« Powrót

Paragraf 4. Transgraniczny obrót dobrami kultury



Wprowadzenie

Kontrola państwowa i międzynarodowa obrotu dobrami kultury wywodzi się z przekonania, że dziedzictwo kulturowe, w którego skład wchodzą m.in. materialne dobra kultury, stanowi wspólne dziedzictwo ludzkości i jako takie podlega szczególnej ochronie. Przekonanie to znajduje wyraz w wielu aktach prawa międzynarodowego, jako przykład można wymienić Konwencję w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego[1] (1972 r.), Konwencję o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego[2] (1954 r.) czy też Konwencję w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego (2005 r.)[3] . Materialne dobra kultury niewątpliwie stanowią istotną część szeroko pojmowanego dziedzictwa kultury. Kształtują świadomość społeczną i narodową, są nośnikiem informacji historycznej, ale także, o czym nie można zapomnieć, przedstawiają, nierzadko znaczną, wartość materialną. Dlatego też dziedzictwo kulturowe, w tym dzieła sztuki, podlegają ochronie prawnej. Elementem tej ochrony jest kontrola i weryfikacja obrotu dobrami kultury, tak na poziomie krajowym poszczególnych państw, jak i na poziomie międzynarodowym. Kontrola taka posiada dwa główne cele: weryfikację pochodzenia dzieł sztuki oraz zapobieżenie ich nielegalnemu wywozowi. Stąd też umowy międzynarodowe, rządzące transgranicznym obrotem dobrami kultury, skupiają się na zapewnieniu, aby obrót ten był legalny i zgodny z tymi właśnie celami. Odpowiednie regulacje posiadają także poszczególne państwa. Są to przede wszystkim przepisy prawa karnego, które określają katalog czynów zabronionych oraz przewidują sankcje karne, często bardzo surowe[4] . Przepisy regulują także zasady obrotu dobrami kultury, sposób uzyskiwania pozwoleń, dokonywania opłat etc.

Obrót dziełami sztuki przynosi wymierne korzyści ekonomiczne dla gospodarki. Kultura i sztuka, umiejętnie stymulowane, mogą przyczynić się do tworzenia nowych miejsc pracy, przyciągać nowe inwestycje, generować przychody z podatków. Ponadto rozwój rynku sztuki przyciąga turystów, inwestorów i może zmienić zwyczaje konsumentów[5] .
Transgraniczny obrót dziełami sztuki to taki rodzaj obrotu, w którym uczestniczy więcej niż jedno państwo, obrót wychodzący poza granice jednego państwa. W nowoczesnym świecie, w czasach coraz bardziej otwartych granic i ułatwień handlu międzynarodowego, istotne stało się uregulowanie międzynarodowych zasad dokonywania transakcji na międzynarodowym rynku sztuki, w celu zapobieżenia nielegalnego wywozu dóbr kultury poza granice kraju, weryfikacji autentyczności dzieł, które są już w obrocie, czy zapobieżenia powstawaniu czarnego rynku. W tym celu stworzono światowy, regionalny i wewnątrzpaństwowy system, który reguluje zasady rządzące obrotem dobrami kultury, który odbywa się na poziomie transgranicznym.

Transgraniczny obrót dobrami kultury w przepisach międzynarodowych

Aby wyeliminować niepożądane patologie w obrocie dobrami kultury, niezbędna jest sprawna współpraca międzynarodowa. Najważniejszymi aktami prawa międzynarodowego, które regulują transgraniczny obrót dobrami kultury, są Konwencja UNESCO w sprawie środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury[6] , podpisana w Paryżu w 1970 r., oraz konwencja UNIDROIT z 1995 r.[7] Konwencja UNESCO dotyczy ochrony dziedzictwa kulturowego w ogólności, ale znalazły się w niej także zapisy, które dotyczą obrotu dobrami kultury, w tym dziełami sztuki, w szczególności dotykające kwestii nielegalnego obrotu i odzyskiwania skradzionych dóbr. Na podstawie jej postanowień rządy państw mogą się ubiegać o zwrot skradzionych dóbr kultury, takie uprawnienie nie zostało jednak przyznane osobom indywidualnym[8] . Konwencja wprowadza także zapisy dotyczące obowiązku kontroli przez państwa-sygnatariuszy ich rynków sztuki, przede wszystkim poprzez kontrolę eksportu oraz zakaz importu eksponatów skradzionych lub pozyskanych w inny nielegalny sposób.

