« Powrót

Podrozdział 1. Ubezpieczenia społeczne i gospodarcze.



Prawo ubezpieczeń społecznych nie jest skodyfikowane, jednak w wyniku reformy, przeprowadzonej w latach 1998-2002, zostało w pewnym stopniu skonsolidowane. Szkielet tego prawa stanowi ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 1998 nr 137 poz. 887). Ubezpieczenia społeczne należą do sektora publicznego i dotyczą pracowników, prowadzących działalność gospodarczą oraz członków ich rodzin. Istotą jest zagwarantowanie rekompensaty w przypadku całkowitej albo częściowej utraty możliwości zarobkowania wskutek trwałej albo przemijającej niezdolności do pracy oraz powstałej w wyniku rodzicielstwa.

Zabezpieczenie społeczne może przybierać jedną z trzech form organizacyjno-finansowych. Pierwszą z nich jest metoda ubezpieczeniowa, zgodnie z którą tworzy się wspólnotę osób narażonych na podobne zdarzenia losowe. Takie ubezpieczenia obejmują względnie jednorodną kategorię osób, którym grozi utrata zdolności do pracy. Fundusz świadczeń gromadzony jest ze składek, a wysokość świadczeń zależy od udziału każdej osoby w tworzeniu funduszu. Uczestnictwo ma charakter przymusowy i powstaje z mocy prawa. Ubezpieczenie społeczne jest wykonywane przez instytucje publiczne lub prywatne, działające pod nadzorem państwa. Większość pracujących objętych jest tym systemem.

Drugą formą jest zaopatrzenie społeczne, w ramach którego wypłacane są na przykład emerytury i renty służb mundurowych, uposażenia sędziów i prokuratorów czy renty dla inwalidów wojennych i wojskowych. Środki i metody zabezpieczenia pochodzą z budżetu państwa, zaś świadczenia są generalnie jednolite i udzielane na podstawie kryterium potrzeb i zasług, a nie wnoszonego wkładu.

Trzecią formą jest metoda opiekuńcza, obejmująca wszystkich obywateli lub mieszkańców, którzy znajdują się w potrzebie, bez względu na aktywność zawodową. Kryterium przyznania środków jest zwykle wysokość dochodu. Samo świadczenie ma zapewnić przynajmniej minimalny poziom egzystencji [1] .

Prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego przysługuje w wyniku ziszczenia się określonego ryzyka, jednak z zastrzeżeniem wcześniejszego spełnienia warunków nabycia tego prawa. Prawa do świadczeń emerytalnych i rentowych nie ulegają przedawnieniu ani nie można ich przekazać za życia lub po śmierci drugiej osobie. Prawo to ustaje zaś z chwilą śmierci uprawnionego, upłynięcia okresu trwania prawa albo ustania sytuacji chronionej. Prawo do świadczeń z ubezpieczenia może być także zawieszone albo utracone w wyniku określonego zachowania uprawnionego albo osiągnięcia przychodów przekraczających określony pułap [2] .

Wśród osób podlegających obowiązkowi ubezpieczenia społecznego pozostają nie tylko pracownicy [3] , lecz także osoby wykonujące pracę nakładczą, członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych, osoby pracujące na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia oraz osoby z nimi współpracujące [4] , osoby wykonujące działalność pozarolniczą, posłowie, senatorowie, europosłowie, osoby pobierające zasiłek dla bezrobotnych, duchowni, funkcjonariusze Służby Celnej, osoby przebywające na urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek macierzyński, osoby pobierające świadczenia pielęgnacyjne czy rezygnujące z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad długotrwale lub ciężko chorym członkiem rodziny.

Najszerszy zakres obowiązku ubezpieczenia społecznego, obejmujący jako obowiązkowe wszystkie rodzaje uznania za pracownika, przypada z tytułu stosunku pracy oraz członkostwa w rolniczej spółdzielni lub spółdzielni kółek rolniczych. W pozostałych wypadkach możliwość objęcia ubezpieczeniem wypadkowym lub chorobowym (albo oboma) jest dobrowolna lub też w ogóle wyłączona; ubezpieczenie emerytalne i rentowe zawsze jest obowiązkowe. W przypadku zleceniobiorcy ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne, zaś wypadkowe obowiązkowe.

Paradoksalnie, składką emerytalną objęci są także pracujący emeryci i renciści.

Środki na ubezpieczenie społeczne pochodzą ze składki, która stanowi część wynagrodzenia ubezpieczonego. Składka trafia do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i dzieli się na cztery podfundusze: emerytalny, rentowy, chorobowy i wypadkowy. Stopy procentowe, liczone od podstawy wymiaru, wynoszą: 19,52% w wypadku składki na ubezpieczenie emerytalne (płacone po połowie przez pracownika i pracodawcę), 8% na fundusz rentowy (1,5% pokrywa pracownik, zaś 6,5% pracodawca), 2,45% na chorobowy (płacone przez pracownika) oraz 0,67-3,86% na fundusz wypadkowy (pracodawca). Podstawa wymiaru w uproszczeniu wywodzi się z wynagrodzenia. Opłacanie składek jest obowiązkowe i jedynie w wyjątkowych wypadkach możliwe jest odroczenie terminu ich płatności, rozłożenie na raty, czy nawet umorzenie w przypadku całkowitej nieściągalności.

