« Powrót

Paragraf 11. Ochrona zróżnicowania kulturowego



Wprowadzenie

Trudno jednoznacznie zdefiniować termin „różnorodność kulturowa”. Według definicji zawartej w Konwencji w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego (dalej: konwencja): „»Różnorodność kulturowa« odnosi się do wielości form, poprzez które kultury grup i społeczeństw znajdują swój wyraz. Wspomniane sposoby wyrażania kultury przekazywane są w obrębie grup i społeczeństw, a także pomiędzy nimi. Różnorodność kulturowa przejawia się nie tylko w zróżnicowanych formach, poprzez które wyraża się, wzbogaca i jest przekazywane, dzięki rozmaitości form wyrazu kulturowego, dziedzictwo kulturowe ludzkości, ale także w różnych postaciach twórczości artystycznej, wytwarzania, rozpowszechniania, dystrybucji form wyrazu kulturowego i korzystania z nich, niezależnie od stosowanych środków i technik” . Inaczej definiuje się różnorodność kulturową w naukach ekonomicznych i związanych z zarządzeniem, stwierdzając, że „istnieje w grupie lub organizacji, której członkowie różnią się od siebie pod względem płci, wieku lub narodowości” . Jak widać, termin ten jest rozumiany szeroko i nie odnosi się jedynie do zróżnicowania pod względem narodowości, ale także pod względem form wyrazu kulturowego oraz jego rodzajów. Inny istotny dla tematyki ochrony różnorodności kulturowej dokument, jakim jest Powszechna Deklaracja UNESCO o różnorodności kulturowej, przyjęta 2 listopada 2001 r. w Paryżu, określa różnorodność kulturową mianem wspólnego dziedzictwa ludzkości . W tekście Powszechnej Deklaracji znajduje się wręcz porównanie znaczenia różnorodności kulturowej dla ludzkości do różnorodności biologicznej i jej znaczenia dla przyrody. Różnorodność została zdefiniowana jako źródło wymiany, innowacji i kreatywności dla rodzaju ludzkiego . W ramach różnorodności kulturowej możemy wyróżnić ochronę różnorodności form wyrazu kulturowego, która jest najbardziej istotna z punktu widzenia przemysłów kreatywnych, a także ochronę zróżnicowanego dziedzictwa ludzkości, języków mniejszości narodowych oraz promocję kultury i rozwoju .

Rys historyczny

Dyskusja nad różnorodnością kulturową i jej znaczeniem została zainicjowana w związku z rozważaniami na temat problemów, jakie niesie ze sobą globalizacja. Ochrona różnorodności w kontekście globalnym oznaczać miała ochronę kultur poszczególnych narodów, ale również kultur mniejszości narodowych oraz ludności rdzennej. W związku z uznaniem, że problem różnorodności kulturowej jest coraz bardziej istotny w rozwijającym się świecie, została powołana pod patronatem Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz UNESCO międzynarodowa struktura pod nazwą Światowa Komisja ds. Kultury i Rozwoju, której przewodniczył Javier Pérez de Cuéllar, były Sekretarz Generalny ONZ . Owocem jej prac był wydany w lipcu 1996 r. dokument zatytułowany Nasza Kreatywna Różnorodność. Raport Światowej Komisji ds. Kultury i Rozwoju , który w uproszczeniu dotyczył relacji między kulturą a ekonomią i podkreślał znaczenie prowadzenia polityki kulturalnej przez państwa, przy wsparciu organizacji międzynarodowych.

Następnie w 1998 r. odbyła się Międzynarodowa Konferencja UNESCO w Sztokholmie, której głównym tematem była polityka kulturalna, a efektem przyjęcie Planu Działania dotyczącego polityki kulturalnej dla rozwoju , który zalecał państwom członkowskim UNESCO prowadzenie polityki kulturalnej sprzyjającej rozwojowi i ochronie różnorodności kulturowej, promocję kreatywności i aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym oraz wzmocnienie polityki i praktyki, aby zachować i wzmocnić dziedzictwo kulturowe, materialne i niematerialne, ruchome i nieruchome, wspieranie przemysłów kultury, promowanie kulturowej i językowej różnorodności w społeczeństwie informacyjnym oraz udostępnienie ludzkich i finansowych zasobów dla rozwoju kultury .