Problemem związanym z konwencją jest fakt, że nie ratyfikowało jej do tej pory kilka państw, które są znaczącymi uczestnikami obrotu transgranicznego. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest prawdopodobnie obawa, że w związku z ratyfikacją państwa te musiałyby zwrócić część z posiadanych okazów[9] . Uznaje się, że konwencja jest jedynie wstępem do międzynarodowego prawa regulującego obrót transgraniczny dobrami kultury, gdyż w zasadzie jedynie zobowiązuje państwa do współpracy w zakresie wymienionym w jej tytule[10] . Poza tym jednak uważana jest za znaczący akt prawa międzynarodowego, który stanowi podstawę działania międzynarodowych rynków sztuki. Podkreśla się przede wszystkim jej wpływ na podniesienie świadomości oraz zmianę nastawienia do obrotu dobrami kultury.

Konwencja UNIDROIT z 1995 r. jest uznawana za uzupełnienie konwencji UNESCO. UNESCO rekomenduje swoim członkom ratyfikowanie obu konwencji. Konwencja UNIDROIT, w przeciwieństwie do swojej poprzedniczki, nadaje uprawnienia do żądania zwrotu skradzionych dóbr także osobom indywidualnym, a nie tylko rządom poszczególnych państw[11] . Kwestia ta pozostała nieuregulowana w konwencji UNESCO nie bez przyczyny. Już na etapie tworzenia jej tekstu pojawił się bowiem problem z zagadnieniem prawa własności.

W prawie międzynarodowym rozstrzyganie kwestii prawa własności bazuje na regule lex situs, czyli zasadzie, zgodnie z którą uznawanie prawa własności dokonywane jest na podstawie prawa państwa, w którym prawo to zostało nabyte. W większości państw kontynentalnego systemu prawa uznaje się, że w wypadku nabycia w dobrej wierze rzeczy ruchomej prawo chroni nabywcę, w związku z czym pierwotny właściciel traci prawo własności, choćby sprzedaż została dokonana wbrew jego woli[12] . Natomiast państwa systemów common law zwykle stawiają w pozycji uprzywilejowanej pierwotnego właściciela[13] . Konwencja UNIDROIT przyjęła jako zasadę tę drugą koncepcję. Zgodnie z nią pierwotny właściciel nie może zostać pozbawiony swego prawa własności wbrew własnej woli. Zgodnie z art. 4 konwencji osoba, która nabyła przedmiot będący dobrem kultury w dobrej wierze i jest w stanie to wykazać, ma prawo do otrzymania stosownej rekompensaty[14] . Jest to zapis niezwykle istotny z punktu widzenia transgranicznego obrotu dobrami kultury, wpływa bowiem na handlarzy i kolekcjonerów działających na rynkach sztuki, aby sprawdzali bardziej skrupulatnie pochodzenie towarów, które są przedmiotem obrotu.
Konwencja UNIDROIT jest niezwykle istotnym aktem prawa międzynarodowego, który tworzy ramy instytucjonalne dla regulacji w dziedzinie transgranicznego obrotu dobrami kultury. Nie działa ona wstecz, więc nie dotyczy kolekcji dzieł sztuki, które powstały przed jej wejściem w życie[15] . Konwencja dotyczy wyłącznie roszczeń o charakterze międzynarodowym i znacząco wpływa na przejrzystość rynku dzieł sztuki innych dóbr kultury, chroni przed obrotem dziełami pozyskanymi w sposób nielegalny i powoduje, że świadomy uczestnik obrotu zastosuje się do zasady należytej staranności przy nabywaniu dobra, nie chcąc być zmuszonym do jego zwrotu pierwotnemu właścicielowi bez prawa do otrzymania ewentualnej rekompensaty[16] .

Jak już zostało wspomniane na wstępie, przepisy prawa rządzące transgranicznym obrotem dobrami kultury skupiają się przede wszystkim na zapewnieniu legalności tego obrotu poprzez zapobieganie obrotowi dziełami sztuki pozyskanymi w drodze kradzieży i ich wywozowi poza granice państw, a także weryfikację legalności pochodzenia dóbr, które już znajdują się w obrocie. Ponadto przepisy te regulują zasady pobierania ceł, uzyskiwania zezwoleń na import i eksport dzieł sztuki oraz zasady ich sprzedaży za pośrednictwem uprawnionych do tego instytucji, takich jak np. międzynarodowe domy aukcyjne[17] . Jednakże ochrona dóbr kultury i ochrona przed ich nielegalnym wywozem, a także regulacja ich obrotu, to nie tylko przedmiot prawa międzynarodowego publicznego czy prywatnego, ale także przedmiot prawa Unii Europejskiej[18] . Najważniejsze dokumenty europejskie w omawianym zakresie to rozporządzenie w sprawie eksportu dóbr kultury[19] (dalej: rozporządzenie) oraz dyrektywa dotycząca zwrotu dóbr kultury wywiezionych z państwa członkowskiego[20] (dalej: dyrektywa). Celem obydwu aktów jest regulacja zasad transgranicznego obrotu dobrami kultury, tak wewnątrz Unii, jak i z państwami trzecimi. Cel ten realizowany jest za pomocą ustanowienia wspólnych zasad wykonywania wewnętrznych przepisów państw członkowskich, jeśli zostały przez nie wprowadzone.