Niepłacenie w terminie składek może skutkować konsekwencjami, począwszy od naliczania odsetek za zwłokę, poprzez nałożenie dodatkowej opłaty, na odpowiedzialności za wykroczenie, a nawet przestępstwo skończywszy. Zgodnie z przepisami Kodeksu karnego, osoba wykonująca czynności w zakresie prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (w większości wypadków będzie to pracodawca), która złośliwie lub uporczywie narusza prawa pracownika, wynikające ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Takie same kary grożą osobie, która nie zgłasza wymaganych przepisami prawa o ubezpieczeniach społecznych danych albo podaje dane nieprawdziwe, jeśli ma to wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość.

Warto podkreślić, że przedmiotem ubezpieczeń społecznych nie jest majątek ubezpieczonego, jego zdrowie, życie, ale możliwość uzyskiwania środków do życia w wyniku pracy, która może zostać utracona wskutek zdarzeń losowych. Zajście takiego zdarzenia wiąże się z obowiązkami po stronie ubezpieczyciela i odpowiednimi uprawnieniami po stronie ubezpieczonego. Tak więc konieczne jest nie tylko samo zdarzenie, ale także wynikająca z niego całkowita albo zmniejszona zdolność do pracy [5] .

Przykładowo, różne mogą być skutki poślizgnięcia się na oblodzonym chodniku w drodze do sklepu. Może się szczęśliwie nic nie stać, wtedy rzecz jasna nie przysługują żadne świadczenia z tytułu ubezpieczenia społecznego. Można złamać rękę, co, w zależności od rodzaju wykonywanej pracy, może wiązać się z czasową niezdolnością do pracy, która może być całkowita (w przypadku pianisty) albo częściowa (w przypadku nauczyciela). Można wyjątkowo feralnie upaść i złamać sobie kręgosłup, co w wielu wypadkach wiązać się będzie z trwałą niezdolnością do pracy. Jeżeli jednak wskutek takiego upadku ktoś wybije sobie zęby, to nie będzie mu przysługiwać świadczenie z tytułu ubezpieczenia społecznego. Chociaż utrata zębów jest bardzo nieprzyjemna i kosztowna, to jednak bardzo trudno znaleźć zawód, do wykonywania którego niezbędne byłoby posiadanie wszystkich jedynek.

Zdarzenie losowe, spowodowane przyczyną wewnętrzną, zawsze jest klasyfikowane jako zdarzenie z dziedziny tzw. ogólnego stanu zdrowia (może to być choroba, kalectwo albo śmierć). W wypadku przyczyny zewnętrznej (której źródło tkwi poza osobą ubezpieczoną), istotne jest miejsce, w którym do niego doszło. Tak samo jest klasyfikowane zdarzenie, spowodowane przyczyną zewnętrzną, do którego doszło w okolicznościach ze sfery spraw prywatnych. Z kolei zdarzenie spowodowane przyczyną zewnętrzną, do którego doszło w okolicznościach ze sfery spraw publicznych, będzie miało inną kwalifikację prawną.

Modyfikując powyższy przykład, jeśli ktoś by się poślizgnął nie w drodze z domu do sklepu, ale podczas wykonywania swoich obowiązków w ramach stosunku pracy (np. listonosz na drodze z poczty do adresata), zostałoby to uznane za wypadek przy pracy. Jeżeli zaś listonosz poślizgnąłby się w drodze z własnego domu na pocztę, to byłby to wypadek w drodze do pracy lub z pracy.

W innych miejscach zostaną omówione choroby zawodowe i wypadki zrównane z wypadkiem przy pracy.

W zależności od kwalifikacji, inne będą źródła świadczeń, wysokość świadczenia oraz warunki nabycia. W przypadku zdarzeń z ogólnego stanu zdrowia oraz wypadku w drodze do pracy lub z pracy będzie to świadczenie z ubezpieczenia chorobowego (w przypadku czasowej niezdolności do pracy) albo renta z ubezpieczenia rentowego (w przypadku trwałej niezdolności do pracy i utraty żywiciela). Choroba zawodowa, wypadek przy pracy i wypadek zrównany będą się wiązały ze świadczeniem z ubezpieczenia wypadkowego. Jednak do nabycia świadczenia niezbędne jest nie tylko zdarzenie, powodujące określone skutki, ale także posiadanie przez ubezpieczonego prawa do świadczeń, wiążącego się z czasem zajścia zdarzenia oraz posiadania odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego.

Odnośnie do czasu zajścia zdarzenia, ubezpieczony musi pozostawać w stosunku ubezpieczenia. Przy czym z jednej strony konieczne jest powstanie tego stosunku przed samym zdarzeniem (dlatego nie będzie wypadkiem w drodze do pracy sytuacja, gdy ktoś dopiero jechał na spotkanie, na którym miał podpisać umowę o pracę), z drugiej jednak strony możliwe jest objęcie ochroną osoby, która już nie pozostaje w stosunku ubezpieczenia, ale jest w tzw. okresie ochronnym. Taki okres może trwać od kilkunastu dni nawet do 18 miesięcy. Jest zaś nieograniczony, jeśli ubezpieczony ma pełny staż emerytalny (20/25 lat) i jest całkowicie niezdolny do pracy.

