« Powrót

Rozdział 16. Ustawa o muzeach



Do obszarów wpływu sektora kreatywnego należy rozwój społeczno-kulturowy, rozumiany jako oddziaływanie na jakość życia mieszkańców danego obszaru, wzmacnianie poczucia ich tożsamości kulturowej i ogólnej satysfakcji życiowej, czy też zwiększanie atrakcyjności regionu.
Działania takie przejawiają się w organizowaniu imprez o charakterze społeczno-kulturalnym oraz budowaniu nowych ośrodków kultury, takich jak muzea, teatry, domy kultury.
Niniejszy artykuł, przedstawiając najważniejsze rozwiązania prawne, dotyczące muzeów, ma na celu przybliżenie podstawowych zasad organizowania oraz funkcjonowania w Polsce tych ośrodków kultury.

Definicja, cele, zadania oraz zakres działania muzeum

Regulacje określające definicję, cele i organizację muzeum, zasady funkcjonowania muzeum rejestrowanego, definicję i zagadnienia dotyczące muzealiów, a także zasady zatrudniania w muzeach określa ustawa z 21 listopada 1996 r. o muzeach, zwana dalej ustawą o muzeach .
Zgodnie z art. 1 przywołanej ustawy, muzeum jest jednostką organizacyjną, nienastawioną na osiąganie zysku, której celami są:
- gromadzenie i trwała ochrona dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym,
- informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów,
- upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej,
- kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów.

Powyższe uregulowanie wskazuje, że muzeum należy rozumieć w ujęciu podmiotowym jako jednostkę organizacyjną, co jest zgodne ze stanowiskiem Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM) . Kodeks etyki ICOM dla muzeów stanowi, że jest to trwale istniejąca instytucja, nienastawiona na osiąganie zysku, służąca społeczeństwu i jego rozwojowi, otwarta dla publiczności, która pozyskuje, konserwuje, udostępnia i wystawia w celu badawczym, edukacyjnym lub dla rozrywki materialne i niematerialne świadectwa ludzi oraz ich środowiska.

Warto zaznaczyć, że pierwszy i ostatni z wymienionych w art. 1 celów muzeum, tj. gromadzenie oraz trwała ochrona dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej, umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów, mogą być określane jako cele pierwotne .

Do końca XIX wieku jedyną funkcją muzeum było przechowywanie zbiorów dla nieograniczenie odległej przyszłości, przy równoczesnym ich udostępnieniu kolejnym pokoleniom zwiedzających, należących do elity społecznej . Przekształcenie muzeów w instytucję narodową, co oznaczało udostępnienie ich szerokiej publiczności, nastąpiło po Wielkiej Rewolucji Francuskiej oraz rewolucji przemysłowej. W konsekwencji muzeom zostały przypisane pozostałe cele i one stały się elementem polityki edukacyjnej państwa.

Zgodnie z art. 2 ustawy z 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, muzeum jest jedną z form organizacyjnych działalności kulturalnej .

W świetle obowiązujących przepisów, zbiorami muzealnymi są dobra naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym.

Zgodnie z art. 1 konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego , za dziedzictwo kulturalne uznaje się:
- zabytki: dzieła architektury, dzieła monumentalnej rzeźby i malarstwa, elementy i budowle o charakterze archeologicznym, napisy, groty i zgrupowania tych elementów, mające powszechną wartość z punktu widzenia historii, sztuki lub nauki;
- zespoły: budowli oddzielnych lub łącznych, które ze względu na swą architekturę, jednolitość lub zespolenie z krajobrazem mają wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historii, sztuki lub nauki;
- miejsca zabytkowe: dzieła człowieka lub wspólne dzieła człowieka i przyrody, jak również strefy, a także stanowiska archeologiczne, mające wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia historycznego, estetycznego, etnologicznego lub antropologicznego.

Natomiast zgodnie z art. 2 przywołanej konwencji, dziedzictwem naturalnym są:
- pomniki przyrody, utworzone przez formacje fizyczne i biologiczne albo zgrupowanie takich formacji, przedstawiające wyjątkową, powszechną wartość z punktu widzenia estetycznego lub naukowego;
- formacje geologiczne i fizjograficzne oraz strefy o ściśle określonych granicach, stanowiące siedlisko zagrożonych zagładą gatunków zwierząt i roślin, mające wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia nauki lub ich zachowania;
- miejsca lub strefy naturalne o ściśle oznaczonych granicach, mające wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia nauki, zachowania lub naturalnego piękna.

Z kolei dziedzictwem kultury w rozumieniu kodeksu etyki ICOM jest jakakolwiek rzecz lub pojęcie, uznane za mające znaczenie estetyczne, historyczne, naukowe lub duchowe, zaś dziedzictwem naturalnym jest jakikolwiek przedmiot, zjawisko przyrody lub pojęcie, ważne dla nauki lub mające znaczenie duchowe dla społeczności.

Zadania muzeum zostały określone w otwartym katalogu sposobów realizacji, przypisanych do muzeum celów, umieszczonym w art. 2 ustawy o muzeach.


Należy wskazać, że przepis art. 2 ustawy o muzeach wyznacza tym jednostkom określone zadania, które zostały uznane przez ustawodawcę za ważne z punktu widzenia interesu publicznego. Jednak przepis nie determinuje ani okoliczności, w których każde z tych zadań ma być realizowane, ani środków takiej realizacji . Zadania te można podzielić na 4 grupy :
- gromadzenie zabytków w statutowo określonym zakresie;
- opieka nad zbiorami jako dobrami naturalnego i kulturalnego dziedzictwa;
- prowadzenie działalności edukacyjnej;
- prowadzenie badań naukowych.

Gromadzenie dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym stanowi pierwotny cel muzeum, dlatego słuszne jest priorytetowe potraktowanie tego zadania. Należy przy tym zaznaczyć, że rewolucja elektroniczna, przyjęta tak naturalnie i bez oporów na całym świecie, dostarczyła narzędzi właściwie nieograniczonego gromadzenia danych:
wizerunków, dokumentów, programów czy też wszelkich zapisów . W konsekwencji pojawiło się pojęcie „wirtualizacja”, które wiąże się z przyjętym przez ICOM pojęciem dziedzictwa niematerialnego. Niematerialne ślady działalności człowieka (zapisy ustnych przekazów, opowieści, podań) jako części kultury i wiedzy są istotą tego typu zbiorów, ich notacja konieczna i możliwa dokonuje się nie tylko na drodze zapisu odręcznego, ale przede wszystkim rejestracji medialnej. W latach 90. poprzedniego stulecia zaistniało pojęcie „muzeum wirtualnego”, bardzo szybko udostępniając dzięki internetowi mniej lub bardziej znane zjawiska i zasoby. Muzea takie jak Wirtualne Muzeum Kanady3 czy Wirtualne Muzeum Sztuki Japońskiej4 wyznaczyły struktury funkcjonowania tego typu wirtualnych instytucji . Muzea wirtualne, mimo posługiwania się cyfrową reprodukcją obrazu, a czasem nawet wytworzonymi do własnych celów obiektami cyfrowymi, mogą wypełniać wszystkie przywołane funkcje, wynikające z definicji muzeum.

Opieka nad zbiorami, jako dobrami naturalnego i kulturalnego dziedzictwa, przejawia się w:
- katalogowaniu i naukowym opracowywaniu zgromadzonych zbiorów;
- przechowywaniu gromadzonych zabytków w warunkach zapewniających im właściwy stan zachowania i bezpieczeństwo oraz magazynowanie ich w sposób dostępny do celów naukowych;
- zabezpieczaniu i konserwacji zbiorów oraz, w miarę możliwości, zabezpieczaniu zabytków archeologicznych nieruchomych oraz innych nieruchomych obiektów kultury materialnej i przyrody.

Zadania muzeum na gruncie edukacyjnym sformułowano w ustawie o muzeach jako:
- urządzanie wystaw stałych i czasowych;
- prowadzenie działalności edukacyjnej;
- popieranie i prowadzenie działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę;
- udostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych i naukowych;
- zapewnianie właściwych warunków zwiedzania oraz korzystania ze zbiorów i zgromadzonych informacji.

Z uwagi na przestrzeń muzeum, jego nastrój i formę wyróżnia się :
- muzeum świątynię;
- muzeum składnicę;
- muzeum – handlowe centrum kultury.
Wskazać należy, że prowadzenie działalności edukacyjnej jest szczególnie istotne w XXI wieku, ponieważ muzeum nie powinno być traktowane wyłącznie jako świątynia sztuki czy nauki, ale także jako miejsce dialogu społecznego i wielowymiarowej edukacji. Muzealia zaś winny być nie tylko przedmiotem badań, ale powodem podjęcia wielu akcji społecznych . Muzeum w XXI wieku powinno spełniać funkcje edukacyjne, jako uzupełnienie działalności szkół, ale także funkcje resocjalizacyjną i stabilizacyjną socjalnie w społeczeństwach o zaburzonych więziach, oraz opiekuna tradycji i wartości niematerialnych.