Kolejnym krokiem podjętym w ramach UNESCO w celu ochrony zróżnicowania kulturowego była Powszechna Deklaracja UNESCO o różnorodności kulturowej , przyjęta na 31. Konferencji Generalnej UNESCO 2 listopada 2001 r. w Paryżu (dalej: deklaracja). Podkreśliła ona znaczenie różnorodności kulturowej jako wspólnego dziedzictwa ludzkości, a także źródła kreatywności i elementu niezbędnego dla dynamicznego rozwoju społeczeństw. Różnorodność kulturowa to integralna część praw człowieka, pozwala chronić prawa mniejszości, zagrożone języki oraz prawo do edukacji i ekspresji w języku ojczystym. Deklaracja także stanowi niezwykle ważny dokument z punktu widzenia przemysłów kreatywnych. W jej art. 9 możemy odnaleźć określenie przemysłów kultury jako środka, który zapewnia „swobodny obieg idei i dzieł”. W tym samym artykule zostały zawarte zalecenia dla państw, by tworzyły własne polityki kulturalne i wprowadzały je w życie za pomocą środków, które uznają za odpowiednie . Deklaracja zaleca państwom wzmocnienie międzynarodowej współpracy, co ma skutecznie umożliwić krajom rozwijającym się oraz krajom w fazie przejściowej stworzenie przemysłów kultury, które będą skuteczne i konkurencyjne w skali krajowej i międzynarodowej . Deklaracja wskazała również na potrzebę współpracy sektora publicznego i prywatnego dla skutecznej ochrony i wsparcia różnorodności .
Deklaracja poprzedzała wydanie najważniejszego obecnie dokumentu o zasięgu międzynarodowym, którego celem jest ochrona różnorodności kulturowej – Konwencji UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego, przyjętej na Konferencji Generalnej UNESCO w dniu 20 października 2005 r. Konwencja weszła w życie w 2007 r.
Ochrona różnorodności kulturowej jest także jednym z priorytetów Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 167 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej: „Unia przyczynia się do rozkwitu kultur Państw Członkowskich, w poszanowaniu ich różnorodności narodowej i regionalnej, równocześnie podkreślając znaczenie wspólnego dziedzictwa kulturowego” . Unia Europejska jest także stroną wyżej wymienionej Konwencji UNESCO .

Konwencja UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego

Konwencja UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego została przyjęta 20 października 2005 r., a weszła w życie w 2007 r. po jej ratyfikacji przez wymagana liczbę państw. Konwencja uzupełnia postanowienia zawarte uprzednio w Powszechnej Deklaracji UNESCO o różnorodności kulturowej. Jej języki to arabski, chiński, angielski, francuski, rosyjski i hiszpański . Jest to jedna z siedmiu konwencji pod patronatem UNESCO, które dotyczą ochrony szeroko pojętej różnorodności kulturowej w jej czterech podstawowych aspektach: dziedzictwa kulturowego i naturalnego, ruchomej własności przemysłowej, niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz współczesnej twórczości . Konwencja nie pokrywa wszystkich zagadnień poruszonych w Powszechnej Deklaracji z 2001 r. Dotyka ona tematyki zawartej w art. 8–11 tejże deklaracji. Z jednej strony konwencja uznaje, że dobra i usługi z dziedziny kultury przekazują tożsamość, wartości i znaczenie, w związku z czym nie mogą być uznawane za zwykłe towary lub dobra konsumpcyjne. Z drugiej strony podkreślono potrzebę podejmowania przez państwa wszelkich środków, by chronić i promować różnorodność wyrazu kulturowego przy jednoczesnym zapewnieniu swobodnego przepływu idei i prac. Jednocześnie konwencja zaznacza potrzebę ponownego zdefiniowania współpracy międzynarodowej w dziedzinie ochrony różnorodności kulturowej .

Konwencja jest prawnie wiążącym aktem prawa międzynarodowego, na mocy którego artyści, pracownicy szeroko pojmowanej kultury, praktycy oraz obywatele na całym świecie mogą tworzyć, produkować, rozpowszechniać oraz cieszyć się szeroką gamą dóbr, usług i działań kulturalnych, w tym swoich własnych. Twory kulturowe są przenoszone za pomocą różnych środków – aktywności, działań, usług – które zwykle mają swoją gospodarczą stronę. Z powodu swego podwójnego charakteru formy wyrazu kulturowego nie powinny być postrzegane wyłącznie jako przedmiot obrotu handlowego .

Głównym celem konwencji jest wzajemne wzmocnienie pięciu nierozłącznych elementów należących do tego samego łańcucha, a mianowicie: tworzenia, produkcji, dystrybucji/rozpowszechniania, dostępu oraz korzystania z dóbr kultury przenoszonych przez działalność kulturalną, towary oraz usługi, w szczególności w krajach rozwijających się .