W niektórych państwach członkowskich przepisy wywozowe są bardzo restrykcyjne (np. Grecja, Hiszpania, Włochy), w innych w zasadzie nie istnieją bądź są bardzo ogólne (np. Belgia). Aby pogodzić różne reżimy prawne oraz interesy poszczególnych państw, wspomniane dokumenty prawne wprowadziły jednolite zasady wydawania dokumentów wywozowych poza granice Unii. Dotyczą one wyłącznie określonych kategorii dóbr kultury o dużym znaczeniu lub wartości[21] . Zezwolenia wydawane są przez państwo, z którego ma być dokonany wywóz i zachowują ważność na wszystkich granicach zewnętrznych Unii[22] . Zgodnie z art. 2 ust. 3 rozporządzenia: „zezwolenie na wywóz zostanie udzielone na wniosek zainteresowanego podmiotu przez upoważnione władze państwa członkowskiego, na którego terytorium dane dobro kultury, legalnie i ostatecznie, się znajdowało w dniu 1 stycznia 1993 r. lub, po tej dacie, na którego terytorium się znajduje w wyniku legalnego i definitywnego wywozu z innego państwa członkowskiego”. Jak wynika z powyższej regulacji, nie będzie miała ona zastosowania do tych dóbr kultury, które znalazły się na terytorium danego państwa członkowskiego w wyniku nielegalnych działań lub przebywają w nim jedynie czasowo, np. w ramach wystawy[23] . Celem rozporządzenia jest, jak widać, ochrona zewnętrznych granic Unii i zapobieżenie nielegalnemu wywozowi tych dóbr, które mogą stanowić dziedzictwo narodowe poszczególnych państw członkowskich[24] .

Jednocześnie unijna kontrola eksportu nie dotyczy wewnętrznych granic między państwami członkowskimi, co stwarza problem dla tych, które wprowadziły ostrzejsze wymogi wywozowe, ale nie mogą ich egzekwować w praktyce, gdyż w Unii Europejskiej nie obowiązuje wewnętrzna kontrola celna[25] . O interes tych państw dba powołana dyrektywa, która dopuszcza roszczenia o zwrot dóbr wywiezionych niezgodnie z prawem do innego państwa członkowskiego, ale wyłącznie w sytuacji, gdy należą one do kategorii szczególnie ważnych dóbr kultury, stanowią integralną część zbiorów publicznych lub zbiorów instytucji kościelnych[26] . Po spełnieniu wymienionych w dyrektywie warunków państwo członkowskie może wystąpić do odpowiedniego sądu innego państwa w celu uzyskania zwrotu nielegalnie wywiezionego dobra. Podobnie jak w przypadku opisanej powyżej konwencji UNIDROIT, także tutaj sąd badający sprawę zwrotu nielegalnie pozyskanego dobra kultury nie bada kwestii nabycia prawa własności, może jednak przyznać nabywcy zobowiązanego do zwrotu odpowiednią rekompensatę, pod warunkiem że wykaże on zachowanie należytej staranności przy nabyciu danego dobra [27].

Omawiając przepisy Unii Europejskiej w sprawie obrotu dobrami kultury, nie wolno zapomnieć o przepisach wykonawczych, np. rozporządzeniu Komisji w sprawie wywozu dóbr kultury[28] . Rozporządzenie Komisji wymienia trzy rodzaje pozwoleń na wywóz celny dobra kultury poza granicę Unii Europejskiej. Są to: pozwolenie standardowe (jednorazowe pozwolenie na wywóz zabytku za granicę), szczególne pozwolenie otwarte (wielokrotne pozwolenie indywidualne na czasowy wywóz zabytku za granicę) oraz ogólne pozwolenie otwarte (wielokrotne pozwolenie indywidualne na czasowy wywóz zabytku za granicę). Rozporządzenie Komisji określa również wymogi, jakie powinny spełniać poszczególne pozwolenia.