Przypisanie współczesnemu muzeum zadania edukacyjnego w istotny sposób odróżnia je od muzeum tradycyjnego, czyli o charakterze wyłącznie naukowym i studyjnym, co można przedstawić w następującej tabeli :

L.p.
Cecha muzeum
Muzeum współczesne
Muzeum tradycyjne
1
Cele
Odpowiadanie na potrzeby życia codziennego, rozwój społeczny
Przechowywanie i ochrona powierzonych składników dziedzictwa o charakterze materialnym
2
Podstawowe zasady działania
Zorientowanie na dotarcie do jak najszerszego grona odbiorców, terytorialność
Ochrona zbiorów (obiektów)
3
Struktura i organizacjaNiski stopień instytucjonalizacji, finansowanie ze źródeł lokalnych, decentralizacja, partycypacja (szeroki udział społeczny w pracach muzeum),demokratyzacja – wspólna praca na równych prawach
Instytucjonalizacja, finansowanie ze źródeł rządowych, istnienie głównego budynku muzeum, profesjonalna kadra pracowników, struktura hierarchiczna


4
Sposób działania
Przedmiot działań: złożona rzeczywistość, interdyscyplinarność, zorientowanie na prezentację określonych zagadnień, łączenie przeszłości z teraźniejszością i przyszłością, współpraca z organizacjami lokalnymi lub regionalnymi
Przedmiot działań: wyodrębniony z rzeczywistości (przedmioty zgromadzone w muzeum),ściśle zachowywany podział na poszczególne dziedziny wiedzy ,zorientowanie na prezentację zgromadzonych przedmiotów, zorientowanie na przeszłość
5
Zadania
Gromadzenie, dokumentowanie badanie konserwacja mediacja kształcenie ustawiczne, ewaluacja
Gromadzenie, dokumentowanie, badania, konserwacja, mediacja
Prowadzenie badań naukowych zostało ujęte jako organizowanie badań i ekspedycji naukowych, w tym archeologicznych, uregulowane m.in. poprzez odwołanie do art. 2 pkt 2 i 3 ustawy z 30 kwietnia 2010 r. o zasadach finansowania nauki (Dz.U. nr 96 poz. 615), zgodnie z którym badania naukowe obejmują również działalność naukową w zakresie twórczości artystycznej i sztuki i dzielą się na:
- badania podstawowe: oryginalne prace badawcze, eksperymentalne lub teoretyczne, podejmowane przede wszystkim w celu zdobywania nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów bez nastawienia na bezpośrednie, praktyczne zastosowanie lub użytkowanie;
- badania stosowane: prace badawcze, podejmowane w celu zdobycia nowej wiedzy, zorientowane przede wszystkim na zastosowanie w praktyce;
- badania przemysłowe: badania mające na celu zdobycie nowej wiedzy oraz umiejętności w celu opracowywania nowych produktów, procesów i usług lub wprowadzenia znaczących ulepszeń do istniejących produktów, procesów i usług; badania te obejmują tworzenie elementów składowych systemów złożonych, szczególnie do oceny przydatności technologii rodzajowych, z wyjątkiem prototypów objętych zakresem prac rozwojowych.Na gruncie ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. nr 162, poz. 1568 z poźn. zm.) wyróżnia się badania:
- konserwatorskie: działania mające na celu rozpoznanie historii i funkcji zabytku, ustalenie użytych do jego wykonania materiałów i zastosowanych technologii, określenie stanu zachowania tego zabytku oraz opracowanie diagnozy, projektu i programu prac konserwatorskich, a jeżeli istnieje taka potrzeba, również programu prac restauratorskich;
- architektoniczne: działania ingerujące w substancję zabytku, mające na celu rozpoznanie i udokumentowanie pierwotnej formy obiektu budowlanego oraz ustalenie zakresu jego kolejnych przekształceń;
- archeologiczne: działania mające na celu odkrycie, rozpoznanie, udokumentowanie i zabezpieczenie zabytku archeologicznego.

Zakres działania muzeum, zgodnie z art. 3 omawianej ustawy, może obejmować:
- jedną dziedzinę działalności człowieka,
- kilka dziedzin działalności człowieka,
- twory natury,
- działalność człowieka w jednej lub kilku dziedzinach oraz twory natury.
Na podstawie ww. zakresu można dokonać podziału muzeów na:
- muzea sztuki,
- muzea starożytności i archeologii,
- muzea historii naturalnej i nauk przyrodniczych,
- muzea historyczne.


2. Organizacja muzeów

W myśl art. 5 ust. 1 i 2 ustawy o muzeach, podmiotami uprawnionymi do tworzenia muzeów są:
- ministrowie i kierownicy urzędów centralnych, zakładający muzea państwowe;
- jednostki samorządu terytorialnego, zakładające muzea samorządowe;
- osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne, nieposiadające osobowości prawnej, zakładające muzea prywatne.
Muzeum może zatem utworzyć np. przedsiębiorca, taki jak choćby spółka z o.o., ale także np. fundacja, stowarzyszenie, czy nawet zainteresowany takim muzealnym przedsięwzięciem obywatel .

Zgodnie z art. 8 i 9 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, muzea państwowe i samorządowe stanowią państwowe i samorządowe instytucje kultury. Instytucje kultury mają status podmiotów administracji publicznej, tj. zakładów publicznych. Zakład publiczny cechuje się :
- trwałym wyodrębnieniem organizacyjnym środków osobowych (pracowników) i rzeczowych (fundusze publiczne) oraz oddaniem ich w zarząd określonych osób w celu bezpośredniego świadczenia i organizacji usług w wyspecjalizowanym zakresie;
- prawnie zagwarantowaną względną samodzielnością zakładu w zakresie realizowanych przez niego zadań;
- wykonywaniem zadań publicznych w sferze socjalno-kulturalnej.

Na gruncie ustawy o finansach publicznych zakłady publiczne są jednostkami budżetowymi albo zakładami budżetowymi.

Z kolei osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne, nieposiadające osobowości prawnej, które tworzą muzea, są kwalifikowane do kategorii niepublicznych podmiotów administrujących, czyli podmiotów, pozostających poza strukturą aparatu administracji publicznej i wykonujących, na różnych zasadach, zadania tej administracji . Podmiot niepubliczny, wykonując zadania administracji publicznej, pozostaje podmiotem publicznym, ale w sensie funkcjonalnym ma charakter podmiotu administrującego i staje się, w tym zakresie, podmiotem administrującym, elementem funkcjonalnie rozumianego systemu administracji publicznej . W konsekwencji podmiot taki ma obowiązek stosowania takich samych zasad co podmioty publiczne, takich samych procedur, a w szczególności uwzględniać w swoich działaniach interes publiczny.
Na gruncie polskiego ustawodawstwa, oprócz muzeów państwowych, samorządowych i prywatnych, wyróżnić można również muzea współprowadzone. Są to instytucje kultury, tworzone na podstawie art. 21 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej przez ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz jednostki samorządu terytorialnego, poprzez zawarcie umowy pomiędzy sobą lub umowy zawartej z osobą fizyczną, osobą prawną lub jednostką organizacyjną, nieposiadającą osobowości prawnej.
Muzea państwowe, samorządowe oraz współprowadzone posiadają osobowość prawną jako instytucje kultury, uzyskaną z chwilą wpisania do rejestru, prowadzonego przez organizatora. W przypadku współprowadzenia muzeum przez podmioty, z których co najmniej dwa uprawnione są do prowadzenia własnego rejestru (ministrowie, kierownicy urzędów centralnych, jednostki samorządu terytorialnego), jest ono wpisywane do rejestru tego z organizatorów, który został wskazany w umowie.
Muzea prywatne stanowią jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej.
Muzea prywatne są tworzone przez osoby fizyczne w drodze oświadczenia woli, którego uzewnętrznienie na piśmie następuje w regulaminie muzeum oraz w skierowanym do ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego wniosku o uzgodnienie tego regulaminu. Osoba prawna oraz jednostka organizacyjna, nieposiadająca osobowości prawnej mogą stworzyć muzeum z zachowaniem formy oraz wymogów, przewidzianych w przepisach.
Regulamin muzeum prywatnego, zawierający postanowienia regulujące proces organizowania muzeum, po zakończeniu zaś tego procesu – regulamin obejmujący postanowienia analogiczne do statutów muzeów publicznych .
Tryb nadawania regulaminu muzeum prywatnemu ma postać:
- opracowania projektu, zgodnie z ustawowymi wskazaniami dotyczącymi jego treści, zawartymi w art. 6 ustawy o muzeach;
- projekt regulaminu powinien zostać przesłany do uzgodnienia ministrowi kultury i dziedzictwa narodowego
- po uzgodnieniu regulaminu, czyli uzyskaniu akceptacji właściwych organów, może zostać nadany muzeum. Nadanie regulaminu przez osobę fizyczną tworzącą prywatne muzeum nie musi przybierać szczególnej formy, choć pożądane jest w tym przypadku złożenie przez właściciela muzeum stosownego pisemnego oświadczenia, dokumentującego decyzję o utworzeniu konkretnego muzeum .
W konsekwencji niezakwalifikowania prywatnych muzeów do instytucji kultury nie stosuje się wobec nich przepisów dotyczących instytucji kultury, np. odnośnie do szczególnych zasad gospodarki finansowej tego rodzaju instytucji.
Muzeum państwowe i samorządowe powstaje w drodze aktu utworzenia, wydanego przez organizatora. Muzeum współprowadzone powstaje na mocy wspomnianej już umowy.
W myśl art. 5 ust. 4 ustawy o muzeach, do obowiązków podmiotów tworzących muzea zalicza się:
- zapewnienie środków potrzebnych do utrzymania i rozwoju muzeum,
- zapewnienie bezpieczeństwa zgromadzonym zbiorom,
- sprawowanie nadzoru nad muzeum.

Zapewnienie środków do utrzymania i rozwoju muzeum

Muzeum, jako instytucja kultury, jest jednostką sektora finansów publicznych, działającą na podstawie rocznego planu działalności oraz planu rzeczowo-finansowego, zatwierdzanych przez dyrektora muzeum, z zachowaniem wysokości dotacji organizatora muzeum. Instytucja kultury gospodaruje samodzielnie przydzieloną i nabytą częścią mienia oraz prowadzi samodzielnie gospodarkę w ramach posiadanych środków, kierując się zasadami efektywności ich wykorzystania. Koszty działalności pokrywane są z przychodów, które stanowią:
- wpływy z działalności, w tym ze sprzedaży składników majątku ruchomego, z wyjątkiem muzealiów;
- wpływy z najmu i dzierżawy składników majątkowych;
- dotacje z budżetu państwa lub budżetu jednostek samorządu terytorialnego;
- środki otrzymane od osób fizycznych i prawnych oraz z innych źródeł.

