« Powrót

Paragraf 5. Międzynarodowy rynek sztuki



Wprowadzenie

Podstawową kwestią wymagającą omówienia już na wstępie niniejszego opracowania jest problematyka samego zdefiniowania pojęć „sztuka” i „rynek”. Zgodnie z Internetowym Słownikiem Języka Polskiego PWN rynek definiuje się jako całokształt stosunków handlowych i gospodarczych , natomiast w Internetowej Encyklopedii PWN pod tym hasłem znajdziemy „ogół transakcji kupna–sprzedaży danego dobra lub czynnika produkcji, zawieranych na pewnym terytorium w określonym czasie” . Według Mieczysława Gulcza rynek to całokształt transakcji kupna–sprzedaży, do których dochodzi w określonych warunkach będących wynikiem relacji między podażą a popytem. Analiza tych transakcji może przebiegać w bardzo wielu kierunkach, w zależności od przyjętych kryteriów oceny . O wiele większe trudności napotykają próby zdefiniowania pojęcia „sztuka”, które nigdy nie było jednolicie rozumiane i znacznie ewoluowało na przestrzeni wieków, coraz bardziej odrywając się od pojęcia „piękno”, które w obecnych czasach nie stanowi już immanentnej cechy sztuki. Encyklopedyczna oraz słownikowa definicja są zasadniczo zbieżne, wskazując na dziedzinę ludzkiej działalności/twórczości artystycznej prezentującą wartość estetyczną i tak właśnie będzie ona rozumiana w przedmiotowym opracowaniu.

Również sformułowanie „rynek sztuki” czy też „rynek dzieł sztuki” było przedmiotem dogłębnej analizy, ponieważ z uwagi na specyfikę przedmiotu obrotu typowe prawa ekonomii, takie jak popyt, podaż oraz prawo malejącej użyteczności krańcowej, nie mają do niego zastosowania lub ich działanie jest w znacznym stopniu ograniczone . Według Marii Korzeniowskiej-Marciniak: „rynek dzieł sztuki opiera się na wolnej grze sił rynkowych w postaci mechanizmu rynkowego. Nie eliminuje istnienia mecenatu prywatnego i publicznego, sponsoringu lub protekcyjnej polityki państwa w stosunku do twórców, instytucji artystycznych etc.” . Autorka odróżnia od powyższego pojęcia sformułowanie szersze, tj. „handel dziełami sztuki”, do którego zalicza nie tylko transakcje, ale całą wymianę, czyli również: „transfery, charakteryzujące się tym, że jedna ze stron wymiany nie otrzymuje niczego namacalnego w zamian za przedmiot lub usługę” . Wspomniana już wyżej specyfika omawianej w tym miejscu gałęzi rynku powoduje, iż nie można patrzeć nań wyłącznie z perspektywy systemu gospodarczego, zapominając o systemie artystycznym.

Podstawowe formy wymiany na międzynarodowym rynku sztuki

Najbardziej powszechną formą handlu sztuką jest wciąż sprzedaż galeryjna i antykwaryczna, jednak wymiana na globalnym rynku sztuki zwanym rynkiem trzeciego poziomu (obok rynku pierwotnego – lokalnego, i wtórnego – o zasięgu krajowym) odbywa się najczęściej w formie aukcji, gdzie dominujące znaczenie mają dwie instytucje – domy aukcyjne: angielska Christie's i amerykańska Sotheby's . Co prawda na rynku światowym działa bardzo duża liczba domów aukcyjnych, jednak dysproporcje między wymienionymi wyżej, kolokwialnie mówiąc, gigantami a resztą podmiotów są na tyle znaczące, iż często mówi się nawet o duopolu na arenie międzynarodowej. Jednakże ani Christie's, ani Sotheby's, podobnie jak pozostałe liczące się domy aukcyjne, nie posiadają swoich filii w Japonii czy też w przeważającej części Europy Środkowo-Wschodniej (wyjątek stanowi Praga), co zasadniczo nie wpływa na pozycję japońskich inwestorów, którzy odgrywają znaczącą rolę na rynku globalnym, jednak w stosunku do wspomnianej części Europy powoduje utrzymywanie się pewnej izolacji wynikającej z uwarunkowań historycznych . Wraz z rozwojem technologicznym ewoluował także sposób przeprowadzania licytacji na rynku sztuki, w których ogromną rolę odgrywa Internet. Niemalże we wszystkich domach aukcyjnych dopuszczalny jest także udział w licytacji za pośrednictwem telefonu. Wśród form przeprowadzania aukcji na całym świecie wyróżnia się sześć podstawowych, tj.:
1) tradycyjna aukcja młotkowa;
2) tradycyjna aukcja młotkowa bez możliwości licytacji w dół;
3) mieszana formuła tradycyjnej aukcji młotkowej;
4) internetowa aukcja na zasadach aukcji młotkowej z możliwością licytacji w dół;
5) internetowa aukcja na zasadach aukcji młotkowej;
6) aukcja w systemie Vickreya .

