« Powrót

Paragraf 6. Regulacje UNIDROIT i Unii Europejskiej odnośnie do rewindykacji i restytucji dóbr kultury



Wprowadzenie

Problem nielegalnego obrotu dobrami kultury czyni ogromne spustoszenie w zasobach światowego dziedzictwa kulturowego. Działania podejmowane przez poszczególne państwa, odnoszące się do ich terytoriów oraz porządków prawnych, są z pewnością niewystarczające dla zapobieżenia temu procederowi oraz minimalizowania jego skutków, ponieważ problem nielegalnego obrotu dziełami kultury ma wymiar globalny. Świadomość powyższych okoliczności doprowadziła do stworzenia odpowiednich regulacji na poziomie prawa międzynarodowego mających na celu naprawę stanu powodowanego przez niezgodny z prawem obrót. Kluczową kwestią dla społeczności międzynarodowej było przygotowanie drogi do skarg o zwrot nielegalnie zbytych bądź wywiezionych za granicę zabytków i dzieł sztuki. Podstawowymi przeszkodami, z jakimi musieli zmierzyć się twórcy aktów prawnych dotyczących omawianej kwestii, były przede wszystkim problemy terytorialności prawa własności i prawa publicznego państw chcących brać udział we współpracy, a także respektowana przez większość krajów zasada ochrony nabywcy w dobrej wierze. Owocem tychże wysiłków są m.in. regulacje stworzone w ramach Unii Europejskiej oraz jedna z konwencji UNIDROIT, które zostaną poniżej omówione. Jednakże zanim przejdziemy do charakterystyki konkretnych aktów, wypada wpierw wyjaśnić pojęcia restytucji i rewindykacji. Zgodnie z internetową Encyklopedią PWN poprzez restytucję w prawie międzynarodowym należy rozumieć: „zwrot mienia bezprawnie zabranego (głównie w czasie wojny) innemu państwu lub jego obywatelom” . Natomiast rewindykacja, zgodnie z internetowym słownikiem języka polskiego PWN, oznacza: „odzyskanie utraconej własności lub prawa do czegoś na drodze sądowej bądź żądanie zwrotu własności lub przywrócenia utraconych praw” .

Konwencja UNIDROIT

Konwencja UNIDROIT o skradzionych lub nielegalnie wywiezionych dobrach kultury została uchwalona dnia 24 czerwca 1995 r. , weszła w życie dnia 22 czerwca 1998 r., po uzyskaniu odpowiedniej liczby ratyfikacji. Celem konwencji jest m.in.: „ustanowienie między umawiającymi się państwami minimum wspólnych zasad prawnych restytucji i zwrotu dóbr kultury w celu poprawy ochrony dziedzictwa kulturowego we wspólnym interesie oraz ułatwienie restytucji i zwrotu dóbr kultury” .