Dotacje dzielą się na:
a) dotacje organizatora muzeum, czyli:
- dotacje podmiotowe na dofinansowanie działalności bieżącej w zakresie realizowanych zadań statutowych, w tym na utrzymanie i remonty obiektów,
- dotacje celowe na finansowanie lub dofinansowanie kosztów realizacji inwestycji,
- dotacje celowe na realizację wskazanych zadań i programów,
b) dotacje z budżetów jednostek samorządu terytorialnego na zadania ważne z punktu widzenia regionalnej polityki rozwoju w zakresie rozwoju kultury;
c) dotacje z budżetu państwa w części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego na wykonywanie objętych mecenatem państwa zadań, których zakres obejmuje m.in. podtrzymywanie i rozpowszechnianie tradycji narodowej i państwowej, zachowanie, waloryzację i ochronę dziedzictwa kulturowego, zachowanie i upowszechnianie tradycji regionalnych i kultury ludowej, edukację kulturalną społeczeństwa;
d) dotacje z budżetu państwa na dofinansowanie zadań objętych mecenatem państwa w dziedzinie kultury w ramach programów realizowanych przez instytucje filmowe i instytucje kultury, które zostały przejęte przez jednostki samorządu terytorialnego 1 stycznia 1999 r., bądź określonych w programach ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, ogłaszanych przez tego ministra.
Muzeum prywatne jest finansowane ze środków uzyskanych przez organizatora we właściwy dla niego sposób. Majątek muzeum prywatnego stanowi własność organizatora, z zastrzeżeniem, że może być wykorzystywany jedynie do celów, wynikających z zakresu działania tego muzeum.
Z kwestią finansowania muzeów, w szczególności publicznych, wiąże się problem uzyskania niewystarczających środków na ich funkcjonowanie. Wprawdzie w instytucjach kultury to organ założycielski (rządowy lub samorządowy) ma ustawowy obowiązek zapewnienia środków finansowych do utrzymania i rozwoju muzeum, to jednak organy założycielskie dostarczają tylko ok. 80-85% potrzebnych środków finansowych na wydatki bieżące, zaś dotacje celowe na wydatki inwestycyjne są rzędu kilku do kilkunastu procent wymaganych kwot W konsekwencji pozostałe środki muzeum musi wypracować samo przez prowadzenie działalności gospodarczej. Jednak żadna dodatkowa działalność muzeum, generująca przychód, nie może narażać na szwank dobrego imienia i renomy muzeum ani wpływać na treść, charakter czy plany ekspozycji muzealnych.
Skutecznym sposobem zdobywania dodatkowych środków finansowych jest sponsoring . Jego formą jest akcjonariat społeczny, tzn. wspomaganie finansowania instytucji przez niewielkie ale regularne wpłaty tzw. „przyjaciół muzeum”. Do grona przyjaciół należeć mogą emeryci, renciści, studenci, ludzie o niskich dochodach, którzy chcą wspierać muzeum. Utworzenie takiego „akcjonariatu społecznego” może być pomocne do prowadzenia badań marketingowych muzeów odnośnie do preferencji kulturalnych społeczeństwa. Zróżnicowane ze względu na wykształcenie, wiek i pozycję społeczną grono przyjaciół muzeów może na regularnie organizowanych zebraniach oceniać politykę wystawienniczą muzeów, dając dyrekcji sygnały o tym, w jaki sposób odbierana jest działalność muzeum w społeczeństwie. W ocenie dyrektora pozostaje czy w swoich decyzjach będzie brał pod uwagę takie opinie. Należy przy tym wskazać, że dyrektorzy zgodnie z prawem mają działać dla dobra społeczeństwa, zatem nie powinni lekceważyć pochodzących od niego informacji.


Zapewnienie bezpieczeństwa zgromadzonym zbiorom

Sposób realizacji tego obowiązku został określony przede wszystkim w rozporządzeniu ministra kultury i dziedzictwa narodowego z 1 grudnia 2008 r. w sprawie zabezpieczenia zbiorów w muzeach przed pożarem, kradzieżą i innym niebezpieczeństwem, grożącym zniszczeniem lub utratą zbiorów oraz sposobów przygotowania zbiorów do ewakuacji w razie powstania zagrożenia .

Zgodnie z ww. rozporządzeniem, zabezpieczenie zbiorów w muzeach przed pożarem, kradzieżą i innym niebezpieczeństwem polega na:
- niedopuszczeniu do sytuacji, w której zbiory mogą zostać utracone, uszkodzone lub zniszczone;
- ochronie miejsca przechowywania i eksponowania zbiorów oraz na ich ochronie w czasie transportu.

Odpowiedzialność za zabezpieczenie zbiorów w muzeum ponosi dyrektor, do którego zadań w tym zakresie należy:
- zapewnienie realizacji wymagań rozporządzenia odnośnie do zabezpieczenia zbiorów w muzeum przed pożarem oraz przeprowadzenia szkoleń pracowników muzeum z ochrony przeciwpożarowej;
- dokonanie corocznej analizy stanu zabezpieczenia podległych obiektów budowlanych przed pożarem i przestępczością oraz zapewnienie usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości;
- zapewnienie opracowania planu ochrony muzeum;
- sporządzenie planu ewakuacji zbiorów;
- w przypadku stwierdzenia przestępstwa, w wyniku którego nastąpiło uszkodzenie, zniszczenie lub utrata zbiorów: niezwłoczne zawiadomienie najbliższej jednostki policji, zawiadomienie organizatora muzeum, przesłanie informacji o stratach do Ośrodka Ochrony Zbiorów Publicznych w celu zamieszczenia danych w centralnym katalogu skradzionych i zaginionych dóbr kultury,
- pisemne powiadomienie wykonawcy i konserwatora elektronicznych urządzeń zabezpieczających oraz Ośrodka Ochrony Zbiorów Publicznych, jeżeli podczas popełnienia przestępstwa stwierdzono niezadziałanie lub wadliwe działanie tych urządzeń.

Zgodnie z § 3 ww. rozporządzenia, zabezpieczenie zbiorów w muzeum przed pożarem polega w szczególności na:
- przestrzeganiu przeciwpożarowych wymagań techniczno-budowlanych i instalacyjnych oraz obowiązków w zakresie ochrony przeciwpożarowej, określonych w przepisach przeciwpożarowych;
- wyposażeniu obiektów muzealnych w wymagany sprzęt, urządzenia przeciwpożarowe i ratownicze, znaki bezpieczeństwa i gaśnice oraz poddawaniu ich przeglądom technicznym;
- zapewnieniu sprawnego systemu alarmowania i powiadamiania na wypadek pożaru;
- przygotowaniu organizacyjnym i technicznym zbiorów do ewakuacji w razie powstania zagrożenia;
- opracowaniu i wdrożeniu instrukcji bezpieczeństwa pożarowego muzeum;
- zaznajomieniu pracowników z instrukcją bezpieczeństwa pożarowego i przepisami przeciwpożarowymi;
- obowiązkowym wyposażeniu obiektów budowlanych, wyznaczonych na podstawie odrębnych przepisów generalnego konserwatora zabytków, w uzgodnieniu z komendantem głównym Państwowej Straży Pożarnej, w system sygnalizacji pożarowej.

Zakres obowiązkowej instrukcji bezpieczeństwa pożarowego określa załącznik nr 1 do ww. rozporządzenia.

Pracownicy muzeum podlegają obowiązkowemu szkoleniu z zakresu ochrony przeciwpożarowej.

Zgodnie z § 5 ust. 2 ww. rozporządzenia wyróżnia się następujące rodzaje szkoleń:
- wstępne: prowadzone w wymiarze 1 godziny dla pracowników nowo przyjętych, w pierwszym miesiącu pracy, obejmujące zagadnienia ochrony przeciwpożarowej na stanowisku pracy;
- podstawowe: prowadzone w wymiarze 2 godzin, organizowane przed upływem 3 miesięcy od daty rozpoczęcia pracy w muzeum, obejmujące zagadnienia ochrony przeciwpożarowej na stanowisku pracy;
- specjalistyczne: prowadzone w wymiarze i w zakresie dostosowanym do potrzeb określonej grupy zawodowej;
- okresowe (uzupełniające): prowadzone w wymiarze 2 godzin, nie rzadziej niż co 3 lata dla pracowników i nie rzadziej niż co 5 lat dla kadry kierowniczej, mające na celu przypomnienie i uzupełnienie znajomości zagadnień ochrony przeciwpożarowej w muzeach oraz wskazanie ewentualnych zmian w zasadach zabezpieczenia przeciwpożarowego muzeum.

Szkolenie wstępne jest prowadzone w oparciu o ramowy program szkolenia wstępnego pracowników, który obejmuje:
- zagrożenia pożarowe, przyczyny powstania i rozprzestrzeniania się pożaru;
- obowiązki pracownika na wypadek powstania pożaru;
- warunki ewakuacji ludzi i zbiorów, drogi i środki ewakuacji, z uwzględnieniem ich dostępności i oznakowania;
- środki gaśnicze, stałe urządzenia gaśnicze, miejsca rozmieszczenia hydrantów wewnętrznych i gaśnic;
- posługiwanie się hydrantami wewnętrznymi i gaśnicami.

Ochrona zbiorów jest organizowana na podstawie planu ochrony muzeum, który powinien:
- uwzględniać rodzaj działalności muzeum;
- podawać ocenę aktualnego stanu ochrony muzeum;
- zawierać: analizę potencjalnych zagrożeń i stanu bezpieczeństwa muzeum, dane dotyczące organizacji ochrony fizycznej muzeum, dane dotyczące rodzaju zabezpieczeń technicznych, zasady organizacji i wykonywania ochrony muzeum.

Muzea, w których gromadzone są dobra kultury narodowej, umieszczone na mocy decyzji administracyjnej w wykazie, o którym mowa w art. 5 ust. 3 ustawy o ochronie osób i mienia, podlegają obowiązkowej ochronie.
Ochrona muzeów niepodlegających obowiązkowej ochronie jest realizowana poprzez:
- pracowników muzeum: dozorcę, portiera, pomocnika muzealnego lub nielicencjonowanych pracowników ochrony przedsiębiorcy, posiadającego koncesję na prowadzenie działalności w zakresie usług ochrony osób i mienia;
- zabezpieczenia techniczne:
- obie wymienione formy.