Przepisy organizacji międzynarodowych, w tym obowiązujące prawo Unii Europejskiej, mają wpływ także na polski reżim prawny obrotu dobrami kultury. Do najważniejszych aktów prawnych regulujących obrót dobrami kultury, także w wymiarze transgranicznym, można zaliczyć przede wszystkim ustawę z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami[29] , a także rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 19 kwietnia 2004 r. w sprawie wywozu zabytków i przedmiotów o cechach zabytków za granicę[30] . Oczywiście akty prawa Unii Europejskiej obowiązują w Polsce, czy to bezpośrednio (rozporządzenia), czy też poprzez ich implementację (dyrektywy), stąd też obowiązek po stronie organów polskich do stosowania przepisów powołanego wyżej rozporządzenia oraz dyrektywy. W ramach polskiego prawa organem wydającym stosowne pozwolenia na wywóz dóbr kultury za granicę jest Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wywóz dóbr kultury do innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej jest dokonywany na podstawie jednego z czterech typów pozwoleń, tj. jednorazowego pozwolenia na stały wywóz zabytku za granicę, jednorazowego pozwolenie na czasowy wywóz zabytku za granicę, wielokrotnego pozwolenia indywidualnego na czasowy wywóz zabytku za granicę oraz wielokrotnego pozwolenia ogólnego na czasowy wywóz zabytku za granicę[31] . W przypadku dóbr kultury, na wywóz których nie jest wymagane zezwolenie, wydaje się dokument stwierdzający, że na wywóz nie jest wymagane zezwolenie, tj. zaświadczenie[32] .

Podsumowanie

Pozytywnie należy ocenić starania społeczności międzynarodowej zmierzające do uregulowania zasad rządzących transgranicznym obrotem dziełami sztuki. Jest to istotna gałąź gospodarki, która może przynieść wymierne korzyści ekonomiczne zarówno państwom, jak i podmiotom prywatnym. Nie można jednak zapominać, że posiada ona swą drugą, mniej pozytywną, stronę. Nielegalny obrót dobrami kultury, skradzione zabytki, przestępczość zorganizowana ukierunkowana na obrót nielegalnie pozyskanymi zabytkami – wszystko to są zjawiska niepożądane na światowym rynku sztuki. Na obecnym etapie obowiązywania pokrótce scharakteryzowanych powyżej aktów prawa międzynarodowego nie sposób jednoznacznie ocenić, który system regulacji transgranicznego obrotu dobrami kultury jest najbardziej korzystny z punktu widzenia jego ochrony. Jedno jest pewne – obrót dobrami kultury istniał zawsze, dobra kultury były i będą przedmiotem obrotu, a jedyną alternatywą jest wybór między legalnym obrotem a czarnym rynkiem, więc najlepszą opcją wydaje się swobodny obrót przy jednoczesnym skupieniu się na minimalizowaniu patologii transgranicznego handlu działami sztuki, takich jak czarny rynek, kradzieże oraz niszczenie dóbr kultury[33] .

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:

1. Rynek sztuki. Aspekty prawne, red. W. Kowalski, K. Zalasińska, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2010.
2. A. Kobyłecka, A. Skaldawska, Obrót dobrami kultury, „Polskie Regiony w Europejskiej Przestrzeni Kulturowej”, Nr 1, lipiec 2005.
3. M. Niedźwiedź, Obrót dobrami kultury w Unii Europejskiej, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2000.
4. M. Korzeniowska-Marciniak, Międzynarodowy rynek dzieł sztuki, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2001.
5. W. Paczuski, Handel dziełami sztuki w Unii Europejskiej, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2010.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu (odczyt z 15.10.2013):

1. http://www.unidroit.org/ – strona Międzynarodowej Organizacji Unifikacji Prawa Prywatnego, zawiera informacje na temat organizacji, wykaz działań, konferencji, a także treść aktów prawnych uchwalonych w ramach organizacji, a także publikacji z nimi związanych; strona w języku angielskim oraz francuskim.
2. www.unesco.pl – strona Polskiego Komitetu ds. UNESCO, na stronie odnajdziemy teksty aktów prawnych uchwalonych pod auspicjami organizacji, w tym treść umów i konwencji międzynarodowych, opis celów i zadań organizacji, a także charakterystykę podejmowanych działań i aktywności.
3. http://europa.eu/index_pl.htm – oficjalna strona Unii Europejskiej, zawiera informacje na temat działania UE, życia w UE, prawa obowiązującego w Unii oraz odpowiednie publikacje związane z działalnością instytucji UE; strona w języku polskim.
4. www.kongreskultury.pl – strona Kongresu Kultury Polskiej, który odbył się w 2009 r., zawiera informacje na temat wydarzeń kulturalnych, raporty o stanie kultury, informację prawną i ekonomiczną.
5. http://www.mkidn.gov.pl – strona Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, dotyczy działań ministerstwa, zawiera listę aktów prawnych oraz działań podejmowanych przez resort, także w dziedzinie obrotu dobrami kultury.