« Powrót

Paragraf 10. Kultura w prawie i obrocie międzynarodowym



Wprowadzenie

Dziedzictwo niematerialne stosunkowo niedawno znalazło się w kręgu zainteresowań UNESCO. Najważniejszym dokumentem z tego zakresu jest Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturalnego , zawarta w dniu 17 października 2003 r. w Paryżu (dalej: konwencja o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturalnego; konwencja). Weszła ona w życie w dniu 20 kwietnia 2006 r. , do dnia dzisiejszego została ratyfikowana, przyjęta bądź zatwierdzona przez 155 państw . „Podkreśla się jej uzupełniający, »siostrzany« charakter względem Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 r. Już zresztą na początku prac przygotowawczych nad Konwencją z 1972 r. rozważano możliwość włączenia w tworzony system ochrony także niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Później propozycja ta została jednak odrzucona, by doczekać się realizacji po ponad 30 latach w postaci osobnej konwencji, a nie, jak wstępnie proponowano, w postaci protokołu do Konwencji z 1972 r. lub rewizji tej ostatniej” . Warto podkreślić, że zasługi na polu ochrony dziedzictwa niematerialnego ma też inna agencja wyspecjalizowana ONZ, tj. Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (dalej: WIPO), która wspólnie z UNESCO opublikowała „Modelowe prawo autorskie dla krajów rozwijających się, rozciągające ochronę właśnie nad folklorem” .

Działania UNESCO w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturalnego przed wydaniem konwencji

Przyjęcie konwencji poprzedzone było wydaniem trzech dokumentów, co znajduje również wyraz w jej preambule, tj.: Zalecenie w sprawie ochrony tradycyjnej kultury i folkloru z dnia 15 listopada 1989 r. (dalej: zalecenie),
Powszechna Deklaracja UNESCO w sprawie różnorodności kulturalnej z dnia 2 listopada 2001 r. (dalej: deklaracja ws. różnorodności kulturalnej) oraz Deklaracja z Istambułu z dnia 17 września 2002 r. , a także programami UNESCO.

„We wstępie Zalecenia z 1989 r. podkreślono, iż folklor stanowi element powszechnego dziedzictwa ludzkości i odgrywa istotną rolę w jednoczeniu różnych społeczności i grup, określając ich kulturalną tożsamość. Jego rola w życiu społecznym, gospodarczym, kulturalnym i politycznym była widoczna w przeszłości, ale jest także kontynuowana obecnie. Tradycyjne formy folkloru mają niezwykle delikatny charakter, a ich aspekty związane z ustną tradycją mogą łatwo ulec zapomnieniu. Rządy państw powinny zatem możliwie szybko podjąć działania na rzecz ochrony folkloru, przede wszystkim posługując się środkami prawnymi i innymi metodami, zgodnie z ich praktyką i zasadami ujętymi w zaleceniu. Powinny także zachęcać do udziału w tych przedsięwzięciach krajowe władze, organizacje i instytucje zajmujące się sprawami folkloru” . W zaleceniu sformułowano również definicję folkloru jako całości opartej na tradycji kreatywności wspólnoty kulturalnej, wyrażanej przez grupy lub poszczególne jednostki, oraz uznawanej jako odzwierciedlenie jej oczekiwań, jak też kulturalnej i społecznej tożsamości, wyrażające się w takich formach, jak: język, literatura, muzyka, taniec, gry, mity, obrzędy, rękodzieła i in. Zalecenie wskazywało na metody działań, jakie powinny podejmować państwa na płaszczyźnie krajowej, tj.: identyfikowanie folkloru, jego zachowanie, zapewnienie przetrwania, upowszechnianie i roztaczanie ochrony prawnej. Zwrócono również uwagę na potrzebę międzynarodowej współpracy w tym zakresie, przejawiającej się w prowadzeniu badań nad folklorem, wymianą informacji, specjalistów, udzielaniem pomocy finansowej, naukowej i technicznej, organizowaniem spotkań, kursów i grup roboczych itp. Wszelkie działania państw powinny również zmierzać do zachowania folkloru i powstrzymania się od działań, które mogłyby spowodować jego zniszczenie bądź obniżenie jego wartości, zarówno w czasie pokoju, jak i podczas konfliktów zbrojnych.