Determinanty popytu na dzieła sztuki

W ujęciu ekonomicznym popyt to: „ilość dobra lub usługi, którą konsumenci chcą i mogą kupić w danym czasie przy różnych poziomach cen” . Definicja ta nie przystaje jednak do rynku dzieł sztuki, których zindywidualizowany charakter powoduje, że w tym przypadku mówimy raczej o stopniu gotowości do zakupu konkretnego przedmiotu opartym na realnym funduszu nabywczym . Luksusowy wymiar dzieł sztuki powoduje, iż niejednokrotnie wzrost ceny wpływa na wzrost popytu, co można zaobserwować w czasie licytacji internetowych czy też w domach aukcyjnych. Także prawo malejącej użyteczności krańcowej przejawiające się w zjawisku, że im więcej ktoś posiada danego dobra, tym mniejsza jest chęć jego zwielokrotniania, nie ma przełożenia na rynek sztuki . Ponadto czynnik uczestnictwa w kulturze ma znaczący wpływ na kształtowanie się popytu w tym obszarze. Według Marii Korzeniowskiej-Marciniak wśród determinant niecenowych popytu w omawianej gałęzi rynku zasadnicze znaczenie mają: dochody nabywców, ich gusta i preferencje, ceny dóbr substytucyjnych i komplementarnych, efekty naśladownictwa i demonstracji oraz oczekiwania dotyczące przyszłych cen .

Determinanty podaży dzieł sztuki

Zgodnie z Internetową Encyklopedią PWN podaż to „ilość produktów, którą producenci są gotowi dostarczyć na rynek przy różnych poziomach cen” . Na rynku sztuki zasadnicze znaczenie ma nie ilość dzieł przeznaczonych na sprzedaż, lecz gotowość do ich sprzedaży. Nierozerwalny związek pomiędzy aktem twórczym a podażą w tym przypadku powoduje, że wzrost popytu nie musi oznaczać wzrostu sprzedaży. Zależność ta w ogóle nie wystąpi w odniesieniu do dzieł nieżyjących twórców czy też artystów, którzy zaprzestali, czasowo lub nieodwołalnie (przykładowo z powodów osobistych), działalności twórczej. Czynniki o charakterze niecenowym wpływające na podaż dzieł sztuki można podzielić na ekonomiczne i pozaekonomiczne. Do pierwszej kategorii zaliczamy: ceny czynników produkcji, technologię, podatki i subsydia, przewidywania dotyczące przyszłych cen oraz liczbę przedsiębiorstw w gałęzi. Do drugiej grupy zaś: śmierć artysty i niemoc twórczą, kataklizmy, kradzież dzieł czy też wystawianie większej kolekcji .

Determinanty ceny dzieł sztuki

Katalog czynników wpływających na cenę dzieł sztuki jest tak szeroki, że nie sposób ich wszystkich wymienić. Co więcej, nawet ich kategoryzacja napotyka spore trudności. Sama wysoka wartość artystyczna dzieła nie daje gwarancji uzyskania przez nie wysokiej ceny, ponieważ ogromne znaczenie mają też osoba twórcy, gust potencjalnego nabywcy czy też niedające się przewidzieć i sprecyzować okoliczności, które powodują, iż określony typ przejawów twórczej działalności człowieka bądź dzieła konkretnego artysty nagle stają się bardzo pożądane . Warto także zwrócić uwagę na fakt, że kondycja gospodarki światowej niekoniecznie musi wpłynąć w tym przypadku na poziom cen. Nawet w dobie globalnego kryzysu finansowego dzieła sztuki mogą osiągać rekordowe ceny.

Wpływ regulacji prawnych na międzynarodowy rynek sztuki

Ponadnarodowe korporacje zajmujące się obrotem dziełami sztuki, takie jak wspominane już domy aukcyjne czy też internetowe portale aukcyjne (przykładowo Amazon i eBay), poprzez tworzone przez siebie regulacje odgrywają ogromną rolę na międzynarodowym rynku sztuki. Także wewnętrzne przepisy prawa poszczególnych państw mają nań duży wpływ. Interwencjonizm państwowy, którego celem jest ochrona i opieka nad dziełami sztuki, przejawia się w formie aktów prawnych dotyczących kwestii ich wwozu i wywozu z terytorium kraju oraz związanych z tym ograniczeń, wysokości ceł i podatków, polityki wspierania działalności kulturalnej, a także w przepisach prawa karnego sankcjonujących nielegalny obrót dziełami sztuki. Poza porządkiem prawnym poszczególnych państw w obrębie Europy kluczowe znaczenie mają regulacje prawa wspólnotowego. Rynek Unii Europejskiej opiera się na czterech podstawowych swobodach, tj. swobodnym przepływie towarów, osób, usług i kapitału.

