« Powrót

Paragraf 9. Ochrona podwodnego dziedzictwa kulturowego



Wprowadzenie

Termin „podwodne dziedzictwo kulturowe” odnosi się do wszelkich śladów egzystencji ludzkiej mającej kulturalny, historyczny czy archeologiczny charakter, które znajdowały się częściowo lub całkowicie pod wodą, ciągle lub okresowo, przez co najmniej 100 lat, takie jak: a) miejsca, struktury, budynki, wyroby artystyczne i szczątki ludzkie, łącznie z ich archeologicznym i naturalnym środowiskiem; b) statki, samoloty, inne pojazdy czy ich części, ich ładunek oraz inna zawartość, łącznie z ich archeologicznym czy naturalnym środowiskiem; c) obiekty o prehistorycznym charakterze. Pojęcie podwodnego dziedzictwa kulturowego nie obejmuje: a) rurociągów i kabli umieszczonych na dnie mórz; b) instalacji czy innych rurociągów i kabli umieszczonych na dnie mórz i znajdujących się jeszcze w użyciu . Jak wynika z powyższej definicji, niemal wszystko (z dwoma wyjątkami), co znajdowało się pod wodą stale lub z przerwami, jest związane z ludzkimi działaniami lub egzystencją i jest „pomnikiem” ludzkiej działalności, łącznie z wszelkiego rodzaju pojazdami, stanowi „podwodne dziedzictwo ludzkości”. Podwodne dziedzictwo kulturowe jest integralną częścią wspólnego dziedzictwa archeologicznego i historycznego dziedzictwa ludzkości oraz stanowi niezrównane źródło informacji o kulturowych i gospodarczych kontaktach, migracjach i zwyczajach handlowych, produkcji i eksporcie w czasach historycznych .

Zgodnie z komunikatem prasowym UNESCO wydanym 12 czerwca 2002 r. szczątki ponad 3 mln statków wraz z ładunkiem spoczywają obecnie na dnie mórz i oceanów świata. Podwodne dziedzictwo kulturowe to jednak nie tylko wraki i pochodzące z nich dzieła sztuki. W jego zakres wchodzą także takie zabytki, jak np. latarnia morska z Faros u wejścia do portu w Aleksandrii, zespół miejski Port Royal na Jamajce czy też podwodne świątynie Majów na półwyspie Jukatan .

Rys historyczny

Do czasu przyjęcia przez UNESCO Konwencji o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego z dnia 2 listopada 2001 r. nie istniał żaden akt prawa międzynarodowego, który regulowałby prawa i obowiązki państw w odniesieniu do wraków statków i innych obiektów o historycznym i kulturowym znaczeniu, które znajdowały się na dnie morza otwartego . Obowiązywała wprawdzie Konwencja Narodów Zjednoczonych o Prawie Morza z 1982 r. , ale wspominała ona o obiektach historycznych jedynie w dwóch artykułach – art. 149 oraz 303. Jej zakres był jednak bardzo ogólny i niekompletny. W ustawodawstwie międzynarodowym istniała więc luka, która powodowała, że większość podwodnego dziedzictwa kultury podlegała swobodnej eksploatacji w celach komercyjnych . Obowiązywały wprawdzie pewne dokumenty dotyczące kwestii ochrony dna morza od eksploatacji, jak np. zalecenia Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w sprawie podwodnego dziedzictwa kulturowego z 1978 r. i 2000 r. czy też Międzynarodowa Karta Ochrony i Zarządzania Podwodnym Dziedzictwem Kulturowym opracowana przez ICOMOS i przyjęta w Sofii w 1996 r. Nie miały one jednak charakteru obowiązującego prawa i mogły być traktowane jedynie jako zalecenia, rekomendacje . Powodowało to, że zabytki kultury położone poza strefą morza terytorialnego były w zasadzie pozbawione ochrony i często swobodnie eksploatowane. Z tego powodu UNESCO uznało konieczność uchwalenia aktu, który ujednolici system ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego. 2 listopada 2001 r. na konwencji w Paryżu została przyjęta Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego (zwana dalej konwencją). Weszła w życie 2 stycznia 2009 r. Obecnie ratyfikowało ją ponad 40 państw .