Powszechna Deklaracja UNESCO w sprawie różnorodności kulturalnej z 2001 r. zawiera bardziej ogólne postanowienia niż zalecenie. „Deklaracja stanowiła, że różnorodność jest wspólnym dziedzictwem ludzkości oraz że różnorodność kulturowa jest źródłem kreatywności i niezbędnym elementem dla dynamicznego rozwoju społeczeństw. Ochrona różnorodności kulturowej stanowi integralną część praw człowieka i jako taka powinna być postrzegana jako nakaz etyczny. Chroniąc różnorodność, chronimy równocześnie prawa mniejszości, zagrożone języki oraz prawo do edukacji i ekspresji w języku ojczystym. Deklaracja zwracała również uwagę, że niezbędnym kryterium dla ochrony różnorodności jest ochrona dziedzictwa kulturalnego oraz aktywna polityka kulturalna gwarantująca powszechny dostęp i upowszechnianie informacji na temat dóbr kultury, twórczości oraz zapewniająca swobodną cyrkulację myśli” . Do deklaracji ws. różnorodności kulturalnej dołączono wytyczne planu działania w celu jej implementacji . Dla dziedzictwa niematerialnego dokument ten był o tyle istotny, że podkreślono w nim konieczność ochrony tradycji, w tym poszanowania wiedzy ludności autochtonicznej różnych regionów.

Ostatnim krokiem, poprzedzającym wydanie konwencji o niematerialnym dziedzictwie kulturalnym, było wydanie deklaracji z Istambułu w 2002 r. Jej wydanie było efektem obrad Trzeciego Okrągłego Stołu Ministrów Kultury, który miał miejsce w Turcji, we wrześniu 2002 r. Rok ten został ogłoszony rokiem Narodów Zjednoczonych na rzecz Dziedzictwa Kulturalnego, co uzasadniało organizację ww. obrad, które miały dotyczyć w szczególności dziedzictwa niematerialnego . W deklaracji tej zwrócono szczególną uwagę na zagrożenia, jakie mogą spotkać dziedzictwo niematerialne, tj. zanikanie i marginalizacja, m.in. wskutek konfliktów, nietolerancji, postępującego merkantylizmu oraz urbanizacji, bez dbania o obszary wiejskie .

Warto poświęcić trochę uwagi programom realizowanym przez UNESCO, poprzedzającym konwencję. Były to cztery programy: 1) Proklamacja Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości; 2) Żywe Skarby Ludzkie; 3) Zagrożone Języki; 4) Tradycyjna Muzyka Świata.

Celem pierwszego z ww. programów było objęcie ochroną różnych form popularnej i tradycyjnej ekspresji, takich jak: literatura ustna, języki, muzyka, taniec, gry, mity, obyczaje i obrzędy, a także ochrona miejsc związanych z kultywowaniem tych tradycji . Program ten rozpoczął się w 1998 r., proklamacje miały miejsce w latach 2001– 2005. W chwili obecnej, wraz z wejściem w życie konwencji, program ten został zakończony.

Drugi z programów ma na celu ochronę ludzi, którzy posiadają szczególną wiedzę i umiejętności, wymagane do zachowania i przetwarzania niematerialnych dóbr kultury .