Pojęcie towaru, jakkolwiek niezdefiniowane w przepisach traktatowych, zostało dogłębnie przeanalizowane w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości. Kluczowe znaczenie dla omawianej w niniejszym opracowaniu materii ma orzeczenie w sprawie Komisja v. Włochy z 1968 r. Komisja zwróciła się do Trybunału w trybie art. 226 TWE w związku z naruszeniem przez Włochy zakazu stosowania ceł i środków o podobnym skutku, ponieważ od 1939 r. obowiązywał tam progresywny podatek eksportowy na przedmioty posiadające wartość artystyczną, historyczną, archeologiczną i etnograficzną. Zdaniem Komisji do takich dóbr odnoszą się przepisy wspólnotowe o unii celnej. Włochy oparły swoją linię obrony na przekonaniu, że pomiędzy przedmiotami o wartości artystycznej a dobrami konsumpcyjnymi istnieje zasadnicza różnica i z uwagi na ten fakt nie stosuje się do nich postanowień o swobodnym przepływie towarów. Trybunał Sprawiedliwości stanął na stanowisku, że pomimo specyficznego charakteru dóbr kultury wyróżniającego je na tle innych towarów, zważywszy na to, że ich wartość może być wyrażona w pieniądzu i mogą stanowić przedmiot transakcji handlowych, przepisy o swobodnym przepływie towarów mają do nich zastosowanie. W związku z powyższym wszelkie ograniczenia tej swobody przewidziane w ustawodawstwie krajowym winny mieć swe oparcie w przepisach traktatowych stanowiących wyjątki od ogólnie przyjętej zasady.

W orzeczeniu Komisja v. Belgia z 1992 r. Trybunał Sprawiedliwości poszedł jeszcze dalej, uznając, że wystarczy, by dane dobro miało zdolność występowania w transakcjach handlowych jako ich przedmiot, niezależnie od tego, czy posiada wewnętrzną, samoistną wartość. Choć przytoczona w tym miejscu sprawa dotyczyła odpadów, zapadłe w niej rozstrzygnięcie niewątpliwie ma niebagatelny wpływ na europejski rynek sztuki .

Powyższe orzeczenia mają przełomowe znaczenie dla rynku sztuki na obszarze Unii Europejskiej, gdyż można je swobodnie przemieszczać w jej obrębie, nie będąc narażonym na konieczność poniesienia kosztów, które w przypadku przekraczania granic poza terytoriami państw członkowskich mogą być znaczne, czym niejednokrotnie skutecznie blokują dojście do skutku konkretnych transakcji. Nie można zapomnieć także o tym, że zgodnie z przepisami unijnymi towary z państw trzecich wprowadzone do swobodnego obrotu uzyskują status identyczny do towarów wspólnotowych i podlegają tym samym regulacjom, natomiast dobra eksportowane poza obszar Unii Europejskiej tracą ten status. Doniosłe znaczenie dla uczestników międzynarodowych transakcji handlowych, których przedmiotem są dzieła sztuki, ma również okoliczność obowiązywania na terenie Unii Europejskiej wspólnej taryfy celnej w stosunkach z państwami trzecimi, która dotyczy zarówno towarów eksportowanych, jak i importowanych.

Przeciwdziałanie nielegalnemu obrotowi na międzynarodowym rynku sztuki

Międzynarodowy rynek sztuki, podobnie jak wszystkie sektory wymiany, na których obraca się dużymi pieniędzmi, narażony jest na przestępczość i inne zjawiska patologiczne, co zostało dostrzeżone przez rządy krajowe. Świadomość zagrożeń, na jakie narażone są dzieła sztuki oraz świadomość ich doniosłego znaczenia dla zachowania dziedzictwa przeszłych i obecnych pokoleń, doprowadziła do stworzenia regulacji prawnych o zasięgu międzynarodowym. Z uwagi na fakt, że poszczególne akty prawa międzynarodowego zostały omówione w odpowiednich podrozdziałach niniejszej części publikacji, w tym miejscu zostaną one jedynie pokrótce opisane. Rezultatem działalności Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury w przedmiotowym zakresie było podpisanie Konwencji dotyczącej środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przewozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 r. , która ma charakter ogólnych zaleceń koncentrujących się na problematyce kontroli przewozowych i samokontroli. Ogromne znaczenie dla ochrony międzynarodowego rynku sztuki przed zjawiskami patologicznymi ma także Konwencja UNIDROIT o skradzionych lub nielegalnie wywiezionych dobrach kultury z 1995 r. wprowadzająca szczegółowe rozwiązania techniczne regulujące sposób postępowania z roszczeniami o międzynarodowym charakterze dotyczącymi materii będącej przedmiotem jej postanowień. Natomiast w obszarze prawa unijnego podstawowymi aktami są dyrektywa Rady 93/7 oraz rozporządzenie Rady 3911/92 . Celem dyrektywy jest zapewnienie zwrotu nielegalnie wywiezionych dóbr kultury definiowanych jako skarby narodowe państw członkowskich, nie naruszając przy tym wewnętrznych uregulowań dotyczących prawa własności ani nie podejmując próby harmonizacji poszczególnych porządków prawnych. Natomiast rozporządzenie dotyczy kwestii ochrony zewnętrznych granic unijnych poprzez regulację zewnętrznego aspektu przepływu dóbr kultury. W tej regulacji szczególny nacisk kładziony jest na współpracę pomiędzy służbami celnymi państw członkowskich.