Omówienie Konwencji o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego

Artykuł 1 konwencji definiuje termin „podwodne dziedzictwo kulturowe”. Jak zostało to wspomniane na początku niniejszego opracowania, oznacza on wszelkie ślady działalności ludzkiej o charakterze kulturowym, historycznym lub archeologicznym, które znajdowały się częściowo lub całkowicie pod wodą, zanurzone okresowo bądź stale, przez co najmniej 100 lat . Definicja ta już na etapie tworzenia tekstu konwencji była krytykowana jako zbyt szeroka, co może powodować trudności w stosowaniu jej postanowień w praktyce. Wątpliwości budziło także wprowadzenie takiej, a nie innej granicy czasowej . Nietrudno bowiem zauważyć, że ochroną konwencji nie są jeszcze objęte obiekty z niedalekiej przeszłości, jak np. wraki pochodzące z okresu I i II wojny światowej, a tak ważny z punktu widzenia historycznego Titanic został objęty jej ochroną dopiero w 2012 r.

Konwencja wyznacza podstawowe zasady ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego, zapewnia szczegółowy system współpracy państw-sygnatariuszy oraz zapewnia szeroko uznawane reguły postępowania i badania podwodnego dziedzictwa kulturowego . Składa się z tekstu, zawierającego 25 artykułów, oraz aneksu, na który składa się 36 reguł postępowania wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego.

Konwencja definiuje swoje cele następująco:

- obowiązek ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego – państwa-strony powinny zachować podwodne dziedzictwo kulturowe oraz podejmować odpowiednie działania. Nie oznacza to automatycznie obowiązku przeprowadzania wykopalisk archeologicznych, państwa powinny podejmować działania odpowiednio do swych możliwości. Konwencja zachęca do przeprowadzania badań naukowych i publicznego dostępu;

- zachowanie zasobów jako pierwsza opcja – zachowanie podwodnego dziedzictwa kulturowego (np. w jego oryginalnej lokalizacji) powinno być traktowane jako pierwsza możliwość, zanim podejmie się jakiekolwiek inne działania. Odzyskiwanie obiektów może jednak być uzasadnione celami pełniejszej ochrony lub zdobycia wiedzy o podwodnym dziedzictwie kulturowym;

- zakaz eksploatacji dla celów komercyjnych – zgodnie z postanowieniami konwencji podwodne dziedzictwo kulturowe nie może być eksploatowane dla celów handlowych i spekulacyjnych. Jest to zgodne z moralnymi zasadami, które są stosowane do ochrony dziedzictwa kulturowego na lądzie. Nie oznacza to jednak bezwzględnego zakazu prowadzenia badań archeologicznych czy dostępu dla celów turystycznych;

- udostępnianie celów i informacji – państwa-strony współpracują i wymieniają informacje, wspierają szkolenia w archeologii podwodnej i promują świadomość społeczną w zakresie wartości i znaczenia podwodnego dziedzictwa kulturowego;

- zapewnienie traktowania z szacunkiem szczątków ludzkich znajdujących się w wodach morskich .

Konwencja nie reguluje własności wraków ani nie zmienia stref morskich .

Artykuł 4 konwencji jest szczególnie ważny z punktu widzenia problematyki tzw. poszukiwaczy skarbów. Konwencja zakazuje stosowania prawa ratownictwa oraz prawa znalazcy wobec obiektów, które zostały zaliczone do podwodnego dziedzictwa kulturowego, za wyjątkiem sytuacji, w których jest to dozwolone przez kompetentne władze, pozostaje w pełnej zgodności z konwencją oraz wiąże się z zapewnieniem, że wszelkie wydobywanie podwodnego dziedzictwa kulturowego będzie prowadziło do jego maksymalnej ochrony . Uchylenie stosowania prawa ratownictwa oraz prawa znalazcy spotkało się z krytyką komentatorów konwencji. Podkreślano, że instytucje te nie są niezgodne z jej zasadami i celami i że w pewnych wypadkach ich stosowanie w stosunku do podwodnego dziedzictwa kulturowego jest konieczne i uzasadnione. Według ekspertów rozwiązaniem miała być odpowiednia interpretacja tego zapisu konwencji w ten sposób, że stosowanie wymienionych instytucji będzie dozwolone w określonych przypadkach. Stąd też bierze się zapis zezwalający na ich zastosowanie w przypadku zezwolenia przez kompetentne władze .

Artykuł 5 zobowiązuje państwa-sygnatariuszy do użycia wszelkich środków, jakie znajdują się w ich dyspozycji, aby zapobiec lub złagodzić wpływ działań przypadkowych na podwodne dziedzictwo kulturowe. Działania przypadkowe (incydentalne) to np. pogłębianie dna portów, układanie instalacji podwodnych czy połów ryb .