Program dotyczący ochrony ma obecnie szczególne znaczenie. UNESCO alarmuje, że z roku na rok powiększa się lista wymarłych i zagrożonych wymarciem języków . Wraz ze znikaniem tradycyjnych, często niepisanych, a w konsekwencji nieudokumentowanych języków, świat straci swe bogactwo oraz dziedziczoną po przodkach wiedzę, ukrytą w pierwotnych formach przekazu . W chwili obecnej UNESCO prowadzi atlas języków, którym grozi zniknięcie, w wyniku postępującej globalizacji i innych przemian społecznych . Został również sporządzony raport pt.: Żywotność języków i zagrożenia , który umożliwiał dalsze badania nad tym, wspólnym dla społeczności międzynarodowej, problemem.

Ostatni z programów poświęcony był muzyce tradycyjnej świata, zarówno religijnej, jak i świeckiej.

Konwencja o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturalnego

Finalnym dokumentem, zwieńczającym działania podjęte przez UNESCO w celu zwrócenia uwagi społeczności międzynarodowej na dziedzictwo niematerialne, jest konwencja o niematerialnym dziedzictwie kulturalnym. W jej preambule powołano się na trzy wskazane wyżej dokumenty, jako te, które odnosiły się bezpośrednio do niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jak również na międzynarodowe akty dotyczące praw człowieka, tj.: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r., Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 1966 r. oraz Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r.

Wśród założeń konwencji wskazano na: „(…) daleko idącą współzależność między niematerialnym dziedzictwem kulturowym i materialnym dziedzictwem kulturowym oraz naturalnym” . Podkreślono również, iż przemiany społeczne i procesy globalizacji, które mimo iż w wielu aspektach są pożyteczne dla społeczeństw, na równi ze zjawiskiem nietolerancji stanowią zagrożenie dla dziedzictwa niematerialnego.

W konwencji doszło również do przedstawienia spójnej definicji dziedzictwa niematerialnego, obejmującego elementy ujmowane we wcześniejszych dokumentach międzynarodowych, zaś sama konwencja stanowi pierwszy prawnie obowiązujący instrument wielostronny mający na celu ochronę tej dziedziny kultury . Zgodnie z tą definicją, przedstawioną w art. 2 konwencji, dziedzictwo niematerialne oznacza: „praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności – jak również związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową – które wspólnoty, grupy i, w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego. To niematerialne dziedzictwo kulturowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, jest stale odtwarzane przez wspólnoty i grupy w relacji z ich otoczeniem, oddziaływaniem przyrody i ich historią oraz zapewnia im poczucie tożsamości i ciągłości, przyczyniając się w ten sposób do wzrostu poszanowania dla różnorodności kulturowej oraz ludzkiej kreatywności. Dla celów niniejszej Konwencji uwaga będzie skierowana wyłącznie na takie niematerialne dziedzictwo kulturowe, które jest zgodne z istniejącymi instrumentami międzynarodowymi w dziedzinie praw człowieka, jak również odpowiada wymogom wzajemnego poszanowania między wspólnotami, grupami i jednostkami, oraz zasadom zrównoważonego rozwoju” .

W kolejnych ustępach tego samego artykułu przedstawione są przejawy dziedzictwa niematerialnego w rozumieniu konwencji, tj.: tradycje i przekazy ustne, w tym język; sztuki widowiskowe, zwyczaje, rytuały i obrzędy świąteczne; wiedza i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata; umiejętności związane z rzemiosłem tradycyjnym .

Poza ww. definicjami konwencja ta precyzuje, co należy rozumieć pod pojęciem ochrony; są to: „środki mające na celu zapewnienie przetrwania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w tym jego identyfikację, dokumentację, badanie, zachowanie, zabezpieczenie, promowanie, wzmacnianie i przekazywanie, w szczególności poprzez edukację formalną i nieformalną, jak również rewitalizację różnych aspektów tego dziedzictwa” .