Zakres podmiotowy obowiązywania konwencji określony został w artykułach 1 i 2. Zgodnie z art. 1 konwencja ma zastosowanie do roszczeń międzynarodowych, które dotyczą restytucji skradzionych dóbr kultury lub zwrotu dóbr kultury wywiezionych z terytorium umawiającego się państwa z naruszeniem obowiązującego w nim prawa regulującego wywóz dóbr kultury w celu ochrony dziedzictwa kulturowego (dalej: nielegalnie wywiezione dobra kultury) . Przepis ten określa zakres stosowania konwencji do roszczeń o charakterze międzynarodowym. Brak w niej precyzyjnego określenia słowa „międzynarodowe”, ale wydaje się, że chodzi o takie transakcje, w których biorą udział dwa różne państwa. Zdaniem komentatorów konwencji nie będzie miała ona jednak zastosowania, gdy nielegalny wywóz nastąpił z jednego państwa, a skradzione dobro następnie na teren tego państwa wróciło, nabyte przez nabywcę w dobrej wierze. Konwencja nie zabrania jednak poszczególnym państwom takiego uregulowania tej kwestii w prawie krajowym, aby i takie jej zastosowanie było możliwe . W tym miejscu warto także zaznaczyć, że adresowana jest do państw, ale także do podmiotów prywatnych, którym także zostały nadane pewne uprawnienia do uzyskania kompensaty za nielegalnie utracone dobra kultury . Warto podkreślić tu rozróżnienie, które czyni konwencja. Osoby fizyczne oraz pozostałe podmioty prywatne mogą domagać się restytucji w przypadku skradzionych dóbr kultury, natomiast państwa-strony konwencji w przypadku nielegalnego wywozu takich dóbr .
Art. 2 precyzuje, co w rozumieniu konwencji uważa się za dobra kultury. Zgodnie z brzmieniem tego artykułu za dobra kultury uznaje się dobra, które z powodów religijnych lub świeckich mają znaczenie dla archeologii, historii, literatury, sztuki etc. Muszą one także należeć do kategorii wymienionej w Aneksie do konwencji, który wymienia ich 11 . Konwencja ma zastosowanie do dwóch typów sytuacji. Po pierwsze takiej, w której dobra kultury zostały skradzione, a po drugie, gdy zostały nielegalnie wywiezione. W każdym z wymienionych przypadków została przewidziana inna procedura zmierzająca do rewindykacji utraconych dóbr kultury . Prawdopodobnie najważniejszym przepisem konwencji jest art. 3(2), który ustanawia zasadę, że posiadacz dobra kultury, które zostało skradzione, musi je zwrócić bez względu na okoliczności . Na etapie tworzenia aktu zastanawiano się, który system własności będzie najbardziej odpowiedni, by najpełniej zrealizować zadania konwencji. Czy powinien być to system ochrony stosowany w państwach prawa kontynentalnego, gdzie zwykle większą ochroną obejmuje się nabywcę w dobrej wierze, a pierwotny właściciel traci swe prawo własności, choćby nie wyzbył się go z własnej woli? Czy też powinna to być ochrona znana przede wszystkim z państw systemu common law, gdzie chroniony jest pierwotny właściciel ? Zamiast dokonywania wyboru, co musiałoby prowadzić do postawienia w gorszej sytuacji albo pierwotnego właściciela, albo nabywcę dobra kultury, gdyż ich interesy nie mogą zostać poddane równej ochronie, zdecydowano się na zastosowanie rozwiązania, które najpełniej przyczyni się do ograniczenia nielegalnego handlu dobrami kultury. Odpowiedzią okazało się zmuszenie kupującego, pod rygorem konieczności zwrotu nabytego obiektu, aby sprawdził legalność pochodzenia sprzedawanego dobra. Zasada ta, w połączeniu z zawartą w art. 4 konwencji możliwością uzyskania odszkodowania przez kupującego, który będzie w stanie wykazać „zachowanie należytej staranności” przy nabyciu dobra, stanowi jedną z najważniejszych zasad prawnych w zakresie zwalczania nielegalnego handlu dobrami kultury .

Zgodnie z przywołanym art. 4 konwencji posiadacz skradzionego dobra kultury ma w chwili restytucji tego dobra prawo do uzyskania słusznego, odpowiedniego odszkodowania. Warunkiem jego uzyskania jest wykazanie, że w chwili nabywania dobra działał on z należytą starannością oraz nie wiedział i nie mógł się dowiedzieć, że pochodzi ono z kradzieży . Oczywiście sama kwestia dobrej wiary nie została w konwencji precyzyjnie zdefiniowana, określono jedynie pewnie elementy, które powinny być brane pod uwagę przy ocenie należytej staranności. Zgodnie z art. 4(4) są to wszelkie okoliczności towarzyszące nabyciu, czyli np. zapłacona cena, sprawdzenie przez kupującego rejestru skradzionych dóbr (oczywiście w miarę możliwości), podjęcie kontaktu ze specjalistami, agencjami itp. Są to wymagania dość restrykcyjne, ale mają one służyć nadrzędnemu celowi konwencji, tj. wyeliminowaniu nielegalnego handlu dobrami kultury z obrotu międzynarodowego .