Artykuł 6 odnosi się do zawierania przez państwa-sygnatariuszy innych umów międzynarodowych, mających za przedmiot ochronę dziedzictwa kulturowego znajdującego się na dnie morza. Konwencja zachęca państwa-sygnatariuszy do zawierania dwustronnych, regionalnych oraz innych wielostronnych umów lub rozszerzania istniejących porozumień, dla celów zachowania podwodnego dziedzictwa kulturowego. Wszystkie takie umowy i porozumienia muszą być w pełni zgodne z jej postanowieniami i nie mogą osłabiać jej uniwersalnego charakteru. Strony mogą przyjąć postanowienia, które zapewnią szerszą ochronę podwodnego dziedzictwa kulturowego niż te przyjęte w konwencji.

Artykuł 7 konwencji odnosi się do podwodnego dziedzictwa kulturowego, które znajduje się na dnie wód wewnętrznych, archipelagowych oraz morza terytorialnego, czyli w wodach, na których państwa-sygnatariusze mają wyłączną jurysdykcję. Podobne zapisy zawiera art. 8 w stosunku do tzw. morza przyległego (obszaru morskiego przylegającego do zewnętrznej granicy morza terytorialnego, na którym państwo nadbrzeżne prowadzi kontrolę w odniesieniu do obcych statków, w ściśle określonych dziedzinach i zakresie ). Państwa-sygnatariusze zobowiązują się do przestrzegania zasad konwencji na obszarze morskim, na którym obowiązuje ich jurysdykcja. W szczególności państwa-sygnatariusze zobowiązują się do informowania innych państw, mających związki kulturowe i historyczne z obiektami odkrytymi na dnie mórz znajdujących się pod ich jurysdykcją, o dokonanych odkryciach .

Artykuły 9 i 10 odnoszą się do ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego w wyłącznej strefie ekonomicznej oraz na szelfie kontynentalnym państw-sygnatariuszy. Państwa otrzymały prawo, by wymagać od swych obywateli oraz statków, które pływają pod ich banderą, aby informowały odpowiednie władze państwa o odkryciach z zakresu podwodnego dziedzictwa kulturowego oraz o planowanych wobec niego działaniach. Jeśli odkrycia i działania mają miejsce w wyłącznej strefie ekonomicznej należącej do jurysdykcji innego państwa, wówczas nałożony został dodatkowy obowiązek poinformowania także tego państwa. Jeśli państwo-sygnatariusz może wykazać związek kulturowy lub historyczny z obiektem znajdującym się w wyłącznej strefie ekonomicznej innego państwa, nadane zostało mu uprawnienie do złożenia temu państwu oświadczenia, że chce być informowane i konsultowane w sprawie działań związanych z tym obiektem. Ponadto państwo, w którego strefie ekonomicznej czy też szelfie kontynentalnym znajduje się podwodne dziedzictwo kulturowe, może zakazać lub zezwolić na jakiekolwiek zgodne z konwencją działania w stosunku do tego dziedzictwa. W takich sytuacjach państwo podejmie konsultacje z innymi państwami-sygnatariuszami, które wyraziły takie życzenie i podejmie, jako „państwo koordynujące”, odpowiednie działania i niezbędne badania naukowe . Art. 10, który przyznaje państwom nadbrzeżnym status „państwa koordynującego”, także był krytykowany w trakcie tworzenia konwencji. Negatywnie oceniono skomplikowaną procedurę negocjacji międzypaństwowych, która może utrudniać ochronę i zachowanie podwodnego dziedzictwa . Wymóg wykazania wyjątkowego związku kulturowego czy historycznego z dziedzictwem kulturowym, opisany w art. 9, także spotkał się z krytyką. Konwencja nie podaje bowiem sposobu wykazania takiego związku ani organu, który mógłby to bezstronnie ocenić .