Jak już wspomniano, poza tworzeniem definicji wiążących dla państw-stron konwencje tworzą również aparat administracyjny, umożliwiający realizację celów stawianych przez sygnatariuszy w treści danej konwencji. Nie inaczej jest w przypadku konwencji o niematerialnym dziedzictwie kulturalnym. Organami powołanymi na mocy konwencji są: Zgromadzenie Ogólne Państw-Stron oraz Międzyrządowy Komitet do spraw Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (dalej: komitet). Komitet korzysta z pomocy Sekretariatu UNESCO.

W zakresie ochrony konwencja przewiduje ochronę na płaszczyźnie krajowej oraz międzynarodowej. W artykułach od 11 do 15 przedstawione zostały działania, do jakich zobligowane są państwa-strony, wewnątrz ich prawa krajowego, tj. do zdefiniowania elementów niematerialnych dóbr kultury znajdujących się na ich terytorium w celu zapewnienia ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. A zatem państwa-strony zobowiązane są do prowadzenia i uaktualniania rejestrów takich dóbr. „Przewidziano także inne działania państw-stron Konwencji: przyjmowanie odpowiedniej polityki wspierającej funkcjonowanie dziedzictwa niematerialnego i włączanie jego ochrony do różnych programów, wyznaczenie organów odpowiedzialnych za sprawy ochrony tego dziedzictwa na ich terytoriach, sprzyjanie studiom naukowym, technicznym, artystycznym i metodologicznym dotyczącym dziedzictwa niematerialnego, zwłaszcza dziedzictwa zagrożonego, podejmowanie odpowiednich przedsięwzięć o charakterze prawnym, technicznym, administracyjnym i finansowym w celu wzmocnienia instytucji uczestniczących w szkoleniu osób zaangażowanych w sprawy ochrony, ułatwianie dostępu do tego dziedzictwa, tworzenie ośrodków dokumentacyjnych” .

Różnorakie formy działań przewidziane są dla ochrony dziedzictwa niematerialnego na płaszczyźnie międzynarodowej. Jedną z nich jest prowadzenie przez komitet dwóch list obejmujących niematerialne dziedzictwo kulturalne. Są to: „Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości” oraz „Lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony”. Pozycje, które do dnia wejścia w życie konwencji znajdowały się na „Liście Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości”, zostały wpisane na „Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturalnego”.

Zagrożenia dla niematerialnego dziedzictwa kulturalnego

Dziedzictwo niematerialne narażone jest na wiele zagrożeń. Wśród nich wymienia się czynniki takie jak :
1. Globalizacja – ustawicznie nabierające tempa procesy ujednolicania wzorców kulturowych, które mogą powodować zanik lokalnych treści kultury pod wpływem postrzeganych jako bardziej atrakcyjne dominujących treści.
2. Migracje – dalekie wyjazdy i zmiany miejsca zamieszkania powodują oderwanie od społeczności lokalnych oraz kultywowania panujących tam zwyczajów. To rozproszenie osłabia więzi ze społecznościami lokalnymi, które przez utratę swych członków tracą również na znaczeniu; utrudniony jest przekaz międzypokoleniowy. Powoduje to zmniejszenie zainteresowania własnym dziedzictwem niematerialnym i jego szybkie przekształcanie, a nawet zanikanie, pod wpływem różnorodnych odmiennych wzorców.
3. Procesy industrializacji i urbanizacji – rozwój ośrodków miejskich wpływa na tempo migracji i związanych z nią zagrożeń dla treści dziedzictwa niematerialnego. W przypadku historycznych ośrodków, o bogatym dziedzictwie niematerialnym, szybkie rozproszenie się ludzi związanych z tym dziedzictwem lub napływ ludzi z nim niezwiązanych może spowodować rozmycie dawnych treści i zanik tego dziedzictwa. Rozwijający się przemysł powoduje zanik dawnych, tradycyjnych sposobów produkcji.
4. Stopniowe pogarszanie warunków ekonomicznych – ubożenie społeczeństwa może powodować brak zainteresowania dziedzictwem niematerialnym i skierowanie uwagi na kwestie bytowe.
5. Zanik przekazu międzypokoleniowego – przekaz ten jest kluczowym sposobem na zachowanie treści dziedzictwa niematerialnego. Brak uświadamiania młodych pokoleń, brak zainteresowania z ich strony w sposób naturalny powoduje zanikanie również dziedzictwa niematerialnego. Wpływ na to mają również nowe wzorce rodziny, coraz szysze odchodzenie od wzoru rodziny wielopokoleniowej na rzecz rodzin zatomizowanych .
6. Nadmierny ruch turystyczny – potrzeba „uprawiania” dziedzictwa niematerialnego tylko dla czynników ekonomicznych, tj. na potrzeby turystyki, osłabia jego autentyczność.