Konwencja nakłada na państwa-sygnatariuszy określone prawa i obowiązki. Jednym z jej podstawowych celów jest: „potwierdzenie suwerennego prawa państw do stosowania, przyjmowania i wprowadzania w życie polityk oraz środków, jakie uznają one za stosowne w celu ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego na swoim terytorium ”. Celem potwierdzenia tego prawa, według twórców konwencji, nie było ustanowienie monopolu państwa, ale raczej wprowadzenie w życie tzw. „zarządzania kulturą”, czyli interakcji pomiędzy indywidualnymi i instytucjonalnymi stronami obrotu kulturowego, między którymi podzielono odpowiedzialność za ochronę i promocję różnorodności kulturowej .
Konwencja zezwala państwom-sygnatariuszom określić istnienie pod ich jurysdykcją specjalnych sytuacji, w których pewne formy wyrazu kulturowego są zagrożone wymarciem, narażone na ryzyko lub z jakiegokolwiek innego powodu potrzebujące natychmiastowej ochrony. Konwencja przyznaje państwom w takich sytuacjach prawo do podjęcia działań w celu ochrony i zachowania różnorodności kulturowej. Stawia sobie także za cel wspieranie współpracy na rzecz zrównoważonego rozwoju i zminimalizowania ubóstwa, za pomocą Międzynarodowego Funduszu na rzecz Różnorodności Kulturowej. Fundusz ten został powołany na mocy konwencji jako instytucja wspierająca jej wdrażanie, poprzez ułatwianie tworzenia się dynamicznego sektora kultury w krajach rozwijających się. Wsparcie Funduszu może przejawiać się poprzez prawne, techniczne lub finansowe wsparcie konkretnych projektów i działań i musi być zgodne z założeniami Funduszu .

Konwencja jest niezwykle ważnym dokumentem. Jako pierwszy prawnie wiążący dokument o charakterze międzynarodowym podkreśla na taką skalę znaczenie różnorodności kulturowej dla zróżnicowanego rozwoju oraz konieczność jej ochrony przed zagrożeniami, jakie niesie ze sobą globalizacja. Podkreśla on suwerenne prawa państw do tworzenia własnych polityk kulturalnych, zgodnych z założeniami konwencji, ale zaznacza, że nie mogą one nieść zagrożenia dla praw człowieka oraz swobód obywatelskich w zakresie kultury i twórczości, które są nienaruszalne.

Ochrona różnorodności kulturowej w Unii Europejskiej

Cel zachowania i wspierania różnorodności kulturowej został sformułowany już w traktacie z Maastricht z 1992 r. To wówczas po raz pierwszy w oficjalnym dokumencie, stanowiącym podstawę działania Unii, formalnie podkreślono znaczenie wymiaru kulturowego w integracji europejskiej . Jednak już wcześniej prowadzone były inicjatywy na rzecz wspierania różnorodności. Przykładem może być znany do dziś program Europejska Stolica Kultury, którego realizację rozpoczęto w 1985 r. Jak podaje opis programu, ma on na celu podkreślenie różnorodności kulturowej Unii Europejskiej, przy jednoczesnym zwróceniu uwagi na to, co w kulturze i historii wspólne .

Obecnie ochrona dziedzictwa kulturowego znajduje swój wyraz w cytowanym na wstępie art. 167 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Istotny jest zwłaszcza ust. 4 powołanego artykułu. Stanowi on, że: „Unia uwzględnia aspekty kulturalne w swoim działaniu na podstawie innych postanowień Traktatów, zwłaszcza w celu poszanowania i popierania różnorodności jej kultur ”. Oznacza to, że ochrona kultury, w tym różnorodności kulturowej, stanowi nie tylko samodzielną politykę UE, ale także istotny element innych jej polityk i działań .

Także w Karcie Praw Podstawowych podkreślono, że: „Unia szanuje różnorodność kulturową, religijną i językową” .