Zabezpieczenie techniczne zapewnia:
- uniemożliwienie lub ograniczenie dostępu, w szczególności do budynków, pomieszczeń, urządzeń technicznych, szaf, gablot wystawienniczych;
- wykrywanie naruszenia stref dostępu oraz ewentualną ich obserwację;
- sprawną łączność i alarmowanie.

Zakres zabezpieczeń technicznych musi być dostosowany do potencjalnych zagrożeń, określonych w planie ochrony muzeum oraz do wartości zabezpieczanych zbiorów. Sposób i zakres stosowania urządzeń zabezpieczenia technicznego określa załącznik nr 2 do rozporządzenia.

Zasady i sposoby ewakuacji zbiorów na wypadek powstania zagrożenia określa plan ewakuacji. Plan ewakuacji powinien przewidywać możliwe rodzaje zagrożeń i opracować właściwe procedury przeciwdziałania. Stanowi on część składową planów ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych.

Sprawowanie nadzoru nad muzeum
Właściwy nadzór stanowi połączenie dwóch elementów: kontroli oraz możliwości wyciągnięcia wobec kontrolowanego odpowiednich sankcji w przypadku stwierdzenia w trakcie kontroli określonych nieprawidłowości
Nadzór nad muzeum w ujęciu praktycznym przekłada się zasadniczo na weryfikację prawidłowości postępowania osób kierujących (zarządzających) muzeum, czyli przede wszystkim dyrektora muzeum. W związku z tym sankcje, będące efektem nadzoru nad działalnością muzeum i stwierdzonych w ramach tego nadzoru nieprawidłowości, przekładają się nie tylko na konsekwencje dla samego muzeum (jego dalszej działalności), ale także na konsekwencje dla dyrektora muzeum lub innych osób kierujących nadzorowaną placówką muzealną. W szczególności chodzi o wicedyrektorów muzeum, jeśli takie stanowiska zostały w strukturze muzeum przewidziane, oraz głównego księgowego muzeum.
Inną kwestią jest nadzór wewnętrzny, czyli nadzór realizowany przez dyrektora muzeum wobec podległych mu pracowników. Dyrektor może ponosić odpowiedzialność w związku z brakiem tego nadzoru lub niewłaściwym jego wykonywaniem.
Biorąc pod uwagę szczególne aspekty nadzoru nad muzeami, na uwagę zasługują zasadniczo cztery zakresy tego nadzoru :
- nadzór organizatora muzeum,
- nadzór ministra kultury i dziedzictwa narodowego;
- nadzór rady muzeum;
- nadzór wojewódzkiego konserwatora zabytków.
Nadzór wojewódzkiego konserwatora zabytków wynika z przepisów rozdziału 4 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. nr 162, poz. 1568 z późn. zm.), regulujących nadzór konserwatorski.. Zgodnie z art. 38 ust. 3 pkt 2 tej ustawy przy wykonywaniu kontroli przestrzegania i stosowania przepisów dotyczących ochrony zabytków i opieki nad zabytkami wojewódzki konserwator zabytków lub działający z jego upoważnienia pracownicy wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków są uprawnieni m.in. do oceny stanu zachowania, warunków przechowywania i zabezpieczenia zabytków znajdujących się w muzeach. Uprawnienie w tym zakresie związane jest z zasadą niewpisywania do prowadzonego przez wojewódzkiego konserwatora rejestru zabytków wpisanych do inwentarza muzeum . Nadzór konserwatorski może być realizowany przez wojewódzkiego konserwatora zabytków wobec tych muzeów, w których zgromadzone są zabytki. Wprawdzie nie każde muzeum musi w zakresie swoich zadań statutowych zajmować się gromadzeniem zabytkowych przedmiotów, w praktyce jednak większość placówek muzealnych posiada mniej lub bardziej bogate kolekcje zabytkowych przedmiotów, nawet jeśli nie są to jedyne rodzaje gromadzonych w poszczególnych muzeach zbiorów.,Nadzór wojewódzkiego konserwatora zabytków został szczegółowo unormowany od strony proceduralnej – czynności składających się na przeprowadzaną w tym zakresie kontrolę. Dotyczy to m.in. zasad postępowania przy sporządzaniu protokołu z kontroli oraz wydania zaleceń pokontrolnych. Zgodnie z art. 40 ust. 3 ww. ustawy w przypadku kontroli jednostki organizacyjnej, a więc także muzeum, wojewódzki konserwator zabytków może zażądać przeprowadzenia postępowania służbowego lub innego przewidzianego prawem przeciwko osobom winnym dopuszczenia do powstania uchybień i poinformowania go w określonym terminie o podjętych działaniach zmierzających do usunięcia tych uchybień.
I Przewidziany w art. 5 ust. 4 pkt 3 ustawy o muzeach, jest formą tzw. nadzoru założycielskiego . W ramach takiego nadzoru organizator muzeum może:
- kontrolować oraz oceniać działalność utworzonego przez siebie muzeum oraz pracę jego organów;
- w przypadkach określonych w przepisach władczo wkraczać w sprawy muzeum, np. powoływać i odwoływać dyrektora muzeum, dokonywać połączeń lub podziału instytucji kultury, likwidować instytucje kultury.

Natomiast w odniesieniu do muzeum prywatnego ustawodawca nie przyznał właścicielom takich muzeów żadnych określonych kompetencji, poza nadaniem regulaminu oraz możliwości postanowienia o nieodpłatnym wstępie do muzeum . Należy jednak pamiętać, że nadzór nad muzeum prywatnym należy raczej do sfery cywilnoprawnej, zatem organizator może podejmować względem tego muzeum wszelkie działania władcze w granicach określonych przez obowiązujące przepisy.

Kwestia łączenia i podziału muzeów została uregulowana w art. 5a omawianej ustawy. Zgodnie z przywołanym przepisem, muzeum może być łączone z innymi instytucjami kultury, działającymi na podstawie przepisów o organizowaniu działalności kulturalnej, pod warunkiem, że nie spowoduje to uszczerbku w wykonywaniu dotychczasowych zadań. Połączenie muzeów może nastąpić po uzyskaniu pozytywnej opinii Rady do Spraw Muzeów. Połączenie muzeów oraz muzeów z innymi instytucjami kultury następuje w drodze:
- wydania aktu przez organizatora, jeżeli jest to ten sam podmiot o statusie ministra, kierownika urzędu centralnego lub jednostki samorządu terytorialnego;
- zawarcia przez organizatorów umowy w trybie art. 21 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, jeżeli są to różne podmioty o statusie ministra, kierownika urzędu centralnego lub jednostki samorządu terytorialnego.
Podział muzeów, będących instytucjami kultury, następuje w trybie art. 18 i 20 ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, czyli w drodze aktu o podziale, poprzedzonego podaniem do publicznej wiadomości informacji o zamiarze i przyczynach takiej decyzji. Podział muzeów współprowadzonych następuje w drodze aktu, wydanego przez organizatora prowadzącego jego rejestr, za zgodą pozostałych współorganizatorów .
Przyjmuje się, że podział i łączenie muzeów prywatnych, utworzonych przez tego samego organizatora, następuje w trybie i na zasadach przewidzianych dla podmiotu o określonym statusie prawnym, czyli w drodze uchwały walnego zebrania członków stowarzyszenia . Natomiast połączenie muzeów prywatnych utworzonych przez różnych organizatorów będzie następowało w drodze zawartej pomiędzy nimi umowy.

Na podstawie art. 5b ustawy o muzeach minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego jest zobowiązany do prowadzenia w Biuletynie Informacji Publicznej wykazu muzeów. Wykaz taki zawiera:
- nazwę muzeum;
- adres siedziby muzeum;
- nazwę podmiotu, który utworzył muzeum, a w przypadku osoby fizycznej – jej imię i nazwisko;
- w przypadku muzeum rejestrowanego – datę wpisu do Państwowego Rejestru Muzeów.

Podmiot, który utworzył muzeum, jest obowiązany do przekazania ww. informacji w terminie nie dłuższym niż 3 miesiące od dnia utworzenia muzeum, a w przypadku zmiany zgłoszonych danych w terminie nie dłuższym niż miesiąc od ich dokonania.

Stosownie do art. 6 przedmiotowej ustawy muzeum działa na podstawie statutu, nadanego mu przez jego organizatora w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Statut może być również uzgadniany przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, jeżeli dotyczy izby pamięci narodowej, oraz komitetów ochrony pamięci walk i męczeństwa. Zaznaczyć należy, że ustawa o muzeach nie określa formy, w jakiej uzgodnienia statutu muzeum mają być przeprowadzone. Przyjmuje się, że w przypadku statutów nadawanych przez ministrów oraz kierowników urzędów centralnych uzgodnienia mają charakter wewnątrzresortowych lub międzyresortowych . W odniesieniu natomiast do statutów, nadawanych przez organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego, uzgodnienia powinny przybierać formę rozstrzygnięć nadzorczych, wydawanych na podstawie art. 89 o samorządzie gminnym, 77b ustawy o samorządzie powiatowym oraz 80a ustawy o samorządzie wojewódzkim. W przypadku muzeów współprowadzonych przez ministrów, kierowników urzędów centralnych, jednostki samorządu terytorialnego, to umowa o utworzeniu muzeum określa, który z organizatorów jest właściwy do nadania statutu oraz jakie uprawnienia w odniesieniu do statutu przysługują pozostałym współorganizatorom. W przypadku muzeum współprowadzonego przez podmioty publiczne i prywatne statut nadaje ten organizator, któremu przysługuje status organizatora w rozumieniu ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej.

Minister lub kierownik urzędu centralnego nadaje statut w drodze zarządzenia, natomiast organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego nadają statut w formie uchwały.
Statut muzeum określa w szczególności:
- nazwę, teren działania i siedzibę muzeum;
- zakres działania;
- rodzaj i zakres gromadzonych zbiorów;
- organ zarządzający i nadzorujący oraz organy doradcze i sposób ich powoływania;
- źródła finansowania działalności muzeum;
- zasady dokonywania zmian w statucie;
- zasady prowadzenia dodatkowej działalności gospodarczej, podejmowanej w celu finansowania działalności ustawowej, jeżeli muzeum zamierza prowadzić taką działalność.