Drugim warunkiem nabycia prawa do świadczeń jest posiadanie odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego (czyli okresu opłacania składki). Zdarzenia pewne i dające się przewidzieć (emerytura) wymagają dłuższego stażu niż nieprzewidywalne (np. wypadek przy pracy). Niekiedy staż w ogóle nie jest wymagany, dlatego świadczenie będzie przysługiwać osobie, która miała wypadek już pierwszego dnia w nowym miejscu pracy. W przypadku prawa do renty wymaga się nadto, by staż był posiadany w odpowiednim przedziale czasowym (staż prawa do renty, wynoszący 5 lat, zawierał się w ostatnich 10 latach przed złożeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do pracy) [6] .

Okresy dzieli się na składkowe (np. praca) i nieskładkowe (np. studia). Nieskładkowe nie mogą być uwzględnione w stażu ubezpieczeniowym w większym rozmiarze niż 1/3 okresów składkowych. Ostatnio okresy nieskładkowe w większym stopniu wpływają na wysokość świadczeń. Rodzaje stażu, ich przeliczniki, kryterium i struktura, ze względu na szczegółowy charakter, nie będą w niniejszym artykule omawiane.

Przyznawane świadczenia są waloryzowane, czyli regularnie dostosowuje się ich wysokość do bieżącej sytuacji na rynku. Dokonuje się jej bądź na podstawie zmiany wysokości płac, bądź też cen (inflacji). Przy czym w praktyce łączy się te dwie metody. Na waloryzację wpływ mają średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych w poprzednim roku kalendarzowym, powiększony o 20% realnego wzrostu płac w poprzednim roku.

Emeryturę nabywa się z mocy prawa. Pozostałe świadczenia na wniosek. Decyzję zaś wydaje organ rentowy. Organ rentowy może wstrzymać wypłatę świadczeń w wypadkach: powstania okoliczności uzasadniających zawieszenie prawa do świadczeń lub jego ustania; gdy osoba pobierająca nie przedłoży dowodów stwierdzających dalsze istnienie prawa do świadczenia; mimo wezwania organu rentowego, nie podda się odpowiedniemu badaniu lekarskiemu lub psychologicznemu bez uzasadnionych przyczyn; świadczenia nie można doręczyć z przyczyn niezależnych od organu rentowego.

Zawiesza się prawo do pobierania świadczenia w sytuacji, kiedy świadczenie jest pobierane, chociaż przestało zachodzić ryzyko. Świadczenie może zostać pobrane nienależnie. Dzieje się tak, jeśli ustało prawo do pobierania świadczenia albo zostało zawieszone. To samo dotyczy świadczeń przyznanych lub wypłaconych na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia przez świadczeniobiorcę w błąd organu rentowego. Świadczenie nienależne wiąże się z obowiązkiem jego zwrotu.Niekiedy, w przypadku winy po stronie ubezpieczonego, możliwe jest pozbawienie prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. W przypadku sporu między ubezpieczonym a organem możliwe jest rozstrzygnięcie sprawy przez sąd. Działają wyspecjalizowane wydziały sądu ubezpieczeń społecznych (niekiedy łączone z wydziałami pracy). Wśród ubezpieczeń społecznych wyróżnia się: ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe z tytułu choroby lub macierzyństwa, wypadkowe z tytuły wypadku przy pracy i chorób zawodowych. Oddzielnie wymienia się także ubezpieczenia zdrowotne.

1.1. Ubezpieczenie emerytalne.

Istotą ubezpieczenia emerytalnego jest zabezpieczenie środków do życia osobie, która ze względu na osiągnięcie odpowiedniego wieku nie jest już w stanie wykonywać pracy. Dzieje się tak bez względu na to, czy konkretna osoba w podeszłym wieku ma jakiekolwiek dolegliwości związane z wiekiem ani czy spadają jej możliwości zarobkowania [7] . Do końca lat 90. system emerytalny w Polsce funkcjonował w ten sposób, że świadczenia dla ówczesnych emerytów były wypłacane ze składek, opłacanych przez osoby w wieku produkcyjnym. Taki model finansowania świadczeń, mimo że korzystny dla emerytów (przyznawał stosunkowo wysokie świadczenia w stosunku do wynagrodzenia), musiał zostać jednak zmieniony. Wydłużający się okres życia w Polsce i zmniejszająca się dzietność Polek sprawiły, że dalsze finansowanie emerytur przez pracujących doprowadziłoby do tego, że coraz większą część wynagrodzeń trzeba by przeznaczać na emerytury. Zwłaszcza że liczba emerytów będzie się zwiększać znacznie szybciej niż osób pracujących.