Roszczenie o restytucję dobra kultury może zostać wniesione do trzech typów podmiotów. Po pierwsze, osoba uprawniona do wniesienia takiego roszczenia może je skierować do sądu lub innego właściwego organu państwa, na którego terytorium znajduje się dobro kultury. Po drugie, można zgłosić roszczenie do innego sądu lub organu, który jest właściwy z uwagi na szczególne przepisy obowiązujące w tym państwie. Po trzecie natomiast, strony sporu mogą umówić się i wnieść sprawę przed jakikolwiek inny sąd lub właściwy organ bądź poddać ją pod arbitraż .

Jak już wspomniano na wstępie, państwo-strona konwencji posiada nieco inne uprawnienie niż podmioty prywatne. Państwa-strony mogą „wystąpić do sądu lub innego kompetentnego organu o nakazanie zwrotu dobra kultury nielegalnie wywiezionego z terytorium państwa występującego”. Stronami postępowania o zwrot nielegalnie wywiezionego dobra jest więc z jednej strony państwo-strona konwencji, z którego terytorium wywieziono nielegalnie dobro kultury, a z drugiej strony podmiot, który jest posiadaczem nielegalnie wywiezionego dobra . Warto zaznaczyć, że procedura zwrotu dobra nielegalnie wywiezionego rozciąga się także na te dobra, które wprawdzie legalnie opuściły terytorium państwa, np. w celach wypożyczenia bądź w celach wystawowych, ale następnie nie zostały zwrócone w umówionym terminie .

Państwo, które utraciło dobro kultury w wyniku nielegalnego wywozu, może wystąpić o jego zwrot w sytuacji, gdy wywóz dobra stanowi dla niego istotną szkodę z jednego z punktów widzenia wymienionych w art. 5(3) konwencji lub gdy udowodni, że nielegalnie wywiezione dobro ma dla niego istotne znaczenie kulturowe . Zakres ochrony jest tu zatem węższy niż w przypadku podmiotów prywatnych, które mogą wystąpić o zwrot każdego skradzionego im dobra kultury bez konieczności udowodnienia wystąpienia po ich stronie istotnej szkody czy też szczególnego znaczenia dobra.
Podobnie jak w przypadku rewindykacji dobra kultury, także w przypadku jego restytucji posiadacz w dobrej wierze ma prawo żądać odszkodowania. Jego uprawnienie zostało zawarte w art. 6 konwencji, który stanowi, że posiadacz będzie miał prawo otrzymać od państwa słuszne i odpowiednie odszkodowanie pod warunkiem, że nie wiedział oraz przy zachowaniu należytej staranności (mimo racjonalnego postępowania) nie mógł się dowiedzieć w chwili nabycia danego dobra, że pochodzi ono z nielegalnego wywozu. Podobnie jak w przypadku posiadacza dobra, którego zwrotu domaga się osoba prywatna, także i w tej sytuacji konwencja określa ogólnie, jakie czynniki należy brać pod uwagę przy ocenie należytej staranności. Uwagę zwraca przede wszystkim obowiązek sprawdzenia, czy istniało zezwolenie na wywóz dobra z państwa, które teraz żąda jego zwrotu . Odmiennie jednak niż w przypadku posiadacza skradzionych dóbr kultury, w tej sytuacji konwencja nie nakłada na żadną ze stron sporu ciężaru udowodnienia należytej staranności bądź jej braku. Wydaje się więc, że będzie ona oceniana zgodnie z przepisami wewnętrznymi państwa .
Zamiast odszkodowania posiadaczowi w dobrej wierze przysługuje uprawnienie wyboru innej możliwości, na mocy umowy z państwem, z którego dobro zostało nielegalnie wywiezione. Może się mianowicie zdecydować na zachowanie dobra kultury lub przeniesienie własności odpłatnie lub pod tytułem darmym na wybraną osobę, zamieszkującą w państwie żądającym zwrotu i dającą odpowiednie gwarancje .