Pierwszy statut nadany muzeum w organizacji zawiera postanowienia regulujące proces organizowania muzeum i obowiązuje do czasu jego zakończenia. Dniem zakończenia organizacji muzeum jest dzień otwarcia wystawy stałej. Potem muzeum otrzymuje statut zawierający ww. informacje.

Muzeum prywatne działa na podstawie regulaminu, nadanego przez organizatora w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Wprawdzie ustawa nie określa, w jakiej formie uzgodnienie ma być dokonane, ponieważ jednak następuje na wniosek podmiotu, znajdującego się poza strukturami administracji publicznej, powinno nastąpić w formie decyzji administracyjnej . Regulamin muzeum prywatnego powinien zawierać te same dane, co statut muzeum, będącego instytucją kultury.

Przy ministrze właściwym do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego działa Rada do spraw Muzeów, stanowiąca organ opiniodawczo-doradczy w sprawach zarządzania, finansowania oraz polityki kulturalnej w zakresie muzealnictwa . Rada składa się z 21 członków, w tym 10 wskazanych przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego oraz 11 wybranych na zjeździe muzeów rejestrowanych. Kadencja rady trwa 3 lata. Członkowie rady są powoływani i odwoływani przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, a przewodniczący rady jest wybierany przez członków rady.
Zgodnie z § 1 rozporządzenia ministra kultury i dziedzictwa narodowego z 9 maja 2008 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Rady do Spraw Muzeów, sposobu powoływania jej członków oraz przewodniczącego , do zadań rady należy wydawanie opinii na temat:
- zagadnień polskiego muzealnictwa o znaczeniu krajowym lub międzynarodowym;
- projektu budżetu w zakresie muzealnictwa w części, w której dysponentem jest minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego;
- projektów aktów normatywnych dotyczących muzeów;
- innych zagadnień, przedkładanych przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, przewodniczącego rady lub na wniosek 1/3 członków rady.

Kandydatów na członków rady minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego wskazuje spośród osób wyróżniających się wiedzą merytoryczną, osiągnięciami zawodowymi oraz dorobkiem w zakresie muzealnictwa.

Wybory do rady są dwustopniowe:
- każde muzeum rejestrowane deleguje jednego przedstawiciela na zjazd muzeów rejestrowanych, wybranego na zwołanym przez dyrektora muzeum zebraniu muzealników zatrudnionych w muzeum;
- zjazd wybiera w głosowaniu tajnym ze swojego grona kandydatów na członków rady, wyróżniających się wiedzą merytoryczną, osiągnięciami zawodowymi oraz dorobkiem w zakresie muzealnictwa.
Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego zwołuje zjazd muzeów rejestrowanych nie później niż 3 miesiące przed upływem kadencji rady.
Członkowie rady są powoływani przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego w drodze decyzji. Pierwsze posiedzenie rady jest zwoływane przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego nie później niż trzy tygodnie po powołaniu wszystkich jej członków. Przewodniczący rady jest powoływany przez jej członków w głosowaniu tajnym na pierwszym posiedzeniu, jego uwzględnieniem wybitnych osiągnięć zawodowych i naukowych w zakresie muzealnictwa.

Na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o muzeach, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego sprawuje nadzór nad muzeami, a w ramach tego nadzoru może dokonywać kontroli muzeów. Przewidziany w niniejszym przepisie nadzór nie może być utożsamiany z nadzorem założycielskim ministra nad muzeami, w stosunku do których jest organizatorem lub współorganizatorem. Uprawnienia nadzorcze, wykonywane na podstawie ww. artykułu, odnoszą się do wszystkich muzeów w Polsce. Nadzór należy rozumieć jako uprawnienia kontrolne organu nadzorującego oraz możliwość zastosowania w przewidzianych prawem przypadkach określonych instrumentów, gdy podmiot nadzorowany nie wykonuje prawidłowo swoich czynności .
Środki nadzoru dzielimy na:
środki nadzoru prewencyjnego oraz represyjnego, tj. odpowiednio: środki mające na celu korektę błędnych zachowań nadzorowanego podmiotu zanim wystąpi określone zjawisko oraz środki stosowane po wystąpieniu określonego niewłaściwego zjawiska;
- środki nadzoru merytorycznego oraz personalnego, tj. odpowiednio: służące do korekty błędnych aktów prawnych, wydawanych przez podmiot nadzorowany i środki polegające na ingerencji organu nadzorującego w obsadę personalną podmiotu nadzorowanego.
Należy przy tym mieć na uwadze, że uprawnienia nadzorcze nie mogą być domniemane, tzn. muszą wynikać z obowiązujących przepisów.

Wykonywana w ramach nadzoru kontrola:
- może dotyczyć każdego muzeum, niezależnie od jego statusu i przyjętej formy prawnej;
- ma na celu ocenę legalności działań muzeum;
- kończy się sporządzeniem protokołu, w którym mogą być zamieszczone zalecenia pokontrolne, czyli zalecenia usunięcia stwierdzonych uchybień w działalności muzeum.
Kontrola stanowi ciąg czynności, które mają prowadzić do:
- ustalenia stanu faktycznego, w tym wykazania uchybień i nieprawidłowości;
- wyjaśnienia przyczyn uchybień i nieprawidłowości;
- sformułowania zaleceń pokontrolnych.

Czynności kontrolne muszą być prowadzone zgodnie z następującymi zasadami:
- legalizmu, czyli w ramach określonych w ustawie o muzeach;
- prawdy materialnej, czyli ustalenia stanu faktycznego;
- obiektywizmu, ustalanie stanu faktycznego musi być dokonane w sposób rzetelny i bezstronny;
- kontradyktoryjności, tj. z zachowaniem prawa kontrolowanego do czynnego udziału w przebiegu kontroli;
- pisemności, co oznacza, że z kontroli sporządza się protokół.

Ponadto kontrola powinna cechować się:
- oficjalnością, czyli podejmowaniem z urzędu;
- aktywnością, przejawiającą się we wnikliwości i rzetelności;
- bezstronnością, czyli obiektywnością w ocenie kontrolowanej działalności;
- proporcjonalnością, tj. brakiem nadmiernej rozbudowy aparatu kontroli oraz umiarkowaną częstotliwością kontroli, zależną od rzeczywistych potrzeb;
- fachowością, czyli prowadzeniem kontroli zgodnie z wiedzą i doświadczeniem, dorównującym kontrolowanemu;
- efektywnością, wykorzystaniem przyznanych kontrolującemu środków prawnych do skutecznego skorygowania ujawnionych uchybień.

W sytuacji rażącego naruszenia przepisów ustawy i statutu muzeum, jeżeli wydane zalecenia pokontrolne okazały się bezskuteczne, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, po wysłuchaniu organizatora muzeum oraz rady muzeum lub rady powierniczej, może zakazać muzeum dalszej działalności. Zakaz taki jest wydawany w drodze decyzji administracyjnej po zapoznaniu się z opinią Rady do spraw Muzeów. Po wydaniu takiej decyzji minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego wskazuje sposób zabezpieczenia muzealiów. Decyzja o zakazie prowadzenia działalności muzeum jest podawana do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty.

Wydanie decyzji o zakazie prowadzenia działalności następuje po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, zgodnie z zasadami określonymi w Kodeksie postępowania administracyjnego.

Należy wskazać, że procedura poprzedzająca wydanie decyzji o zakazie prowadzenia działalności powinna być przeprowadzona w następujący sposób:
a)przeprowadzenie przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa naturalnego kontroli działalności określonego muzeum i stwierdzenie rażącego naruszenia ustawy o muzeach oraz postanowień statutu tego muzeum.
Rażące naruszenie przepisów może być stwierdzone, jeżeli spełnione zostaną następujące przesłanki :
- dojdzie do łącznego naruszenia normatywnego wzorca działania oraz braku realizacji wartości chronionych prawem;
- naruszenie ma charakter oczywisty, wyraźny i bezsporny;
- naruszenie ma charakter oczywisty i bezsporny oraz wywołuje skutki nie do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności
b) wydanie przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego zaleceń pokontrolnych, wzywających do usunięcia stwierdzonych uchybień w działalności muzeum i wyznaczających termin ich usunięcia;
c) dokonanie przez ww. ministra kontroli zastosowania się muzeum do zaleceń pokontrolnych i stwierdzenie podczas kontroli bezskuteczności tych zaleceń;
d) wszczęcie przez tego ministra postępowania w sprawie wydania zakazu działalności muzeum;
e) wystosowanie przez ministra zawiadomienia o planowanym przeprowadzeniu rozprawy administracyjnej celem wysłuchania przedstawicieli organu założycielskiego oraz rady muzeum lub rady powierniczej muzeum, a także o terminie rozprawy. Minister może ewentualnie zwrócić się do tych podmiotów o zajęcie stanowiska na piśmie lub w ostateczności na wyznaczonym w tym celu spotkaniu;
f) przeprowadzenie rozprawy administracyjnej;
g) zasięgnięcie przez ministra opinii Rady do spraw Muzeów w przedmiocie zasadności wydania zakazu działalności muzeum, przy czym opinia ta nie ma charakteru wiążącego;
h) zawiadomienie muzeum o zakończeniu postępowania dowodowego oraz możliwości zapoznania się ze zgromadzonymi materiałami, a także wypowiedzenia się w sprawie przed wydaniem decyzji;
i) wydanie decyzji administracyjnej o zakazie dalszej działalności muzeum, od której przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Od decyzji wydanej w wyniku tego wniosku przysługuje skarga do sądu administracyjnego.

Wprawdzie minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego jest uprawniony do wydania decyzji o zakazie prowadzenia dalszej działalności muzeum, jednak nie może tego zakazu cofnąć. Konsekwencją takiej decyzji będzie przeprowadzenie postępowania likwidacyjnego.