W wyniku reformy emerytalnej, którą rozpoczęto 1 stycznia 1999 roku, wysokość emerytur przyszłych emerytów będzie zależała od wysokości składek, odłożonych z wynagrodzenia w czasie aktywności zawodowej. Za element tej reformy można uznać także zniesienie kilka lat później pewnych przywilejów, pozwalających na wcześniejsze przechodzenie na emeryturę (m.in. dziennikarzy i nauczycieli) oraz stopniowe wydłużenie i zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn, który docelowo ma wynosić 67 lat [8] . W wyniku tego planuje się, że emerytury będą wyższe (dłużej odkładane, a jednocześnie krócej pobierane).

Reforma emerytalna została jednak przeprowadzona tylko częściowo (m.in. nie włączono do powszechnego systemu emerytalnego górników, osobno traktowani są także członkowie służb mundurowych) oraz znacznie rozciągnięta w czasie (kobiety wiek emerytalny osiągną w 2030 r.). Tendencja do wydłużania wieku emerytalnego i uzależnienia wysokości świadczenia od wartości odłożonych składek jest dostrzegalna w całej Europie.

W wyniku reformy, wprowadzonej 1 stycznia 1999 r., system emerytalny w Polsce został podzielony na trzy filary. W I filarze odkładane są przez pracodawcę i ubezpieczonego składki, które trafiają na konto Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wymiar świadczeń z ZUS będzie zależny od sumy zebranych składek, przy czym system ten zawiera cały czas elementy systemu repartycyjnego. II filar, należący do systemu kapitałowego, prowadzony jest przez prywatne towarzystwa emerytalne (otwarte fundusze emerytalne – OFE), i trafiają do niego składki ubezpieczonego, których wysokość także jest uzależniona od wkładów. Istnieje także III filar, do którego przynależność, w przeciwieństwie do dwóch pierwszych filarów, jest dobrowolna. Składka jest opłacana przez pracodawcę lub ubezpieczonego. W pozostałym zakresie rozwiązania są zbieżne z przyjętymi w II filarze.

Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r. zostały objęte nowym systemem ustalania wymiaru emerytury (tzw. systemem składkowym). Przy czym osoby, które urodziły się po tej dacie, ale przed 1 stycznia 1969 r., mogły zdecydować, czy całość ich składki pozostanie na indywidualnym koncie w ZUS, czy też część będzie przekazywana do II filaru. Osoby urodzone po 31 grudnia 1968 r. bez wyjątków dzielą swoją składkę między I i II filar. Pozostaje jednak dobrowolność w kwestii wyboru otwartego funduszu emerytalnego oraz ewentualnej zmiany tego funduszu. Z kolei w wypadku likwidacji konkretnego OFE, zgromadzone w nim składki są przekazywane do innego OFE.

Od 1 lutego 2014 r. osoby ubezpieczone niezależnie od daty urodzenia nie będą już musiały być członkami OFE. Część składki w wysokości 2,92% wymiaru podstawy będzie – w zależności od decyzji danej osoby – przekazywana na subkonto w ZUS albo do OFE. Decyzję będzie można podjąć w dniach 4 kwietnia-31 lipca 2014. Część składki ubezpieczonych, którzy w tym okresie nie złożą deklaracji odnośnie do chęci oszczędzania w systemie kapitałowym (OFE) zostanie przekazana do ZUS. Po dwóch latach (w 2016 r.) decyzję tę będzie można zmienić, następnie takie zmiany będą możliwe co 4 lata. Na dziesięć lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego środki z OFE będą stopniowo przenoszone na subkonto w ZUS. W wypadku śmierci ubezpieczonego w ciągu trzech lat po osiągnieciu wieku emerytalnego środki przez niego zgromadzone będą podlegać dziedziczeniu.

1.2. Ubezpieczenie rentowe.

W przypadku zakwalifikowania zdarzenia jako z ogólnego stanu zdrowia albo jako z wypadku w drodze do pracy lub z pracy, którego skutkiem będzie niezdolność do pracy zarobkowej (zwana wcześniej inwalidztwem) lub utrata żywiciela, przysługuje świadczenie z ubezpieczenia rentowego.

Wypadek w drodze do pracy albo z pracy jest nagłym zdarzeniem, wywołanym przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło w drodze do pracy lub w drodze z miejsca wykonywania zatrudnienia albo z innej działalności, stanowiącej tytuł ubezpieczenia rentowego, jeżeli droga ta była najkrótsza i nie została przerwana.

Warto jednak zauważyć, że droga nie musi być dosłownie najkrótsza, istotne jest, by była najdogodniejsza. Dlatego drogą taką byłoby poruszanie się autobusem, który nie jedzie najkrótszą możliwą trasą, ale za to nie trzeba się przesiadać. Może to być też droga przez pole, łąkę czy nawet w niedozwolonym miejscu przez jezdnię albo tory kolejowe [9] . Za drogę do pracy lub z pracy uważa się też przemieszczanie się z miejsca pracy do innego miejsca zatrudnienia lub innej działalności, stanowiącej tytuł ubezpieczenia rentowego, zwykłego wykonywania funkcji lub zadań zawodowych lub społecznych, zwykłego spożywania posiłków, odbywania nauki lub studiów. W efekcie więc osoba, która po pracy jedzie na uczelnię, a dopiero z uczelni do domu, podlega ochronie w drodze między tymi trzema punktami.