Koszty zwrotu dobra kultury ponosi państwo, które występuje z roszczeniem o zwrot, ale może domagać się zwrotu tych kosztów od osoby, która jest odpowiedzialna za nielegalny wywóz dobra kultury .
Jeśli chodzi o organy właściwe do rozstrzygania spraw o zwrot, są one takie same jak w przypadku restytucji skradzionych dóbr, co zostało opisane powyżej.
Z istotnych postanowień konwencji warto jeszcze wymienić art. 10, który stanowi, że będzie mieć ona zastosowanie wyłącznie do dóbr kultury skradzionych po jej wejściu w życie. Konwencja nie ogranicza jednak prawa żadnej osoby do wystąpienia o zwrot lub restytucję dobra kultury na podstawie innych obowiązujących przepisów prawa .
Oceniając konwencję UNIDROIT, warto podkreślić, że jej treść jest wynikiem kompromisu i jak każdy kompromis nie jest w stanie zadowolić wszystkich zainteresowanych. Jak twierdzą jej twórcy, żadna ze stron nie została potraktowana niesprawiedliwie . Jednakże, tak jak w przypadku każdego aktu prawa międzynarodowego, skuteczność zapisów konwencji zależy przede wszystkim od dobrej woli państw oraz kształtowania świadomości społecznej w związku z legalnym obrotem dóbr kultury, co wiąże się z prowadzeniem aktywnej polityki kulturalnej przez państwa-strony.

Regulacje unijne

Kwestia rewindykacji i restytucji dóbr kultury nie została pominięta również w prawie wspólnotowym. „W tak ważkiej moralnie, społecznie i politycznie dziedzinie, jaką jest ochrona dziedzictwa kultury, nadal cieniem kładą się nad podkreślaniem znaczenia wspólnego dziedzictwa kulturowego (art. 151 ust. 1. traktatu o WE ) rozliczenia wojenne, przywóz skradzionych dzieł sztuki i zabytków. Przemieszczenia zabytków w czasie II wojny światowej, grabież, kradzieże składników dziedzictwa kultury do kolekcji najeźdźców i okupantów, dalszy obrót bądź status tych przedmiotów, zmiany granic po II wojnie światowej wymagają wciąż likwidacji ich skutków” .
Najważniejszymi dokumentami unijnymi, poświęconymi tej problematyce, są: dyrektywa Rady 93/7 o zwrocie nielegalnie wywiezionych dóbr kultury (dalej: dyrektywa) oraz rozporządzenie Rady 3911/92 w sprawie wywozu dóbr kultury (dalej: rozporządzenie).

Dyrektywa Rady 93/7

Wydanie ww. dyrektywy (obecnie w niewielkim zakresie zmodyfikowanej dyrektywami Rady i Parlamentu: 96/100/WE oraz 2001/38/WE ) było związane z utworzeniem w 1993 r. jednolitego rynku, które uniemożliwiło państwom członkowskim zapobieżenie wywozowi dóbr kultury z ich terytoriów. Warto wspomnieć w tym miejscu, iż dobra kultury zostały uznane za towar, w świetle orzeczenia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (obecnie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej) w sprawie Komisja v. Włochy 7/68 z dnia 10 grudnia 1968 r. i jako taki podlegają zasadzie swobodnego przepływu towarów w Unii Europejskiej. Jednakże, dla zapewnienia im ochrony, w Traktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej: TFUE) w rozdziale poświęconym zakazowi ograniczeń ilościowych między państwami członkowskimi Unii Europejskiej zastrzeżono, iż swoboda przepływu towarów może zostać ograniczona, jeśli wymaga to ochrony dóbr kultury o wartości artystycznej, historycznej lub archeologicznej.

Celem dyrektywy jest zapewnienie zwrotu dóbr kultury, które zostały uznane za narodowe dobra kultury, o wartości artystycznej, historycznej bądź archeologicznej, przy zastosowaniu krajowego ustawodawstwa i aparatu administracyjnego. Dobra kultury objęte nią muszą być zaliczane do kategorii dóbr kultury ujętych w Załączniku do dyrektywy oraz do integralnych części zbiorów publicznych wymienionych w zasobach muzeów, archiwów, bibliotek, instytucji kościelnych. Brak jest jednakże definicji dobra kultury o charakterze skarbu narodowego – nie definiuje tego pojęcia ani dyrektywa, ani załącznik. Skarby narodowe są więc definiowane w każdym z państw członkowskich osobno. W Załączniku wyróżniono natomiast kategorie, do jakich musi należeć dany element kultury, by zostać uznanym za skarb narodowy, podlegający ochronie wynikającej z dyrektywy . Są to więc: przedmioty wymienione w zasobach muzeów lub zbiorach konserwacyjnych bibliotek; obrazy, malowidła, rzeźby; książki; środki transportu; archiwa. Co ciekawe, państwa członkowskie mogą sklasyfikować przedmiot jako narodowe dobro kultury nawet po jego wyprowadzeniu z ich terytorium.

