haskiej. Systematyka tego przepisu daje podstawę do przyjęcia, iż wyjątki od zasady poszanowania dóbr kulturalnych odnoszą się tylko do wszelkich aktów nieprzyjacielskich, o których mowa w ust. 1, natomiast nie mają one zastosowania do działań wymienionych w dalszych ustępach art. 4 (np. aktów kradzieży, rabunku, bezprawnego przywłaszczenia, wandalizmu oraz odwetu wymierzonym przeciwko tym dobrom)[11] .. Istotną regulację w tym zakresie wprowadził II protokół, w którym stwierdzono, iż osobą uprawnioną do podjęcia decyzji o przywołaniu kategorycznej konieczności wojskowej może być jedynie oficer dowodzący jednostką odpowiadającą batalionowi bądź wyższą (art. 6 pkt c II protokołu). Odstępstwo od tej reguły, polegające na podjęciu decyzji na niższym szczeblu dowodzenia, dopuszczalne jest tylko w wypadku, gdy okoliczności konkretnego przypadku powodują, że kontakt z przełożonym odpowiedniej rangi jest niemożliwy. Na marginesie warto w tym miejscu dodać, że dobra kulturalne objęte ochroną ogólną mogą byś użytkowane w czasie pokoju do celów wojskowych.

b) ochrona specjalna

Ochroną specjalną, zgodnie z treścią art. 1 konwencji haskiej, może być objęta: „(...) ograniczona ilość schronów przeznaczonych do przechowywania dóbr kulturalnych ruchomych w razie konfliktu zbrojnego oraz ośrodków zabytkowych i innych dóbr kulturalnych nieruchomych o wielkim znaczeniu, pod warunkiem że:
a) znajdują się w dostatecznej odległości od wielkich ośrodków przemysłowych oraz od wszelkich ważnych obiektów wojskowych stanowiących punkty wrażliwe, jak na przykład lotnisk, radiowych stacji nadawczych, zakładów pracujących na rzecz obrony narodowej, portów lub dworców kolejowych o pewnym znaczeniu, jak również wielkich linii komunikacyjnych;
b) nie są używane do celów wojskowych”.
Powyższe wymogi, a także dalsze wskazane w artykule 8 konwencji haskiej, są bardzo rygorystyczne i, w wielu przypadkach, niemalże nierealne do spełnienia, o czym świadczyć może chociażby fakt, że do Międzynarodowego Rejestru Dóbr Kulturalnych Objętych Ochroną Specjalną dostało się bardzo niewiele obiektów (cały kompleks Watykanu, jeden schron w Austrii, trzy w Holandii i jeden w Niemczech). Także wymóg braku sprzeciwu państw-sygnatariuszy powoduje, że korzystanie z dobrodziejstwa ochrony specjalnej jest w znacznym stopniu ograniczone. Zakaz używania do celów wojskowych, tak jak jest ono rozumiane w świetle art. 8 ust. 3 konwencji haskiej, obiektów objętych ochroną specjalną doznaje pewnego rozluźnienia, jednakże tylko w przypadku przyjęcia przez państwo na siebie zobowiązania, że w razie konfliktu zbrojnego zaniecha wszelkiego użytkowania konkretnego obiektu, a wyłączenie takie winno być przygotowane już w czasie pokoju.

Skorzystanie z klauzuli konieczności wojskowej w przypadku dóbr kulturalnych, którym nadany został przywilej nietykalności, zostało obwarowane dodatkowymi restrykcjami opisanymi w art. 11 konwencji haskiej. Cofnięcie nietykalności może mieć miejsce tylko w przypadkach niedającej się uniknąć konieczności wojskowej i jedynie na czas jej trwania. Ponadto stwierdzenie zaistnienia takiej wyjątkowej sytuacji może dokonać wyłącznie dowódca jednostki odpowiadającej dywizji bądź wyższej, a gdy okoliczności na to pozwalają, decyzja ta powinna być zakomunikowana stronie przeciwnej odpowiednio wcześnie. Cofnięcie przywileju powinno być ponadto zakomunikowane w formie pisemnej możliwie szybko Komisarzowi Generalnemu Dóbr Kulturalnych wraz z podaniem motywów uzasadniających takie działanie. Abstrahując od powyższych restrykcji, zwolnienie z nakazu zapewnienia ochrony specjalnej może nastąpić w przypadku pogwałcenia przez stronę przeciwną zobowiązań wynikających z art. 9 konwencji haskiej, przy czym jest to dopuszczalne tylko w czasie trwania naruszeń.