Droga do pracy prędzej czy później zostaje przerwana. Przerwa może być nieistotna, jak zatrzymanie się przed kinem, by zobaczyć repertuar. Przykładem przerwy zawieszającej jest udanie się do sklepu w drodze do domu, gdyż po wyjściu ze sklepu dalej podlega się ochronie. Przerwy zrywające powodują trwałe ustanie ochrony. Przede wszystkim będzie to dotarcie do domu, chociaż cel może być również inny (np. mieszkanie kochanki).

Na skutek zdarzenia może dojść do niezdolności do pracy, która wiąże się z utratą zdolności, połączoną z brakiem rokowań zmiany tego stanu w przypadku przekwalifikowania. Niezdolność może być całkowita, kiedy osoba jest niezdolna do wykonywania jakiejkolwiek pracy, albo częściowa, kiedy utraci zdolność do pracy, zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji [10] . W ramach każdego rodzaju niezdolności wyróżniamy niezdolność trwałą i okresową. W razie niezdolności trwałej przysługuje renta stała, zaś w wypadku okresowej renta okresowa. Renta okresowa stanowi 75% renty ustalonej dla osoby całkowicie niezdolnej do pracy.

Niezdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy może wiązać się ze stwierdzeniem naruszenia sprawności organizmu w stopniu, powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych [11] . W takim wypadku orzeka się o niezdolności do samodzielnej egzystencji, co wiąże się z prawem rencisty do otrzymywania dodatku pielęgnacyjnego.

O powstaniu niezdolności do pracy i stopniu tej niezdolności orzeka lekarz orzecznik, który działa w oddziale ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika można złożyć sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS. W wypadku braku możliwości uzyskania renty w ZUS, sprawę można wnieść do sądu.

W wypadku utraty żywiciela członkom rodziny przysługuje renta rodzinna. Za takich członków ustawa uznaje małżonka, dzieci oraz rodziców. Istotne jest, by osoby te w chwili śmierci ubezpieczonego pozostawały na jego utrzymaniu z tego względu, że same nie mogą się utrzymać ze względu na wiek lub utratę zdolności do pracy albo też zachodzą inne sytuacje, które uniemożliwiają samodzielne zarabianie na życie. Warto zauważyć, że osoba, która utraciła żywiciela, niekoniecznie musiała pozostawać w stosunku alimentacyjnym. Przykładowo śmierć rodzica będzie się dla dziecka wiązała z utratą żywiciela, jeśli nie ukończyło 16 lat (w tym wieku może legalnie rozpocząć stałą pracę), zaś w praktyce obowiązuje do 25. roku życia, jeśli dziecko kontynuuje naukę. Owdowiałemu małżonkowi przysługuje zaś renta rodzinna, jeśli został uznany za niezdolnego do pracy w chwili śmierci małżonka, a najpóźniej przed upływem 5 lat osiągnął wiek 50 lat [12] albo wychowuje co najmniej jedno dziecko, wnuka lub rodzeństwo uprawnione do renty rodzinnej. Rodzice natomiast muszą faktycznie pozostawać na utrzymaniu swojego dziecka w chwili jego śmierci.

Wymiar renty rodzinnej jest zależny od wysokości świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu żywicielowi, i od liczby osób pozostałych przy życiu (85% w przypadku jednej osoby, 90% w przypadku dwóch, zaś 95% przy trzech albo więcej).

Z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jeden z trzech rodzajów renty: stała, okresowa, szkoleniowa.

Rentę stałą przyznaje się w sytuacji trwałej niezdolności do pracy. Rentę okresową wtedy, kiedy i sama niezdolność jest okresowa. Zaś szkoleniową przyznaje się na okres od 6 do 30 miesięcy osobie, w stosunku do której orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie. Aby nabyć prawo do renty w razie zajścia zdarzenia, objętego ryzykiem ubezpieczenia, należy spełnić odpowiednie warunki. Osoba w momencie zajścia zdarzenia musi pozostawać w stosunku ubezpieczenia albo w tzw. okresie ochronnym. Osoba taka musi się nadto wykazywać odpowiednim stażem i stosunkiem okresów składkowych do nieskładkowych (w proporcji 3:1) [13] . Długość wymaganego stażu zależy od wieku i wynosi od 1 roku do 5 lat. Osoba, która ukończyła 30 lat, musi pozostawać w stosunku ubezpieczenia przez 5 lat w ciągu minionych 10 lat. Dlatego w przypadku osoby 50-letniej do nabycia prawa do renty uwzględnia się tylko lata po ukończeniu 40. roku życia (wcześniejsze lata mają jednak wpływ na wysokość renty). Rencista z urzędu staje się emerytem z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego.