Dyrektywa ta jednakże definiuje pojęcia, tj.: „wyprowadzenie niezgodne z prawem z terytorium państwa członkowskiego”, „wnioskujące państwo członkowskie”, „państwo członkowskie, do którego wniosek jest kierowany”, „zwrot”, „posiadacz”, „użytkownik”, .

1. Wyprowadzone niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego
a) wyprowadzone z terytorium państwa członkowskiego z naruszeniem jego zasad ochrony narodowych dóbr kultury lub z naruszeniem rozporządzenia (EWG) nr 3911/92;
b) niezwrócone, do końca okresu zgodnego z prawem czasowego wyprowadzenia, lub każde naruszenie innych warunków określających takie czasowe wyprowadzenie.

2. Wnioskujące państwo członkowskie
Państwo członkowskie, z którego terytorium zostało wyprowadzone niezgodnie z prawem dobra kultury.

3. Państwo członkowskie, do którego wniosek jest kierowany
Państwo członkowskie, na którego terytorium znajduje się dobro kultury wyprowadzone niezgodnie z prawem z terytorium innego państwa członkowskiego.

4. Zwrot
Fizyczny zwrot dobra kultury na terytorium wnioskującego państwa członkowskiego.

5. Posiadacz
Osoba fizyczna posiadająca dobro kultury na własny rachunek.

6. Użytkownik
Osoba fizyczna posiadająca przedmiot kultury za osoby trzecie.

Dyrektywa ma zastosowanie w przypadku wyprowadzenia przedmiotów stanowiących, zgodnie z wewnętrzną definicją danego państwa, dobra kultury będące skarbami narodowymi z terytorium państwa członkowskiego, niezgodnie z prawem, tzn. z naruszeniem obowiązujących tam przepisów. Takie dobra kultury muszą zostać zwrócone niezależnie od tego, czy były przewożone w obrębie terytorium Unii, czy najpierw wywiezione do kraju trzeciego, a następnie ponownie przewiezione do innego państwa członkowskiego.

„Państwa członkowskie wyraziły zgodę na zwrot dóbr kultury wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego po formalnym utworzeniu rynku wewnętrznego. Pozostawiona furtka dla zwrotu obiektów przemieszczonych wcześniej (art. 14 ust. 2 dyrektywy) oznacza dobrowolne jednostronne zobowiązanie państwa członkowskiego do stosowania uregulowań dyrektywy do próśb o zwrot obiektów zabytkowych nielegalnie wywiezionych z innego państwa członkowskiego przed 1 stycznia 1993 r. Oznacza również, że kwestie restytucji powojennych zostały potraktowane w dyrektywie jako sprawa polityczna” . Oznacza to, że uregulowania dyrektywy odnoszą się do dóbr kultury, do towarów wywiezionych po dniu 1 stycznia 1993 r., natomiast w gestii państw członkowskich jest rozszerzenie ich na obiekty utracone przed tą datą. Poza regulacją unijną pozostaje zatem kwestia zwrotu zagrabionych podczas II wojny światowej dóbr kultury.

Dyrektywa nakłada na państwa członkowskie obowiązek wyznaczenia organów centralnych do realizacji celów rewindykacji i restytucji dóbr kultury, wyprowadzonych z terytorium państwa członkowskiego niezgodnie z prawem, powiadamianie o miejscu przechowywania danego dobra kultury, podejmowanie środków w celu zachowania dobra kultury, pośredniczenie pomiędzy posiadaczem/użytkownikiem dobra kultury a danym państwem członkowskim podczas procedury zwrotu i in. W przypadku gdy posiadacz bądź użytkownik danego dobra kultury odmówi jego zwrotu, tylko sądy państwa członkowskiego, do którego wniosek jest kierowany, mogą żądać jego zwrotu, zgodnie z przepisami obowiązującymi w tym państwie. Prywatni właściciele dóbr kultury mogą wszcząć postępowanie jedynie na mocy przepisów prawa powszechnego, gdyż dyrektywa kierowana jest do państw członkowskich. Omówiona wyżej konwencja UNIDROIT umożliwia dochodzenie zwrotu obiektów stanowiących dobra kultury osobom prywatnym.