c) ochrona wzmocniona

Omówiony już wyżej rygoryzm wymogów dotyczących dóbr kulturalnych pretendujących do uzyskania przywileju nietykalności spowodował konieczność wprowadzenia pośredniego typu ochrony, pomiędzy ogólną a specjalną. Zgodnie z treścią art. 10 II protokołu dobro kulturalne, aby zostać objęte ochroną wzmocnioną, musi spełniać trzy warunki, tj.:
„a) jest dziedzictwem kulturalnym o największym znaczeniu dla ludzkości,
b) jest chronione na mocy odpowiednich krajowych środków prawnych i administracyjnych, uznających jego wyjątkową wartość kulturalną i historyczną oraz zapewniających najwyższy poziom ochrony,
c) nie jest wykorzystywane do celów wojskowych lub dla osłony miejsc wojskowych i Strona, która sprawuje władzę nad tym dobrem kulturalnym, złożyła deklarację potwierdzającą, że nie zostanie ono w ten sposób wykorzystane”.

Pierwszy z wyżej wskazanych warunków, z uwagi na zbliżony charakter do wymogów przewidzianych w konwencji paryskiej z 1972 r. w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego[12] , otwiera możliwość jednoczesnego objęcia konkretnego obiektu ochroną wzmocnioną oraz tą wynikającą z wpisania na Listę Światowego Dziedzictwa. W treści II protokołu została opisana procedura ubiegania się o wpis na Listę Dóbr Kulturalnych pod Ochroną Wzmocnioną, a także wskazano okoliczności uzasadniające zawieszenie oraz cofnięcie przyznanej ochrony mocą decyzji Komitetu Ochrony Dóbr Kulturalnych w Razie Konfliktu Zbrojnego. Obligatoryjna utrata ochrony wzmocnionej następuje w przypadku jej cofnięcia lub zawieszenia na skutek złamania postanowień II protokołu lub gdy objęte nią dobro stało się obiektem wojskowym. Zatem dobro może stać się celem ataku wtedy, gdy na skutek zmiany jego charakteru w obiekt wojskowy atak stał się jedynym możliwym środkiem prowadzącym do zaprzestania jego wykorzystywania w ten sposób. Decyzja taka musi jednak wiązać się z przedsięwzięciem odpowiednich środków ostrożności i może zostać podjęta tylko na najwyższym operacyjnym szczeblu dowodzenia, po skutecznym przekazaniu siłom zbrojnym przeciwnika wcześniejszego ostrzeżenia z żądaniem zakończenia wykorzystywania dobra w niedozwolony sposób i po daniu mu odpowiedniego czasu na zmianę sytuacji. Obwarowania te nie będą jednak miały zastosowania, gdy na podporządkowanie się im nie pozwalają wymogi natychmiastowej samoobrony.

Ochrona dóbr kulturalnych na terytoriach okupowanych

Problematyka ochrony dóbr kulturalnych na terytoriach okupowanych została poruszona już w konwencji haskiej, jednak postanowienia jej dotyczące (art. 5) posługiwały się bardzo ogólnymi sformułowaniami i przyjęły formę generalnych zaleceń dla państw-sygnatariuszy. Dopiero II protokół określał zasady ochrony w czasie okupacji w sposób bardziej szczegółowy i przede wszystkim nakładał na stronę okupującą część lub całość terytorium innej strony obowiązek chronienia dóbr kulturalnych przed ich zniszczeniem i dewastacją poprzez:
„a) zabronienie i zapobieganie wobec terytorium okupowanego wszelkiemu nielegalnemu wywozowi, innemu przemieszczaniu lub przenoszeniu własności dóbr kulturalnych,
b) wszelkim wykopaliskom archeologicznym, z wyjątkiem sytuacji, gdy jest to bezwzględnie niezbędne dla zabezpieczenia, udokumentowania lub zachowania dóbr kulturalnych,
c) wszelkim zmianom w dobrach kulturalnych lub zmianom w korzystaniu z takich dóbr kulturalnych, które mają na celu zatajenie lub zniszczenie dowodów o charakterze kulturowym, historycznym lub naukowym”.
W II protokole położono nacisk na poszukiwanie przez okupanta dróg współpracy z reprezentantami okupowanych terytoriów w celu ochrony znajdujących się na nich dóbr kulturalnych, oczywiście o ile okoliczności stwarzają takie możliwości. Powyższe regulacje stanowiły istotny krok naprzód w porównaniu do mało konkretnych, ramowych postanowień konwencji haskiej w tym obszarze.