Muzeum może prowadzić, jako dodatkową, działalność gospodarczą w celu finansowania ustawowej działalności. Muzeum nie jednostką organizacyjną, nastawioną na osiąganie zysków, zatem środki uzyskane z tej działalności mogą służyć jedynie do finansowania realizacji ustawowych celów.

Art. 10 ustawy o muzeach reguluje kwestię odpłatności za wstęp do muzeów. Przepis ten wprowadza regułę, że wstęp do muzeów jest odpłatny, chyba że organizator muzeum postanowi inaczej. Ustawa stanowi również, że w jednym dniu tygodnia wstęp na wystawy stałe jest nieodpłatny. Ponadto dyrektor muzeum w sposób zwyczajowo przyjęty podaje do publicznej wiadomości wysokość opłat za wstęp do muzeum oraz dzień, w którym wstęp na wystawy stałe muzeum jest nieodpłatny.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 10 czerwca 2008 r. w sprawie określenia grupy osób, którym przysługuje ulga w opłacie lub zwolnienie z opłaty za wstęp do muzeów państwowych, oraz rodzajów dokumentów potwierdzających ich uprawnienia , wydane na podstawie art. 10 ust. 4 ustawy o muzeach stanowi, iż ulga w opłacie za wstęp do muzeów przysługuje:
- uczniom szkół podstawowych, gimnazjalnych, ponadgimnazjalnych, artystycznych, słuchaczom zakładów kształcenia nauczycieli i kolegiów pracowników służb społecznych, studentom oraz osobom odbywającym studia doktoranckie, będącym obywatelami państw członkowskich Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej oraz państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym;
-osobom powyżej 65. roku życia, emerytom, rencistom, rencistom socjalnym, a także osobom niepełnosprawnym wraz z opiekunami, będącym obywatelami państw członkowskich Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej oraz państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym;
- nauczycielom szkół podstawowych, gimnazjalnych, ponadgimnazjalnych, artystycznych, placówek oświatowo-wychowawczych oraz wychowawcom placówek opiekuńczo-wychowawczych, zakładów poprawczych, schronisk dla nieletnich i ośrodków diagnostyczno-konsultacyjnych, działających w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej oraz państwach członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stronach umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym;
- osobom fizycznym odznaczonym odznaką „Za opiekę nad zabytkami”, odznaką honorową „Zasłużony działacz kultury”, odznaką honorową „Zasłużony dla kultury polskiej” lub wyróżnionym tytułem honorowym „Zasłużony dla kultury narodowej”;
- kombatantom.
Zwolnienie z opłaty za wstęp do muzeów przysługuje:
- osobom fizycznym, odznaczonym Orderem Orła Białego, Orderem Wojennym Virtuti Militari, Orderem Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”;
- pracownikom muzeów wpisanych do Państwowego Rejestru Muzeów;
- członkom Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM) lub Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków (ICOMOS);
- posiadaczom Karty Polaka, o których mowa w ustawie z 7 września 2007 r. o Karcie Polaka;
- dzieciom do lat 7.
Dokumentami potwierdzającymi uprawnienia do korzystania z ulg w opłacie lub zwolnienia z opłaty za wstęp do muzeów są:
- legitymacje szkolne, studenckie, słuchaczy, uczestników studiów doktoranckich, doktoranta;
- legitymacje emeryta-rencisty;
- legitymacje dokumentujące niepełnosprawność lub stopień niepełnosprawności;
- legitymacje służbowe, przysługujące nauczycielom szkół podstawowych, gimnazjalnych, ponadgimnazjalnych, artystycznych, placówek oświatowo-wychowawczych oraz wychowawcom placówek opiekuńczo-wychowawczych, zakładów poprawczych, schronisk dla nieletnich i ośrodków diagnostyczno-konsultacyjnych, działających w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej oraz państwach członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stronach umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym oraz pracownikom muzeów wpisanych do Państwowego Rejestru Muzeów;
- legitymacje poświadczające przyznanie odznaki, orderu lub medalu: „Za opiekę nad zabytkami”, „Zasłużony działacz kultury”, „Zasłużony dla kultury polskiej”, „Zasłużony dla kultury narodowej”; Orła Białego, Virtuti Militari, Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”;
- zaświadczenia lub legitymacje potwierdzające uprawnienia kombatanckie;
- legitymacje Membership Card ICOM i Membership Card ICOMOS;
- Karta Polaka;
- dokumenty potwierdzające wiek;
- inne dokumenty, potwierdzające uprawnienia osób zaliczanych do pierwszych trzech grup, którym przysługuje ulga w opłacie za wstęp do muzeów w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej oraz państwach członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stronach umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym.9 maja 2008 r. minister kultury i dziedzictwa narodowego wydał rozporządzenie w sprawie wykazu państwowych muzeów martyrologicznych, do których wstęp jest bezpłatny. Do muzeów tych zalicza się:
- Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu;
- Państwowe Muzeum na Majdanku;
- Muzeum Stutthof w Sztutowie.

Na podstawie art. 11 ustawy u muzeach, przy muzeach państwowych oraz samorządowych działa rada muzeum, której członków powołuje organizator muzeum. Do zadań tej rady należy:
- sprawowanie nadzoru nad wypełnianiem przez muzeum powinności wobec zbiorów i społeczeństwa, w szczególności nad realizacją celów określonych w art. 1 ustawy o muzeum;
- dokonywanie oceny działalności muzeum na podstawie przedłożonego przez dyrektora muzeum sprawozdania rocznego z działalności muzeum oraz opiniowanie przedłożonego przez dyrektora roczny planu działalności;
- w przypadku ogłoszenia konkursu na dyrektora muzeum – wyznaczenie dwóch dodatkowych członków do komisji konkursowej;
- zaopiniowanie wniosku dyrektora muzeum w przedmiocie wydania pozwolenia na zamianę, sprzedaż lub darowiznę muzealiów.
Kadencja rady muzeum trwa cztery lata, przy czym rada ulega rozwiązaniu przed upływem kadencji, jeżeli w muzeum zostanie powołana rada powiernicza.
Rada liczy od 5 do 15 członków, którzy spośród swojego grona wybierają przewodniczącego.
W skład rady powoływane są osoby spośród kandydatów wskazanych przez:
- organizatora muzeum;
- właściwe ze względu na siedzibę muzeum organy jednostek samorządu terytorialnego, z wyjątkiem jednostki samorządu terytorialnego, będącej organizatorem muzeum;
- stowarzyszenia naukowe i twórcze;
- fundacje i inne instytucje wspierające działalność muzeum;
- Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w muzeach prowadzących działalność w zakresie jej właściwości;dyrektora muzeum; radę muzeum.

Członkowie rady, wskazani przez organizatora muzeum, stanowią nie więcej niż 1/3 składu rady muzeum. W zebraniach rady uczestniczą również dyrektor muzeum oraz sekretarz rady, przy czym obsługę rady zapewnia muzeum. Członkom rady mogą przysługiwać diety oraz zwrot kosztów przejazdów i noclegów na zasadach określonych w przepisach, regulujących należności przysługujące pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej na obszarze kraju, o ile nie otrzymują ich z innego tytułu.
Szczegółowy tryb pracy rady określa uchwalony przez nią regulamin.
Analizując kwestię rady muzeum, należy mieć na uwadze, że organ taki nie funkcjonuje w muzeach prywatnych. Zatem przyjmuje się, że muzea te powinny mieć organ kontroli wewnętrznej w miejsce właściwej dla muzeów państwowych i samorządowych rady muzeum .
W muzeum mogą działać kolegia doradcze, utworzone przez dyrektora z jego inicjatywy lub na wniosek co najmniej połowy zatrudnionych w nim muzealników. Tryb działania tych kolegiów oraz skład osobowy i organizację określa statut muzeum.

3. Muzeum rejestrowane

Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w celu potwierdzenia wysokiego poziomu merytorycznej działalności i znaczenia zbiorów, a także w celu ewidencjonowania muzeów, spełniających te warunki, prowadzi

Państwowy Rejestr Muzeów

To rejestr, do którego wpisy wywołują skutki w sferze prawa materialnego. Bowiem wpis do Państwowego Rejestru Muzeów wywołuje przede wszystkim skutki w postaci uzyskania przez muzeum pierwszeństwa zakupu zabytków od podmiotów prowadzących działalność polegającą na oferowaniu zabytków do sprzedaży oraz prawa pierwokupu zabytków bezpośrednio na aukcji po cenie wylicytowanej. Wpis do rejestru minister uzależnia od znaczenia posiadanych przez muzeum zbiorów, zespołu wykwalifikowanych pracowników, pomieszczeń i stałego źródła finansowania – zapewniających realizację statutowych celów muzeum.

Zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia ministra kultury i dziedzictwa narodowego z 13 maja 2008 r. w sprawie sposobu prowadzenia Państwowego Rejestru Muzeów, wzoru wniosku o wpis do rejestru, warunki i tryb dokonywania wpisów oraz okoliczności, w jakich można zarządzić kontrolę, czy muzeum spełnia nadal warunki wpisu do rejestru , Państwowy Rejestr Muzeów prowadzi dla muzeów posiadających zbiory, zespół wykwalifikowanych pracowników, pomieszczenia oraz stałe źródło finansowania, które spełniają realizację jego celów statutowych. O wpis do rejestru muzeum występuje jego organizator z własnej inicjatywy, na wniosek dyrektora muzeum lub na wniosek kolegium doradczego działającego w muzeum. Rejestr zawiera następujące rubryki:
- rubryka pierwsza – numer rejestru;
- rubryka druga – data wpisu;
- rubryka trzecia – nazwa i adres muzeum;
- rubryka czwarta – nazwa organizatora muzeum i jego adres;
- rubryka piąta – akt o utworzeniu muzeum;
- rubryka szósta – akt o nadaniu statutu;
- rubryka siódma – adnotacja o zmianach.