Artykuły 11 i 12 dotyczą ochrony podwodnego dziedzictwa w tzw. Obszarze (Area). Jako Obszar art. 1 ust. 5 konwencji definiuje dno mórz i oceanów oraz jego podłoże, które znajduje się poza granicami jurysdykcji państwowej . Uregulowanie tej kwestii było dużym problemem na etapie negocjowania przez państwa jej poszczególnych postanowień. W strefie morza otwartego (tj. wszelkich części morza, które nie stanowią wyłącznej strefy ekonomicznej, morza terytorialnego, wód wewnętrznych ani wód archipelagowych żadnego państwa ) nie obowiązuje bowiem zwierzchnictwo terytorialne żadnego państwa, a próby utworzenia jakichkolwiek stref spotkałyby się ze sprzeciwem państw. Postanowiono więc przerzucić ciężar odpowiedzialności na państwa sygnatariuszy, które będą odpowiedzialne za swoich obywateli i pływające pod ich banderą statki . W celu realizacji tego postulatu podmioty będące pod jurysdykcją państwa-sygnatariusza zobowiązane zostały do zgłaszania odpowiednim jego organom odkryć dokonanych w Obszarze oraz działań, które zamierzają podejmować wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego. Państwa-sygnatariusze następnie zobowiązane są powiadomić o odkryciach i działaniach Dyrektora Generalnego UNESCO i Sekretarza Międzynarodowej Organizacji Dna Morskiego. Dyrektor Generalny UNESCO ma natomiast obowiązek powiadomić o powzięciu takowej informacji pozostałe państwa-sygnatariuszy. Podobnie jak w przypadku podwodnego dziedzictwa zlokalizowanego na szelfie kontynentalnym czy w wyłącznej strefie ekonomicznej, państwo-sygnatariusz, które wykaże szczególny związek z elementem tego dziedzictwa położonym w Obszarze, może wyrazić życzenie bycia konsultowanym w sprawach zapewnienia ochrony tego dziedzictwa. Wówczas Dyrektor Generalny UNESCO zaprosi wszystkie państwa-sygnatariuszy, które wyraziły takie życzenia, do podjęcia konsultacji i wyznaczy tzw. państwo koordynujące, działając w imieniu państw-sygnatariuszy oraz kierując się dobrem ludzkości, uzyskuje uprawnienia do wydawania odpowiednich zezwoleń oraz podejmowania niezbędnych badań wstępnych w stosunku do podwodnego dziedzictwa kulturowego, które następnie niezwłocznie komunikuje i konsultuje z pozostałymi państwami-sygnatariuszami .

Artykuły 14, 15 i 16 są niezwykle istotne z punktu widzenia nielegalnego obrotu i eksploatacji obiektów mieszczących się w kategorii podwodnego dziedzictwa kulturowego. Państwa-sygnatariusze zobowiązują się podejmować działania w celu zapobiegania przywozowi na ich terytorium elementów podwodnego dziedzictwa kulturowego, które zostały pozyskane niezgodnie z konwencją. Państwa zobowiązują się także do zapewnienia, aby należące do nich porty morskie nie były wykorzystywane do celów niezgodnych z nią, oraz podejmą środki, aby ich obywatele oraz statki pływające pod ich banderą nie angażowały się w żadne niezgodne z nią działania .

Każde państwo-strona zobowiązuje się wprowadzić sankcje za naruszenia środków, które podejmuje w celu implementacji konwencji .

W artykule 19 konwencji państwa-sygnatariusze zobowiązują się wzajemnie współpracować w celu zapewnienia odpowiedniej ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego i w miarę możliwości współpracować przy badaniach naukowych, wykopaliskach archeologicznych, konserwacji i prezentacji tego dziedzictwa. Państwa zobowiązują się także do udzielania sobie wzajemnych informacji dotyczących odkryć, badań i lokalizacji podwodnego dziedzictwa kulturowego, które zostało odkryte, wydobyte i naruszone niezgodnie z postanowieniami konwencji. Takie informacje, które przekazują sobie wzajemnie państwa-sygnatariusze, a także państwa i UNESCO, powinny pozostać poufne i dostępne jedynie dla odpowiednich organów państwowych tak długo, jak ich ujawnienie mogłoby zagrozić zachowaniu podwodnego dziedzictwa w odpowiednim stanie . W art. 20 natomiast państwa-sygnatariusze zobowiązały się do podejmowania środków w celu informowania i promowania wiedzy na temat znaczenia i wartości podwodnego dziedzictwa kulturowego

Wspomniany na początku Aneks jest bardzo istotną częścią konwencji, zawiera bowiem szczegółowe reguły postępowania z podwodnym dziedzictwem kulturowym. Najważniejsze zapisy zawarte w Aneksie to:

– uznanie za priorytet ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego poprzez zachowanie in situ – ma to na celu podkreślenie wagi kontekstu historycznego obiektu, a także jego znaczenia dla nauki (uważa się, że warunki środowiska podwodnego są korzystne dla konserwacji zabytków, z uwagi na brak tlenu na dnie morskim );