W celu realizacji tych postulatów oraz deklaracji Unia działa za pomocą różnorodnych instrumentów, przede wszystkim programów kulturalnych. Z bardziej znaczących warto wymienić program Kultura 2007, czyli program finansowania i programowania współpracy kulturalnej na okres od 1 stycznia 2007 r. do 31 grudnia 2013 r., którego celem jest „wspieranie działań w ramach współpracy kulturalnej, organizacji europejskich działających w dziedzinie kultury oraz gromadzenia i rozpowszechniania informacji dotyczących kultury”. Jednym z priorytetów programu, istotnym z punktu widzenia przemysłów kreatywnych, jest wspieranie mobilności ponadnarodowej osób pracujących na rzecz sektora kultury na obszarze Unii, wzmacnianie międzynarodowego przepływu dzieł sztuki, produktów kulturowych i artystycznych, a także dialog kulturowy . Inną ciekawą z punktu widzenia wspierania kreatywnych przemysłów inicjatywą jest program Media 2007, czyli program wspierający europejski sektor audiowizualny , chroniący różnorodność kulturową Europy i jej dziedzictwo w zakresie sztuk wizualnych i kinematografii, postulujący zwiększenie przepływu filmów europejskich i innych dzieł z dziedziny sztuk wizualnych na terytorium Unii Europejskiej i poza nią, wzmocnienie europejskiego sektora sztuk wizualnych w ramach otwartego i konkurencyjnego rynku . Poszerzaniu różnorodności kulturowej, wymianie myśli i doświadczeń różnych narodów i grup w ramach wspólnej Europy mają służyć także programy edukacyjne i profesjonalne, takie jak Erasmus, Socrates czy Leonardo Da Vinci .
Unia Europejska współpracuje także z innymi organizacjami międzynarodowymi na rzecz promowania różnorodności kulturowej i jest stroną Konwencji UNESCO.

Podsumowanie

Nie sposób przecenić roli różnorodności kulturowej w dzisiejszym świecie. Dostępność środków komunikacji, zwłaszcza elektronicznej, niemal nieograniczona prawnie możliwość podróżowania, a także szerokie możliwości dostępu do dóbr kultury stwarzają zagrożenie, że postępujące procesy globalizacyjne doprowadzą do zaniku różnic kulturowych i światopoglądowych. Istnieje także zagrożenie, że znaczenie nośników kultury, traktowanych jako towar konsumpcyjny, zostanie sprowadzone jedynie do znaczenia ekonomicznego. Wszystko to może prowadzić do zaniku kultur, które są w mniejszości w stosunku do dominującego nurtu w zglobalizowanym świecie. Dlatego też pozytywnie należy ocenić starania społeczności międzynarodowej podejmowane w celu ochrony zróżnicowania kulturowego, zarówno na szczeblu międzynarodowym, jak i regionalnym.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:

1. I. Skomerska-Muchowska, Polityka kulturalna UE, http://www.kadrakultury.pl/artykuly/102514-polityka-kulturalna-ue.html, [data odczytu 15.10.2013]
2. K. Zeidler, Prawo ochrony dziedzictwa kultury, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Polska 2007.
3. Ł. Kaczmarczyk, Wpływ zróżnicowania kulturowego na sztukę i przemysły kreatywne. S.N. Stallings.Tafter Journal, http://www.obserwatoriumkultury.pl/artykuly/118417-wplyw-zroznicowania-kulturowego-na-sztuke-i-przemysly-kreatywne--sn-stallings--tafter-journal.html [data odczytu 15.10.2013]
4. A. Hildebrandt, Zachować tożsamość kulturową w UE, „Pomorski Przegląd Gospodarczy”, PPG 6/2006 (29).
5. W. Szafrański, K. Zalasińska, Prawna ochrona dziedzictwa kulturowego, Tom 3, Wydawnictwo Poznańskie 2009.
Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu, (odczyt 15.10.2013):

1. www.unesco.pl – strona Polskiego Komitetu ds. UNESCO, na stronie odnajdziemy teksty aktów prawnych uchwalonych pod auspicjami organizacji, w tym treść umów i konwencji międzynarodowych, w tym konwencji i deklaracji dotyczących zróżnicowania kulturowego, opis celów i zadań organizacji, a także charakterystykę podejmowanych działań i aktywności.
2. http://europa.eu/index_pl.htm – oficjalna strona Unii Europejskiej, zawiera informacje na temat działania UE, życia w UE, prawa obowiązującego w Unii oraz odpowiednie publikacje związane z działalnością instytucji UE; strona w języku polskim.
3. www.obserwatoriumkultury.pl – strona Obserwatorium Kultury Narodowego Centrum Kultury, zawiera interesujące artykuły, projekty kulturalne itp. dotyczące polityki kulturalnej, opisy badań, odniesienia do innych stron, w tym zagranicznych.
4. www.kadrakultury.pl – strona programu Kadra Kultury, który dotyczy zarządzania instytucjami kultury. Strona zawiera artykuły, opisy szkoleń, a także informację prawną.
5. http://www.cdc-ccd.org – strona organizacji o nazwie Koalicja dla zróżnicowania kulturowego (Coalition for cultural diversity), która zajmuje się promowaniem idei ochrony zróżnicowania kulturowego, doradzaniem państwom w kwestii ich polityk kulturalnych, interpretacją założeń konwencji oraz wcielaniem ich w życie.