Możliwość skorzystania z uprawnień wynikających z dyrektywy podlega ograniczeniom czasowym. Procedury zwrotu nie mogą być wszczęte po upływie jednego roku od chwili, kiedy wnioskujące państwo członkowskie dowiedziało się o miejscu pobytu dobra kultury oraz tożsamości jego posiadacza lub użytkownika, ani po upływie 30 lat od wyprowadzenia danego dobra kultury, poza przedmiotami stanowiącymi część zbiorów publicznych oraz dobrami kościelnymi, w przypadku których ramy czasowe określone są w prawie krajowym lub w umowach dwustronnych między państwami członkowskimi.

Rozporządzenie Rady 3911/92

W zasadzie te same okoliczności, które leżały u podstaw wydania dyrektywy, uzasadniały wydanie wspomnianego wcześniej rozporządzenia. Jest ono nawet chronologicznie wcześniejsze niż dyrektywa. Zostało wydane w dniu 9 grudnia 1992 r., a weszło w życie w dniu 30 marca 1993 r. Następnie w niewielkim zakresie zostało zmodyfikowane rozporządzeniami Rady: 2469/96, 974/2001, 806/203 . Do rozporządzenia wydano również rozporządzenia wykonawcze, regulujące kwestie praktyczne, tj.: rodzaje pozwoleń na wywóz, formularze w celu ich uzyskania, sposób ich wypełnienia itd. Jego adresatami są również, jak w dyrektywie, państwa członkowskie. Załącznik do rozporządzenia ustala listę kategorii przedmiotów kultury, do których rozporządzenie się odnosi.

Jak więc wspomniano wyżej, na mocy rozporządzenia wprowadza się instytucję pozwolenia na wywóz. Uwzględniając zróżnicowanie polityki w zakresie wywozu dóbr kultury w różnych państwach członkowskich, rozporządzenie zapewnia, że dobra kultury nie zostaną wywiezione z państw Wspólnoty o restrykcyjnych przepisach do tych, których polityka eksportowa jest bardziej liberalna. Z tych ostatnich bowiem mogłyby zostać wywiezione bez większych trudności do państw o liberalnej polityce eksportowej, z których następnie mogłyby zostać wywiezione już bez większych trudności poza terytorium Wspólnoty. Państwo członkowskie może odmówić wydania pozwolenia na wywóz konkretnej kategorii dóbr kultury lub konkretnego dobra kultury, jeśli podlegają one ochronie ustawodawstwa wewnętrznego rozciągającej się na dobra kultury o charakterze skarbów narodowych.

Jako że obie ww. regulacje prawne nie działają wstecz, dobra kultury, które zostały wywiezione przed 1 stycznia 1993 r., nie są nimi objęte. Dobra kultury przewiezione wcześniej: „(…) podlegają nowym przepisom rozporządzenia i dyrektywy dopiero z momentem przemieszczenia w dniu 1.01.1993 r. lub po tej dacie (preambuła akapit 6, art. 2 ust. 2 rozporządzenia, art. 13 dyrektywy). Własność towarów ulokowanych w nim już w momencie jego utworzenia regulowana jest raczej poprzez dostępne dotąd środki restytucyjne i rewindykacyjne, a nie przez tworzenie zasad obrotu towarowego na przyszłość, jak uczyniła Wspólnota. Prawo wtórne nie zawiera więc przepisów dotyczących restytucji, zwrotu, odzyskania dóbr wywiezionych, zaginionych, skradzionych, utraconych, jeżeli obrót nie miał związku z wprowadzeniem rynku wewnętrznego” .