Dla każdego muzeum oddzielnie prowadzi się akta rejestrowe, obejmujące dokumenty, stanowiące podstawę wpisu do rejestru oraz dokumenty na podstawie, których dokonuje się zmian w rejestrze.

Wzór wniosku o wpis do rejestru określa załącznik do ww. rozporządzenia. Wniosek jest opiniowany przez dziesięcioosobową komisję kwalifikacyjną, powoływaną przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego spośród wybitnych specjalistów z zakresu muzealnictwa i nauk pokrewnych. Po uzyskaniu opinii komisji kwalifikacyjnej ww. minister wydaje decyzję o wpisie do rejestru lub o odmowie wpisu.

W przypadku, gdy muzeum nie wypełnia zadań przewidzianych w ustawie i statucie muzeum, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego może zażądać od jego organizatora, aby ponownie złożył dokumenty niezbędne do wpisania muzeum do rejestru, a następnie poddać muzeum kontroli komisji kwalifikacyjnej. Okolicznościami wskazującymi na niewypełnianie przez muzeum zadań ustawowych i statutowych, a tym samym dającymi podstawę do zarządzenia kontroli, w szczególności jest uzyskanie informacji o:
- przestępstwie popełnionym w muzeum;
- redukcji zatrudnienia w muzeum pow. 10%;
- zmniejszeniu środków finansowych na utrzymanie i rozwój muzeum;
- naruszeniu obowiązujących przepisów prawa lub statutu.
Z dniem wpisu do rejestru muzeum jest uprawnione do używania nazwy muzeum rejestrowane. Wykaz muzeów rejestrowanych jest ogłaszany w Biuletynie Informacji Publicznej przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.

Kwestia wykreślenia muzeum z Państwowego Rejestru Muzeów została określona w art. 14 ustawy o muzeach. Zgodnie z przywołanym przepisem minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w przypadku zaprzestania spełniania przez muzeum warunków wpisu do rejestru, wyznacza muzeum termin do ich spełnienia, a w przypadku bezskutecznego upływu terminu, skreśla muzeum z rejestru. Wykreślenie z rejestru następuje w drodze decyzji ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w przeciwieństwie do decyzji o zakazie dalszej działalności muzeum ma charakter związany, a zatem nie jest wydawana w wyniku uznania administracyjnego. Literalna wykładnia ww. przepisuje wskazuje, że do skreślenia muzeum z rejestru niezbędne jest zaprzestanie przez muzeum spełniania dwóch lub więcej przesłanek, przy czym nie muszą być spełnione wszystkie i niekoniecznie wyłącznie wskazane wprost w ustawie . Art. 14 ustawy o muzeach nie precyzuje kwestii stopnia naruszenia warunków wpisu do rejestru, jednak istotne jest, że nie musi mieć charakteru rażącego.

Procedura skreślenia muzeum z rejestru powinna się składać z następujących etapów :

- przekazanie informacji, że muzeum nie wypełnia zadań przewidzianych w ustawie o muzeach i w statucie, tj. w szczególności: przestępstwie popełnionym w muzeum, redukcji zatrudnienia w muzeum powyżej 10%, zmniejszeniu środków finansowych na utrzymanie i rozwój muzeum, naruszeniu obowiązujących przepisów prawa lub statutu;
- skierowanie przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego do organizatora muzeum, żądania ponownego przedłożenia dokumentów stanowiących podstawę wpisu do rejestru;
- zarządzenie przez ministra przeprowadzenia kontroli muzeum przez komisję kwalifikacyjną, przy czym jej zarządzenie nie jest obowiązkowe, jednakże protokół takiej kontroli powinien być traktowany jako niezbędny i podstawowy środek dowodowy w postępowaniu o skreślenie z rejestru;
- wszczęcie przez ministra postępowania o skreślenie muzeum z Państwowego Rejestru Muzeów;
- zawiadomienie przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego organizatora muzeum o wszczęciu postępowania w przedmiocie skreślenia tego muzeum z rejestru, ponadto fakt wszczęcia przedmiotowego postępowania jest do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty;
- wezwanie przez ministra muzeum do zaprzestania naruszeń warunków wpisu muzeum do rejestru w określonym terminie, przy czym termin ten powinien być na tyle długi, aby umożliwiał realizację nałożonych na niego obowiązków. Termin taki może być również przedłużany w uzasadnionych przypadkach na wniosek muzeum;
- w przypadku bezskutecznego upływu terminu na usunięcie naruszeń, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego wydaje decyzję administracyjną o skreśleniu muzeum z Państwowego Rejestru Muzeów, przy czym od decyzji tej przysługuje wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, a od decyzji wydanej w wyniku rozpatrzenia tego wniosku – skarga do sądu administracyjnego;
- zawiadomienie organizatora muzeum o wyniku postępowania przedmiocie skreślenia tego muzeum z Państwowego Rejestru Muzeów oraz podaje ten wynik do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty.

Stosownie do art. 16 ustawy o muzeach minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, po zasięgnięciu opinii Rady do spraw Muzeów, może w muzeach rejestrowanych, bezpośrednio mu podległych, powierzyć swoje uprawnienia radzie powierniczej. Pozostali organizatorzy rejestrowanych muzeów państwowych i samorządowych mogą powierzyć swoje uprawnienia radzie powierniczej, po uzyskaniu zgody ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, po zasięgnięciu opinii Rady do spraw Muzeów. Przekazywane radzie powierniczej kompetencje mieszczą się w ramach tzw. nadzoru założycielskiego i zgodnie z przywołanym przepisem mogą dotyczyć wyłącznie:
- nadzoru nad wypełnianiem przez muzeum jego powinności wobec zbiorów i społeczeństwa;
- bezpośredniego nadzoru nad realizacją celów określonych w art. 1 ustawy o muzeach;
- powoływania i odwoływania dyrektora muzeum.

W muzeum, w którym działa rada powiernicza, nie powołuje się rady muzeum, a dotychczasowa rada ulega rozwiązaniu.
Porównania instytucji rady muzeum oraz rady powierniczej można dokonać w formie następującej tabeli :
L.p.
Cecha rady
Rada muzeum
Rada powiernicza
1
Obligatoryjność i sposób powoływania
Instytucja obligatoryjna z mocy ustawy, powoływana przez organizatora muzeum
Instytucja fakultatywna, powoływana przez organizatora muzeum po zasięgnięciu opinii Rady do spraw Muzeów oraz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w zakresie jej właściwości, a w przypadku muzeów będących instytucjami kultury niepodległymi bezpośrednio ministrowi właściwemu do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego – również za zgodą tego ministra
2
Kompetencje
Własne, określone w ustawie, czyli:
- sprawowanie nadzoru nad wypełnianiem przez muzeum jego powinności wobec zbiorów i społeczeństwa, w szczególności nad realizacją celów określonych w art. 1 ustawy o muzeum;
- dokonywanie oceny działalności muzeum, na podstawie przedłożonego przez dyrektora muzeum sprawozdania rocznego z działalności muzeum oraz opiniuje przedłożony przez dyrektora roczny plan działalności;
- w przypadku ogłoszenia konkursu na dyrektora muzeum – wyznaczenie dwóch dodatkowych członków do komisji konkursowej;
- zaopiniowanie wniosku dyrektora muzeum w przedmiocie wydania pozwolenia na zamianę, sprzedaż lub darowiznę muzealiów.
Powierzone przez organizatora muzeum i mieszczące się w ramach nadzoru założycielskiego, ale niewykraczające poza:
- nadzór nad wypełnianiem przez muzeum jego powinności wobec zbiorów i społeczeństwa;
- bezpośredni nadzór nad realizacją celów określonych w art. 1 ustawy o muzeach;
- powoływanie i odwoływanie dyrektora muzeum.
3
Kadencja
Kadencja członków trwa 4 lata, chyba że ulegnie rozwiązaniu w związku z powołaniem rady powierniczej
Kadencja rady trwa 5 lat przy czym członkostwo w radzie wygasa przed upływem kadencji w razie śmierci, zrzeczenia się, skazania prawomocnym wyrokiem na utratę praw publicznych, ubezwłasnowolnienia albo odwołania z powodu niewykonywania obowiązków członka rady. wynikających z przepisów ustawy lub regulaminu
4
Liczba członków
5-15, w tym przewodniczący. W zebraniach rady uczestniczą dyrektor muzeum i sekretarz rady
9-15 w tym przewodniczący
5
Sposób powoływania
Członkowie rady wskazani przez organizatora muzeum stanowią nie więcej niż 1/3 składu rady muzeum oraz właściwe ze względu na siedzibę muzeum organy jednostek samorządu terytorialnego, z wyjątkiem jednostki samorządu terytorialnego będącej organizatorem muzeum; stowarzyszenia naukowe i twórcze; fundacje i inne instytucje wspierające działalność muzeum; Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w muzeach prowadzących działalność w zakresie jej właściwości; dyrektora muzeum; samą radę muzeum. Przewodniczący jest wybierany przez radę muzeum spośród jej grona
Powołanie przez organizatora muzeum. Przewodniczącego powołuje organizator muzeum

6
Regulamin
Uchwalony przez radę
Uchwalony przez radę i zatwierdzony przez organizatora muzeum
7
Zasady finansowania
Diety oraz zwrot kosztów przejazdu, jeżeli środki na ten cel zostały ujęte w planie finansowym muzeum na dany rok; przyznawane przez dyrektora muzeum z budżetu muzeum
Zwrot kosztów przejazdu, jeżeli środki na ten cel zostały ujęte w planie finansowym muzeum na dany rok; przyznawane przez dyrektora muzeum z budżetu muzeum. Fakultatywnie – wynagrodzenie za udział w posiedzeniu rady powierniczej, przyznawane przez organizatora muzeum z budżetu muzeum

Uzupełniając informacje na temat finansowania rady powierniczej należy wskazać, że wysokość zwrotu kosztów przejazdów nie może być wyższa, niż:
- dla przewodniczącego rady – 50%
- dla pozostałych członków rady – 45%
minimalnego wynagrodzenia, przewidzianego w przepisach o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Stosownie do art. 20 ust. 1 i 2 ustawy o muzeach, muzeum rejestrowane ma prawo:
- pierwszeństwa zakupu od podmiotów prowadzących działalność polegającą na oferowaniu do sprzedaży zabytków,
- pierwokupu zabytku sprzedawanego na aukcji.