1.3. Ubezpieczenie chorobowe.

Ubezpieczenie chorobowe obejmuje takie zdarzenia losowe, jak choroba, kalectwo i macierzyństwo. Na skutek dwóch pierwszych zdarzeń może powstać czasowa niezdolność do pracy albo zmniejszona sprawność do pracy. Macierzyństwo wiąże się z kolei 8-tygodniową przerwą po porodzie, dalszym urlopem macierzyńskim lub koniecznością opieki nad dzieckiem. Wskutek niezdolności przysługuje zasiłek chorobowy, który może zostać zamieniony na świadczenie rehabilitacyjne. Zmniejszona sprawność skutkuje zasiłkiem wyrównawczym. Świadczeniem przyznawanym po porodzie i podczas dalszego urlopu macierzyńskiego jest zasiłek macierzyński, zaś w przypadku konieczności opieki nad dzieckiem, zasiłek.

Podobnie jak przy ubezpieczeniach rentowych, niezdolność do pracy może wynikać z ogólnego stanu zdrowia albo być skutkiem wypadku w drodze do pracy lub z pracy. O ile przyczyna nie ma istotnego znaczenia w przypadku zmniejszonej sprawności, o tyle w czasowej niezdolności, spowodowanej wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy, przysługuje zasiłek chorobowy w wysokości 100%, zaś przy wypadku spowodowanym przyczyną wewnętrzną lub zewnętrzną ze sfery spraw prywatnych zasiłek wynosi 80%.

Aby ze względu na określoną chorobę przysługiwało świadczenie z tytułu ubezpieczenia chorobowego, musi to być choroba, która uniemożliwia wykonywanie pracy, a więc czyni czasowo niezdolnym do pracy. Choroba taka ma znaczenie prawne od momentu uniemożliwienia pracy aktualnie wykonywanej do chwili, kiedy odzyskuje się tę sprawność (co nie musi być równoznaczne z ustąpieniem choroby) albo do chwili stwierdzenia trwałej niezdolności do pracy z powodu choroby lub kalectwa. W odróżnieniu od świadczeń z ubezpieczenia rentowego, niezdolność do pracy w ubezpieczeniu chorobowym ma z góry charakter czasowości. Jeśli ktoś jest zatrudniony w kilku miejscach, niezdolność orzeka się dla każdego z tych zawodów osobno [14] .

O zajściu choroby, która uprawnia do świadczenia z tytułu ubezpieczenia chorobowego, stwierdza lekarz. Zaświadczenie to stanowi też usprawiedliwienie nieobecności w pracy. Osoby pobierające niesłusznie świadczenia mogą zostać ich pozbawione. Dlatego zaświadczenia lekarskie mogą być weryfikowane przez ZUS. W pierwszym półroczu 2013 r. spośród 253,2 tys. przebadanych osób, posiadających zaświadczenie o czasowej niezdolności do pracy, w 32,7 tys. przypadkach podjęto decyzję o wstrzymaniu dalszej wypłaty zasiłku chorobowego [15] . Wyróżnia się także sytuacje zrównania kandydatów na dawców komórek (krwi), tkanek i narządów, poddających się niezbędnym badaniom lekarskim, z niezdolnością do pracy z powodu choroby.

Ubezpieczonym pracownikom zasiłek chorobowy przysługuje dopiero od 34. dnia pracy, gdyż za 33 dni niezdolności do pracy płaci pracodawca. Długość okresu zasiłkowego wynosi 182 dni trwania niezdolności do pracy, w wypadku gruźlicy i ciąży 270 dni [16] .

Jeżeli po zakończeniu okresu pobierania zasiłku chorobowego ubezpieczony w dalszym ciągu pozostaje niezdolny do pracy, przysługuje mu świadczenie rehabilitacyjne. Stanowi ono 90% podstawy wymiaru zasiłku chorobowego za okres pierwszych trzech miesięcy, a 75% tej podstawy za pozostały okres, zaś 100% wypłacane jest w czasie ciąży. Po 272 dniach pobierania wynagrodzenia chorobowego, zasiłku chorobowego (182 dni) i świadczenia rehabilitacyjnego (90 dni) pracodawca ma prawo rozwiązać bez wypowiedzenia umowę o pracę. W przypadku przesunięcia pracownika, wskutek choroby, do wykonywania innej pracy, gorzej płatnej, przysługuje mu zasiłek wyrównawczy na okres nie dłuższy niż 24 miesiące.Prawo do zasiłku macierzyńskiego nabywa się wraz z urodzeniem dziecka oraz przyjęciem dziecka na wychowanie w celu przysposobienia albo w ramach rodziny zastępczej, jeśli miało to miejsce w okresie trwania ubezpieczenia chorobowego. Długość wypłacania tego zasiłku zależy od liczby urodzonych dzieci – od 20 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka do 37 przy urodzeniu pięciorga albo więcej dzieci. Część tego zasiłku może wykorzystać ojciec lub inny członek rodziny.

Warunkami nabycia prawa do świadczeń jest zajście niezdolności w czasie trwania ubezpieczenia albo w okresie ochronnym oraz posiadanie odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego (30 dni dla osób ubezpieczonych obowiązkowo i 90 dni dla ubezpieczonych dobrowolnie).

1.4. Ubezpieczenie wypadkowe.

Wypadkiem przy pracy, zgodnie z definicją zawartą w ustawie, jest uraz lub śmierć, doznane wskutek zadziałania przyczyny zewnętrznej, do której doszło w wyniku zakłócenia procesu pracy.