Podsumowanie

Jakkolwiek już samo zdefiniowanie pojęcia „międzynarodowy rynek sztuki” napotyka wiele trudności, a badania jego dotyczące są w stosunkowo niewielkim stopniu zaawansowane, powyższe opracowanie ukazuje podstawowe prawa, jakimi rządzi się światowy obrót dziełami sztuki oraz wpływ procesu globalizacji i rozwoju technicznego na usprawnienie wymiany w tym obszarze, nad której bezpieczeństwem czuwają poszczególne państwa zarówno poprzez tworzenie wewnętrznych uregulowań prawnych, jak i współpracę na forum międzynarodowym.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1) M. Korzeniowska-Marciniak, Międzynarodowy rynek dzieł sztuki, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2001.
2) P. Ruchała, Autorskoprawne aspekty rynku dzieł sztuki ze szczególnym uwzględnieniem instytucji droit de suite, praca magisterska, Poznań 2012.
3) Rynek sztuki. Aspekty prawne, red. W. Kowalski, K. Zalasińska, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2010.
4) B. Krapiński, Obrót dziełami sztuki w państwach Unii Europejskiej i w krajach trzecich jako forma inwestycji i tezauryzacji pieniądza, praca magisterska, Gdańsk 2011.
5) M. Niedźwiedź, Obrót dobrami kultury w Unii Europejskiej, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2000.
6) Instytucjonalizacja wielostronnej współpracy międzynarodowej w Europie, red. S. Parzymies, R. Zięba, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004.
7) A. Grzywacz, Obrót dziełami sztuki, LexisNexis Polska, Warszawa 2004.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu, (odczyt z 12.10.2013):

1) http://unesco.pl/ – na stronie tej odnajdziemy teksty podstawowych aktów prawnych wydanych przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wychowania, Nauki i Kultury, opis jej działań i inicjatyw dotyczących omawianej materii, przede wszystkim przeciwdziałaniu nielegalnemu obrotowi dziełami sztuki.
2) http://www.mkidn.gov.pl/ – jest to oficjalna strona internetowa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zawierająca nie tylko teksty polskich aktów prawnych oraz aktów zagranicznych ratyfikowanych przez RP, regulujących wymianę na rynku sztuki, ale także instrumenty chroniące go przed wszelkimi zagrożeniami.
3) http://europa.eu/index_pl.htm – na oficjalnym portalu Unii Europejskiej można odnaleźć regulacje unijne dotyczące obrotu dziełami sztuki i jego ochroną, perspektywy rozwojowe, listę programów wsparcia oraz orzecznictwo w zakresie swobodnego przepływu towarów.
4) http://www.kongreskultury.pl/ – na stronie internetowej Kongresu Kultury zamieszczone są raporty dotyczące sytuacji na polskim rynku sztuki zawierające szereg analiz, statystyk, prognoz i kierunków jego rozwoju.
5) http://www.unidroit.org/ – jest to oficjalna strona internetowa organizacji UNIDROIT, dzięki której możemy uzyskać informacje na temat jej działalności w dziedzinie ochrony rynku sztuki przed działaniami nielegalnymi.
6) http://www.christies.com/ – oficjalna strona internetowa największego brytyjskiego domu aukcyjnego, na której zostały zamieszczone regulacje prawne dotyczące udziału w prowadzonych przez niego licytacjach, wykaz filii i przedstawicielstw, lista uznanych ekspertów zajmujących się wyceną oraz statystyki dotyczące rynku sztuki.
7) http://www.sothebys.com/en.html – oficjalna strona internetowa największego amerykańskiego domu aukcyjnego zawierająca regulacje prawne i wewnętrzne regulaminy dotyczące udziału w prowadzonych przez niego licytacjach, wykaz filii i przedstawicielstw, statystyki dotyczące rynku sztuki oraz sprawozdania z najsłynniejszych aukcji.