Skuteczność postanowień konwencji haskiej oraz odpowiedzialność za ich naruszenie

W treści konwencji haskiej nie zostały umieszczone postanowienia przewidujące penalizację niezgodnych z nią działań państw-sygnatariuszy. Wiele z zawartych w niej norm przybrało formę zaleceń, o czym świadczy często używany zwrot „w miarę możliwości”. Swoistym przejawem sankcji za użytkowanie dóbr kulturalnych do celów wojskowych, a więc niezgodnie z przyjętym na siebie przez państwo zobowiązaniem, jest uchylenie przysługującej konkretnemu obiektowi ochrony, co pozwala na uczynienie zeń celu agresji przeciwnika, przy czym może mieć to miejsce jedynie przy spełnieniu warunków wskazanych już wyżej w niniejszym opracowaniu.

Bardziej kategoryczne stwierdzenia w zakresie ochrony dóbr kultury podczas konfliktów zbrojnych zostały zawarte w protokole dodatkowym do konwencji genewskich[13] , który w art. 53 wprowadzał całkowity zakaz: „(a) dokonywania jakichkolwiek aktów wrogich skierowanych przeciwko budowlom historycznym, dziełom sztuki lub miejscom kultu religijnego, które stanowią dziedzictwo kulturalne lub duchowe narodów; (b) używania takich dóbr do wsparcia wysiłku wojskowego; (c) czynienia z takich dóbr przedmiotu represaliów”, jednocześnie respektując postanowienia konwencji haskiej. Przepis ten ma bardzo istotne znaczenie, szczególnie biorąc pod uwagę fakt, że zakaz w nim przewidziany nie ma zastosowania nawet do takich obiektów jak szpitale i budynki służby zdrowia, które, po usunięciu znaków ochronnych, mogą być wykorzystane do celów wojskowych. Także włączenie ataków skierowanych przeciwko dobrom kultury do katalogu zbrodni wojennych podlegających ściganiu karnemu, w przypadku gdy brak jest dowodów świadczących o używaniu ich do wsparcia wysiłku wojskowego i nie znajdują się one w bezpośredniej bliskości celów wojskowych, zasługuje w tym miejscu na szczególne podkreślenie[14] . Dodatkowe wzmocnienie ochrony dóbr kultury i miejsc kultu religijnego znalazło swe odzwierciedlenie również w protokole dodatkowym II do konwencji genewskich[15] . W art. 16 został wprowadzony całkowity zakaz: „(…) dokonywania wszelkich aktów wrogich skierowanych przeciwko budowlom historycznym, dziełom sztuki i miejscom kultu religijnego, które stanowią dziedzictwo kulturalne lub duchowe narodów, a także wykorzystywania ich do wsparcia wysiłku wojskowego”.
Protokół II do konwencji haskiej poświęca cały rozdział IV zagadnieniu odpowiedzialności karnej oraz jurysdykcji za nieprzestrzeganie zasad ochrony dóbr kulturalnych w sytuacji konfliktu zbrojnego, nadto reguluje problematykę wzajemnej pomocy prawnej. W przypadku zaś konfliktów niemających charakteru międzynarodowego jego strony mają obowiązek respektować postanowienia konwencji haskiej dotyczące poszanowania dóbr kulturalnych, jednak stosowanie pozostałych jej uregulowań zostało uzależnione od woli porozumienia stron na drodze układów specjalnych (art. 19 konwencji haskiej)[16] .