– uznanie eksploatacji komercyjnej za niezgodną co do zasady z ochroną i właściwym zarządzaniem podwodnym dziedzictwem kulturowym – jest to realizowane poprzez wspomniane już wyłączenie prawa ratownictwa morskiego oraz prawa znalazcy, chyba że działanie podjęte na ich podstawie zostało wcześniej zaaprobowane przez odpowiednie władze ;

– stwierdzenie, że działania wobec podwodnego dziedzictwa powinny być nakierowane na stosowanie technik niedestrukcyjnych i metod rozpoznawczych zamiast wydobycia obiektów;

– uznanie konieczności popierania publicznego dostępu do dziedzictwa kulturowego in situ, z wyjątkiem sytuacji, gdy taki dostęp byłby niezgodny z zasadami ochrony i zarządzania podwodnym dziedzictwem;

– każde działanie wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego powinno być oparte na szczegółowym planie, który został zrecenzowany i autoryzowany przez odpowiednie władze zainteresowanych państw;

– nakaz prowadzenia wszelkich działań dotyczących podwodnego dziedzictwa jedynie pod kierunkiem i nadzorem oraz przy stałej obecności wykwalifikowanego archeologa podwodnego .

Podsumowanie

Konwencja UNESCO o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego jest niezwykle istotnym dokumentem. Krótki czas jej obowiązywania nie pozwala na dokonanie szerokiej oceny praktycznej jej postanowień, jednak już dziś można powiedzieć, że jest aktem dopracowanym, który z pewnością przyczyni się do ochrony i zachowania podwodnego dziedzictwa kulturowego. Udział w konsultacjach i redagowaniu treści konwencji wybitnych przedstawicieli świata nauki, archeologów, historyków, prawników czy inżynierów gwarantuje, że ochrona dziedzictwa podwodnego została dokonana, przynajmniej w teorii, wieloaspektowo. Pozytywnie należy ocenić z pewnością ustanowienie zasady zachowania dziedzictwa podwodnego in situ, propagowanie technik badawczych niedestrukcyjnych, ograniczenie nielegalnego handlu obiektami, które wchodzą w skład podwodnego dziedzictwa, oraz promowanie wartości podwodnego dziedzictwa w społeczeństwach państw-sygnatariuszy.

Należy oczekiwać, że Polska wkrótce ratyfikuje konwencję oraz podejmie działania w celu ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego w stosunku do obiektów, które spoczywają na dnie Morza Bałtyckiego.


Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:

1. R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne,, LexisNexis Polska, Warszawa 2008.
2. A. Richards, Rozwój prawa międzynarodowego w zakresie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego, http://www.academia.edu/1883054/Rozwoj_prawa_miedzynarodowego_w_zkaresie_ochrony_podwodnego_dziedzictwa_kulturowego.
3. Z. Kobyliński, Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego, http://www.academia.edu/1462857/Konwencja_o_ochronie_podwodnego_dziedzictwa_kulturowego.
4. K. Zeidler, M. Trzciński, Wykład prawa dla archeologów, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2009.
5. Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Wyzwania XIX wieku, red. D. Bugajski, Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2008.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu (odczyt z 15.10.2013):
1. www.unesco.pl – strona internetowa UNESCO, zawiera opis działań podejmowanych przez tę organizację, treść aktów prawnych, w tym Konwencji w sprawie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego, a także szczegółowe informacje na temat tego dziedzictwa.
2. www.podwodna.net – strona dotycząca archeologii podwodnej, zawiera m.in. komentarze do aktów prawnych obowiązujących w dziedzinie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego, z uwzględnieniem nie tylko prawniczego punktu widzenia.
3. www.academia.edu – witryna służąca wymianie publikacji pomiędzy pracownikami naukowymi, studentami itp. Zapewnia dostęp do niektórych publikacji, artykułów, inne dostępne po zalogowaniu.
4. www.un.org – strona główna Organizacji Narodów Zjednoczonych, można na niej odnaleźć informacje dotyczące działalności organizacji, m.in. z zakresu ochrony praw człowieka oraz pośrednio dziedzictwa kulturowego, także poprzez współpracę z organizacjami wyspecjalizowanymi.
5. www.icomos.org – strona Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków oraz Miejsc Historycznych, zawiera informacje na temat organizacji oraz podejmowanych przez nią działań.