Podsumowanie

Współdziałanie państw w celu ochrony dziedzictwa niematerialnego jest niezwykle istotne. Tworzenie spójnego systemu prawa międzynarodowego może zapewnić zachowanie tych dóbr kultury, które dotrwały do dnia dzisiejszego. Ich podtrzymywanie zależne jest od czynników wewnętrznych, tj. poczucia przynależności kulturowej, chęci kultywowania tradycji i przekazywania jej kolejnym pokoleniom. Jednak, ze względu na ww. zagrożenia, sprawne mechanizmy ochrony dziedzictwa niematerialnego zapewnione przez międzynarodowe regulacje prawne mogą pomóc w jego zachowaniu.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:

1. H. Jodełka, Międzynarodowa ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w: „Stosunki międzynarodowe – International Relations”, Nr 3–4 (t.32)/2005, ISSN 0209-0961.
2. A. Przyborowska-Klimczak, Międzynarodowa ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturalnego, „Problemy Współczesnego Prawa Międzynarodowego, Europejskiego i Porównawczego”, vol. III, A.D. MMV.
3. Instytucjonalizacja wielostronnej współpracy międzynarodowej w Europie, red. S. Parzymies, Ryszard Zięba, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004.
4. K. Zeidler, Prawo ochrony dziedzictwa kultury, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2007.
5. W. Góralczyk, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Wydawnictwo PWN, Warszawa 1995.
6. L. Kocik, Wzory małżeństwa i rodziny. Od tradycyjnej jednorodności do współczesnych skrajności, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Kraków 2002.

Lista adresów internetowych dotycząca tematyki artykułu (odczyt z dnia 15.10.2013 r.):

1. http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap.html
Na stronie znajduje się internetowa wyszukiwarka języków z całego świata, które są zagrożone wymarciem. Po wpisaniu w nią konkretnego kraju można uzyskać informacje na temat zagrożonych języków używanych w tym kraju, klasyfikowanych według kategorii: zagrożone, zdecydowanie zagrożone, poważnie zagrożone, krytycznie zagrożone i wymarłe.
2. http://www.unesco.pl/kultura/dziedzictwo-kulturowe/dziedzictwo-niematerialne/
Strona zawiera informacje na tematy dziedzictwa niematerialnego z całego świata. Można dowiedzieć się, jakie akty prawa międzynarodowego zapewniają ochronę temu dziedzictwu.
3. http://ndk.alfa.p-c.pl/O_stronie/
Portal ten, administrowany przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, jest miejscem, w którym znaleźć można wszelkie informacje dotyczące zagadnień związanych z dziedzictwem niematerialnym i jego ochroną w Polsce.
4. http://pl.wikipedia.org/wiki/Arcydzie%C5%82a_Ustnego_i_Niematerialnego_Dziedzictwa_Ludzko%C5%9Bci
Strona zawiera podstawowe informacje na temat programu UNESCO „Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości”.
5. http://pl.languagesindanger.eu/
Strona poświęcona w całości zagrożonym językom. Dostarcza wielu interesujących informacji na temat problemu zanikających języków. Na stronie dostępna jest interaktywna mapa, która umożliwia sprawdzenie, jakie języki zagrożone są wymarciem w różnych regionach świata.