Podsumowanie

Problematyka ochrony dóbr kultury przedstawiona w powyższym opracowaniu ma długoletnią tradycję w prawie międzynarodowym, którego twórcy bardzo wcześnie dostrzegli potrzebę wprowadzenia regulacji mających na celu zachowanie kulturowego i historycznego dziedzictwa dla potomności. Ogromny wysiłek społeczności międzynarodowej, świadomej zagrożeń i konsekwencji dewastacji spuścizny przodków, doprowadził do powstania regulacji, których nieprzestrzeganie obwarowane jest poważnymi sankcjami, co w zamierzeniu ich autorów i rządów państw obowiązanych do ich respektowania zapewni najwyższy poziom ochrony dobrom kultury. Ewolucja środków służących osiągnięciu tego celu pozwala wierzyć, że w przyszłości nie dojdzie do tak katastrofalnych dla świata kultury wydarzeń, jak miało to miejsce w czasie konfliktów zbrojnych w XX w. Jednakże wyżej wspomniane regulacje pozostaną martwe, jeżeli nie będzie im towarzyszyła powszechna świadomość kluczowego znaczenia osiągnięć działalności kulturalnej przeszłych pokoleń dla rozwoju cywilizacji.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:

1) S.E. Nahalik, Grabież dzieł sztuki: rodowód zbrodni międzynarodowej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1958.
2) D. Drewniacki, Międzynarodowa ochrona dóbr kultury w razie konfliktów zbrojnych: materiały i komentarze, Dom Wojska Polskiego, Warszawa 1999.
3) Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, red. K. Lankosz, Wyższa Szkoła Administracji, Bielsko-Biała 2006.
4) A. Gerecka-Żołyńska, Realizacja międzynarodowych standardów ochrony dziedzictwa kulturalnego w polskiej ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”, rok LXIX, zeszyt 4, 2007.
5) M. Gąska, Ogólne zasady ochrony dóbr kultury w czasie konfliktu zbrojnego w prawie międzynarodowym i wewnętrznym RP, „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej” 2003, nr 4, s. 304–317.
6) K. Sałaciński, Ochrona dóbr kultury w prawie międzynarodowym i polskim, opublikowane na stronie internetowej Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pod adresem: http://www.mkidn.gov.pl/media/blekitna_tarcza/docs/20120220_1-Salacinski_Ochrona_Dobr_Kultury_w_prawie.doc.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu (odczyt z 12.10.2013):

1) http://unesco.pl/ – na stronie tej odnajdziemy teksty podstawowych aktów prawnych wydanych przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wychowania, Nauki i Kultury, opis jej działań i inicjatyw dotyczących omawianej materii.
2) http://www.mkidn.gov.pl/ – jest to oficjalna strona internetowa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zawierająca nie tylko teksty polskich aktów prawnych oraz aktów zagranicznych ratyfikowanych przez RP, regulujących kwestię ochrony zabytków w czasie konfliktów zbrojnych, ale także szereg publikacji naukowych i raportów dotyczących omawianej problematyki.
3) http://www.icrc.org/ – na oficjalnej stronie Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża można odnaleźć wiele informacji na temat uregulowań prawnych dotyczących omawianej dziedziny powstających w obszarze prawa międzynarodowego oraz uzyskać dane dotyczące ich przestrzegania, a także sprawdzić, jak można samemu zaangażować się w działalność mającą na celu zachowanie dziedzictwa kulturalnego.
4) http://www.aon.edu.pl/remository?func=select&id=25 – na stronie internetowej Akademii Obrony Narodowej udostępnione są „Zeszyty Naukowe” zawierające obszerne publikacje na temat ochrony dóbr kultury w czasie konfliktów zbrojnych, co ciekawe, autorzy często zwracają uwagę na wymiar wojskowy, a nie tylko prawny, tego problemu, co pozwala uzmysłowić sobie, jak wielkim wyzwaniem dla przemysłu wojskowego oraz szkolenia armii jest dbałość o zachowanie dziedzictwa kulturowego.
5) http://www.unidroit.org/ – jest to oficjalna strona internetowa organizacji UNIDROIT, dzięki której możemy uzyskać informacje na temat jej działalności w dziedzinie ochrony dóbr kultury.