Podsumowując, wyżej opisane instrumenty prawne zostały powołane w celu działania na rzecz ochrony dóbr kultury przed nielegalnym obrotem. Dyrektywa przewiduje również kwestię zwrotu nielegalnie wywiezionych dóbr kultury. „W dyskusjach wokół zwrotu dzieł sztuki i zabytków termin »restytucja« często odnoszony jest zarówno do skradzionych, zrabowanych w czasie II wojny, jak i przemieszczonych w dawniejszym czasie dzieł sztuki. W rzeczywistości pojęcie to powinno być stosowane do przypadków nielegalnego przywłaszczenia. Między państwami członkowskimi występuje również problem repatriacji, czyli zwrotu dzieł do ich ojczyzny (…). Działania te prowadzone są często z tytułu historycznych praw do danych dzieł, przy poszukiwaniu racji w prawie (ius, nie lex) państwa do zachowania integralności dziedzictwa kultury, jak również na odwrót restytucja i repatriacja mogą uzupełniać roszczenia o zwrot dóbr kultury wywiezionych bez zezwolenia” . Obowiązywanie Rozporządzenia i Dyrektywy (ze zmianami) umożliwia kontrolę nad nielegalnym transferem dóbr kultury, oraz reguluje kwestię ich zwrotu równo na całym obszarze Unii Europejskiej, niezależnie od kraju pochodzenia . Jednakże w zakresie rewindykacji i restytucji dóbr kultury utraconych przed dniem 1 stycznia 1993 roku wciąż brak gotowych rozwiązań.

Podsumowanie

Reasumując, należy stwierdzić, że w przestrzeni europejskiej wykształcił się sprawny system rewindykacji i restytucji dóbr kultury. Omówione wyżej akty prawne szczegółowo regulują problematykę przeciwdziałania skutkom nielegalnego obrotu nimi, przez co zapewniają lepszą ochronę europejskiemu dziedzictwu kulturalnemu, niż miałoby to miejsce, gdyby działania w tym obszarze były podejmowane wyłącznie na szczeblu państwowym.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1) M. Niedźwiedź, Obrót dobrami kultury w Unii Europejskiej, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2000.
2) A. Skaldawska, Obrót dziełami sztuki – aspekty formalne, w: „Polskie Regiony w Europejskiej Przestrzeni Kulturowej. Obrót Dobrami Kultury” 2005, nr 7.
3) A. Kobyłecka, A. Skaldawska, Obrót dobrami kultury, w: „Polskie Regiony w Europejskiej Przestrzeni Kulturowej”, Nr 1, lipiec 2005.
4) J. Pruszyński, Dziedzictwo kultury polskiej. Jego straty i ochrona prawna, Tom 1 i 2, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2001.
5) Instytucjonalizacja wielostronnej współpracy międzynarodowej w Europie, red. S. Parzymies, R. Zięba, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu, (odczyt z 14.10.2013):
1) http://www.mkidn.gov.pl/ – jest to oficjalna strona internetowa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zawierająca między innymi teksty polskich aktów prawnych oraz aktów zagranicznych ratyfikowanych przez RP oraz wykaz rządowych inicjatyw podejmowanych w omawianym zakresie.
2) http://europa.eu/index_pl.htm – na oficjalnym portalu Unii Europejskiej można odnaleźć regulacje unijne dotyczące rewindykacji i restytucji dóbr kultury oraz odpowiednie orzecznictwo.
3) http://www.unidroit.org/ – jest to oficjalna strona internetowa organizacji UNIDROIT, dzięki której możemy uzyskać informacje na temat jej działalności w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego ze szczególnym uwzględnieniem przeciwdziałania nielegalnemu obrotowi dziełami sztuki i ścigania go..
4) http://www.nimoz.pl/ – to oficjalna strona internetowa Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, na której zostały zamieszczone informacje na temat stanu polskiego dziedzictwa kulturalnego oraz szereg ciekawych artykułów ukazujących działania zarówno państwa polskiego, jak i społeczności międzynarodowej w sferze prawnej, propagatorskiej, informacyjnej i finansowej ukierunkowane na przeciwdziałanie nielegalnemu obrotowi dobrami kultury, a także przeciwdziałaniu jego skutkom.
5) http://www.kadrakultury.pl/ – jest to strona internetowa programu Kadra Kultury, na której zamieszczone zostały informacje i specjalistyczne publikacje na temat prawa kultury w Polsce.