Choroba zawodowa, w przeciwieństwie do wypadku przy pracy, nie jest skutkiem zakłócenia procesu pracy, ale wynika z charakteru danej pracy (np. borelioza u leśnika). Jeżeli skutkiem urazu lub śmierci będzie czasowa niezdolność do pracy, wtedy przysługuje zasiłek chorobowy w wysokości 100% (i później ewentualnie świadczenie rehabilitacyjne). W przypadku zmniejszonej sprawności do pracy, przysługuje zasiłek wyrównawczy, zaś trwałej niezdolności - renta stała lub okresowa z gwarancją wysokości. Jeśli stwierdzona zostanie celowość przekwalifikowania, przysługuje renta szkoleniowa w wysokości 100%. Osobom, które utraciły żywiciela, przysługuje renta rodzinna z gwarancją minimalnej wysokości. Nadto, jeśli skutkiem jest śmierć albo stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu, może zostać przyznane jednorazowe odszkodowanie. Wszystkie te świadczenia są wypłacane z Funduszu Ubezpieczeń Wypadkowych.

Zgodnie z definicją, wypadkiem przy pracy jest nagłe zdarzenie, wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą podczas lub w związku z wykonywaniem przez zwykłych czynności lub poleceń przełożonych, czy nawet bez polecenia, w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku, wynikającego ze stosunku pracy. Warto zauważyć, że kwestie zewnętrzności przyczyny oraz związku wypadku z pracą są przez Sąd Najwyższy zwykle interpretowane na korzyść pracownika [17] .

Choroba zawodowa musi nie tylko wyczerpywać wymienioną wyżej definicję, ale także znajdować się w wykazie, zawartym w rozporządzeniu Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. 2009 nr 105 poz. 869). Aby dana choroba mogła zostać uznana za chorobę zawodową, musi najpierw zostać rozpoznana przez lekarza, zaś później odpowiednią kwalifikację musi nadać jej inspektor sanitarny.

Oprócz wypadku przy pracy i choroby, możliwe jest też doznanie urazu lub śmierci w okolicznościach zrównanych z wypadkiem przy pracy. Ma to miejsce w czasie podróży służbowej, w okolicznościach innych niż podczas wypadku przy pracy, chyba że wypadek został spowodowany postępowaniem pracownika, za niepozostającym w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań, podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony, przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające u pracodawcy organizacje związkowe.

1.5. Ubezpieczenia zdrowotne.

W przeciwieństwie do pozostałych rodzajów ubezpieczeń społecznych, w przypadku ubezpieczenia zdrowotnego przedmiotem ochrony jest samo zdrowie i życie, nie zaś skutki braku lub ograniczenie zdolności do pracy. Obecny system funkcjonuje od 1 stycznia 1999 r. na podstawie ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej, finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2004 r. nr 210, poz. 2135).

Krąg świadczeniobiorców, czyli podmiotów objętych systemem ubezpieczenia zdrowotnego, jest znacznie szerszy niż w przypadku systemu emerytalnego, rentowego czy emerytalno-rentowego, gdyż obejmuje także osoby korzystające z zaopatrzenia społecznego (np. sędziów i prokuratorów) oraz z systemu pomocowego, jak studentów, doktorantów i rolników, których gospodarstwa mają mniej niż 1 ha, bezdomnych. Prawo do świadczeń mają też członkowie rodziny ubezpieczonego.

Składka na ubezpieczenie zdrowotne jest opłacana od każdego posiadanego tytułu. Dlatego jeżeli ktoś pracuje na podstawie dwóch umów o pracę, z obydwu wynagrodzeń będzie odprowadzana składka na ubezpieczenie zdrowotne. Osoby nieobjęte ubezpieczeniem zdrowotnym mogą ubezpieczyć się dobrowolnie.

2. Ubezpieczenia gospodarcze.

Podstawowymi aktami, regulującymi ubezpieczenia gospodarcze, zwane też cywilnymi, są Kodeks cywilny i ustawa z 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. 2003 nr 124 poz. 1151). Warto jednak nadmienić, że w zakresie poszczególnych rodzajów ubezpieczeń gospodarczych kluczowe znaczenie mają także inne akty, jak choćby ustawa z 18 września 2001 r. Kodeks morski (Dz.U. 2001 nr 138 poz. 1545).

Podobnie jak w przypadku ubezpieczeń społecznych, celem ubezpieczeń gospodarczych jest rozłożenie kosztów szkód majątkowych, które przydarzają się nielicznym, na jak najszerszy krąg podmiotów, zagrożonych tym samym ryzykiem. Inny jest natomiast przedmiot ochrony, którym w tym wypadku są mienie, zdrowie i życie.

2.1. Ubezpieczenie osobowe.

Podstawowe zagadnienia, dotyczące ubezpieczeń osobowych, uregulowano w Kodeksie cywilnym (art. 829-834 k.c.). Ubezpieczenia osobowe mogą przede wszystkim dotyczyć:

a) przy ubezpieczeniu na życie – śmierć ubezpieczonego albo dożycie przez niego określonego wieku;
b) przy ubezpieczeniu następstw nieszczęśliwych wypadków – uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub śmierć na skutek nieszczęśliwego wypadku.