Prawo pierwszeństwa zakupu przysługuje w terminie 14 dni od dnia zgłoszenia przez muzeum zamiaru zakupu, natomiast oświadczenie w sprawie skorzystania z prawa pierwokupu powinno być złożone przez muzeum niezwłocznie po licytacji zabytku, nie później jednak niż do zakończenia całej aukcji. W przypadku korzystania z prawa pierwszeństwa nabycie przez muzeum rejestrowane następuje po cenie z chwili zgłoszenia zamiaru zakupu. Ze względu na skutki wywoływane przez prawo pierwszeństwa można wyróżnić trzy jego rodzaje :
- powodujące lepszą pozycję w grupie praw podmiotowych
- prowadzące do nabycia prawa podmiotowego
- cechy obu wymienionych powyżej rodzajów prawa pierwszeństwa.
Instytucja pierwszeństwa zakupu w obowiązującym stanie prawnym nie posiada definicji legalnej. Przyjmuje się, że jego źródłem może być zarówno ustawa, jak i umowa . Przy czym należy wskazać, że jest realizowane jeszcze przed zawarciem umowy sprzedaży składnika nim objętego. W konsekwencji, instytucja pierwszeństwa zakupu zakłada istnienie dwóch podmiotów:
- uprawnionego, czyli osoby posiadającej prawo pierwszeństwo zakupu;
- zobowiązanego, czyli osoby, na której ciąży obowiązek złożenia uprawnionemu jako pierwszemu oferty kupna składnika majątku, objętego prawem pierwszeństwa albo przynajmniej poinformowania uprawnionego o zamiarze zbycia takiego składnika majątku.

Definicja legalna prawa pierwokupu znajduje się w art. 596 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którą, przez prawo pierwokupu należy rozumieć zastrzeżone dla jednej ze stron przez ustawę lub czynność prawną pierwszeństwo kupna oznaczonej rzeczy na wypadek, gdyby druga strona sprzedała rzecz osobie trzeciej. Instytucja prawa pierwokupu zakłada istnienie trzech podmiotów:
- uprawniony, czyli osoba, której przysługuje prawo pierwokupu;
- zobowiązany, czyli osoba ograniczona w swobodzie rozporządzania należącym do niej składnikiem majątku, objętym prawem pierwokupu; to na zobowiązanym spoczywa obowiązek stworzenia uprawnionemu sposobności nabycia tego składnika majątku z pierwszeństwem przed innymi osobami;
- osoba trzecia, czyli osoba, której zobowiązany sprzedał składnik majątku objęty prawem pierwokupu.
Realizacja prawa pierwokupu jest uzależniona od inicjatywy zobowiązanego, czyli od zawarcia przez niego ważnej umowy sprzedaży z osobą trzecią. Złożenie przez uprawnionego oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu prowadzi do zawarcia kolejnej umowy sprzedaży, ale pomiędzy zobowiązanym a uprawnionym.
Ustawa przyznaje muzeom rejestrowanym prawo pierwokupu na aukcjach sprzedawanych tam zabytków po cenie wylicytowanej. Muzeum rejestrowane może skorzystać z przysługującego mu uprawnienia bezpośrednio na aukcji. Oznacza to, że upoważniona przez taką instytucję osoba musi być obecna na licytacji oraz złożyć oświadczenie o skorzystaniu z prawa pierwokupu najpóźniej do chwili jej zakończenia. Jeżeli muzeum nie skorzysta w tym terminie, prawo pierwokupu wygasa. Muzeum nie musi natomiast powiadamiać o swojej obecności domu aukcyjnego ani tym bardziej innych licytantów. Dopuszczalne jest także złożenie tego rodzaju oświadczenia przez telefon lub za pomocą środka masowego komunikowania. Należy też podkreślić, że muzeum rejestrowane nie musi samo uczestniczyć w licytacji, jednakże nabywa rzecz po cenie zaoferowanej przez zwycięskiego konkurenta. W ten sposób obecność muzealnika nie wpływa na wysokość wylicytowanej ceny.

Przypisy
Bibliografia
Wykaz literatury, związanej z artykułem

1. P. Antoniak, Działalność muzeum prywatnego, nieposiadającego osobowości prawnej – wybrane aspekty administracyjnoprawne (w:) Prawne aspekty procesu inwestycyjnego, red. M. Cherka, F. Elżanowski, K. Wąsowski, Warszawa 2009
2. P. Antoniak, M. Cherka, (w:) P. Antoniak (i in.) Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Komentarz, red. M. Cherka, Warszawa 2010.
3. P. Antoniak, Ustawa o muzeach. Komentarz, Warszawa 2012
4. J. A. Chrościcki, Rady muzealne. Uwagi na temat ich podstaw prawnych, funkcjonowania i znaczenia społecznego (w:) Prawo muzeów, red. J. Włodarski, K. Zeidler, Warszawa 2008
5. M. Drela, Własność zabytków, Warszawa 2006
6. D. Folga-Januszewska, Muzea w Polsce 1989-2008, „Muzealnictwo 2009”, nr 50
7. D. Folga-Januszewska, Muzea w Polsce 1989-2008. Stan, zachodzące zmiany i kierunki rozwoju muzeów w Europie oraz rekomendacje dla muzeów polskich, Warszawa, grudzień 2008
8. D. Folga-Januszewska, Muzealnictwo, Muzeologia, Muzeografia, „Muzealnictwo” 2006, nr 47.
9. D. Folga-Januszewska, Muzeum: definicja i pojęcie. Czym jest muzeum dzisiaj, „Muzealnictwo” 2008, nr 49
10. D. Folga-Januszewska, „Narodowa własność” kolekcji prywatnych. Dylematy prawne, etyczne i patriotyczne w Polsce XIX i XX wieku (w:) Dobra kultury i problemy własności. Doświadczenia Europy Środkowej po 1989 roku, red. G. Czubek, P. Kosiewski, Warszawa 2005
11. D. Folga-Januszewska, P. Jaskanis, S. Waltoś, Projekt Prawa o muzeach, Muzealnictwo 2010, nr 51
12. R. Golat, Jak założyć muzeum prywatne?, „Muzealnictwo” 2008, nr 49
13. J. Górecki, Komentarz do niektórych przepisów ustawy o muzeach (w:) J. Górecki, Prawo pierwokupu. Komentarz do art. 596-602 k.c. i innych przepisów regulujących prawo pierwokupu, LEX/el. 2012.
14. M. Lipińska, Muzea – nowe wyzwania: przemysły kulturowe – perspektywa rozwoju kultury, wyzwanie dla gospodarki; materiały z konferencji zorganizowanej przez Komisję Kultury i Środków Przekazu oraz Muzeum Pałac w Wilanowie 1 października 2008 r. Warszawa 2009
15. K. Pomian, Muzeum: kryteria sukcesu, „Muzealnictwo” 2009, nr 50
16. J. Pruszyński, Dziedzictwo kultury Polski. Jego straty i ochrona prawna, t. 1 i 2, Kraków 2001
17. A. Przyborowska-Klimczak, Rola muzeów w ochronie dziedzictwa kulturalnego w świetle dokumentów międzynarodowych (w:) Prawo muzeów, red. J. Włodarski, K. Zeidler, Warszawa 2008
18. P. Stec, Szczególne uprawnienia muzeów rejestrowanych w zakresie obrotu dziełami sztuki, „Muzealnictwo” 2005, nr 46
19. S. Waltoś, Kodeks etyki ICOM dla muzeów, Warszawa 2009
20. K. Zalasińska, Pojęcie muzealiów w prawie ochrony dziedzictwa kultury (w:) Prawo muzeów, red. J. Włodarski, K. Zeidler, Warszawa 2008

Wykaz stron internetowych, tematycznie powiązanych z artykułem, [data odczytu 15.10.2013].
1) www.icom.museum – strona Międzynarodowej Rady Muzeów
2) www.museo.pl – strona poświęcona istniejącym w Polsce muzeom
3) http://muzea.malopolska.pl/strona-glowna – strona poświęcona istniejącym w Małopolsce muzeom
4) http://www.mkidn.gov.pl – strona Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
5) http://www.nimoz.pl – strona z wykazem istniejących w Polsce muzeów
6) http://historiaimedia.org – strona m.in. z artykułami poświęconymi działalności muzeów
7) http://www.poland.gov.pl – strona zawierająca informacje m.in. o istniejących w Polsce muzeach
8) http://www.muzeum-radom.pl – strona zawierająca m.in. wykaz skansenów w Polsce
9) http://www.fzp.net.pl – strona zawierająca m.in. wykaz instytucji, posiadających wystawy stałe, poświęcone ofiarom represji niemieckich
10) http://www.poland-art.com – strona zawierająca informacje o muzeach w Polsce
11) http://www.kongreskultury.pl – strona zawierająca m.in. raporty o muzeach w Polsce
12) http://www.pasazmuzealny.pl – strona zawierająca wykaz istniejących w Polsce muzeów
13) http://www.parkrozrywki.pl – strona zawierająca m.in. wykaz istniejących w Polsce muzeów
14) http://www.dwory-polskie.pl – strona dotycząca muzeów, istniejących w polskich dworach
15) http://www.skanseny.prv.pl – strona poświęcona skansenom w Polsce
16) http://etnograficzna.pl – strona zawierająca opisy skansenów w Polsce, zdjęcia
17) http://www.polskiekrajobrazy.pl – strona zawierająca zdjęcia skansenów w Polsce
18) http://www.voyage.pl – strona zawierająca m.in. informacje o najbardziej znanych muzeach na świecie
19) http://www.travelin.pl – strona zawierająca m.in. informacje o muzeach na świecie
20) http://historia.org.pl – strona zawierająca m.in. artykuły o muzeach