Przy czym Kodeks cywilny dopuszcza także inne przedmioty ubezpieczeń osobowych. Ma to o tyle znaczenie, że w wypadku wątpliwości, czy przedmiot ubezpieczenia powinien zostać zaliczony do ubezpieczenia majątkowego, czy do osobowego, zostanie zaliczony do osobowego.

W przypadku ubezpieczeń na życie zasadniczym celem jest zapewnienie środków utrzymania rodzinie lub osobom pozostającym na utrzymaniu w przypadku śmierci żywiciela rodziny. Chodzi więc o całkowitą albo częściową finansową rekompensatę, związaną z jego śmiercią. Możliwe jest także zabezpieczenie samego siebie, jeśli wypadek nie skończy się śmiercią, lecz kalectwem, niezdolnością do pracy czy chorobą, z którą wiążą się nieraz zwiększone koszty utrzymania.

W ubezpieczeniach na życie, oprócz standardowych rodzajów ryzyka (czyli prawdopodobieństwa zajścia określonego zdarzenia), jak śmierć, kalectwo, choroba, można się niekiedy spotkać z pozytywnymi wydarzeniami, wynikającymi z cyklu życia człowieka: rozpoczęcie studiów, ślub, urodzenie dziecka.

Wśród ubezpieczeń na życie przede wszystkim wyróżniamy ubezpieczenie życiowe oraz rentę życiową. W pierwszym wypadku wypłata jest zwykle jednorazowa i może zrealizowana w przypadku śmierci ubezpieczonego, albo na dożycie, tj. w razie dożycia przez ubezpieczonego końca okresu ubezpieczenia. Renta życiowa to z kolei seria regularnych wypłat, które mogą być dożywotnie albo czasowe. Wypłata świadczenia ustaje w momencie śmierci ubezpieczonego [18] .

Obowiązek ubezpieczyciela polega na wypłacie, w razie zajścia określonego zdarzenia, sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia.

2.2. Ubezpieczenie majątkowe.

Ubezpieczenia majątkowe należą do ubezpieczeń gospodarczych i mogą dotyczyć wyłącznie mienia (tj. własności i innych praw majątkowych) oraz odpowiedzialności cywilnej. W wypadku tego pierwszego przedmiotem ubezpieczenia jest interes, związany z dobrami materialnymi oraz z prawami albo zobowiązaniami majątkowymi. Ograniczenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń stanowi suma ubezpieczenia, ustalona na podstawie wartości przedmiotu ubezpieczenia.

Z kolei w przypadku ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej (OC) ubezpieczyciel przejmuje na siebie ekonomiczne skutki szkód, które ubezpieczony wyrządza osobom trzecim, o ile ubezpieczony jest obowiązany do ich naprawienia zgodnie z Kodeksem cywilnym (odpowiedzialność za czyny niedozwolone oraz za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy). Ubezpieczenie to obejmuje także osoby, za które ubezpieczony ponosi odpowiedzialność zgodnie z przepisami prawa.

Ubezpieczyciel ponosi za ubezpieczonego odpowiedzialność do wysokości tzw. sumy gwarancyjnej. Jest to górna granica jego odpowiedzialności za ubezpieczonego. Wysokość sumy gwarancyjnej może być różna i najczęściej uzależniona jest od wysokości składki. W określonych przez prawo przypadkach może dojść do tzw. regresu ubezpieczeniowego, kiedy najpierw ubezpieczyciel zobowiązany jest do wypłaty odszkodowania lub świadczenia, później jednak może dochodzić zwrotu wypłaconej kwoty, zwykle od osoby odpowiedzialnej za wyrządzenie szkody. Regres może być typowy (właściwy), kiedy dłużnikiem jest osoba trzecia (np. ktoś, kto zalał cudze mieszkanie), albo nietypowy (niewłaściwy), kiedy dłużnikiem jest sam ubezpieczony, który przyczynił się do powstania szkody (np. nietrzeźwy kierowca, który spowodował wypadek).

Innym sposobem ograniczenia odpowiedzialności ubezpieczyciela jest franszyza. Franszyza integralna wyłącza odszkodowanie, jeśli szkoda nie przekracza oznaczonego minimum. Z kolei franszyza redukcyjna oznacza, że odszkodowanie zostanie zmniejszone o określoną sumę lub odsetek wartości przedmiotu ubezpieczenia.

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej może być dobrowolne albo obowiązkowe. Obowiązek ubezpieczenia może wynikać z ustawy albo z umowy międzynarodowej, której Polska jest stroną. Można wyróżnić następujące formy przymusu ubezpieczeniowego: ubezpieczenia obowiązkowe, obowiązek ubezpieczenia, powinność administracyjna, powinność kontraktowa [19] .

Przymus, w wypadku ubezpieczenia obowiązkowego, wynika z ustawy i polega na kontrolach. Na podmioty, które nie dopełniły obowiązku ubezpieczenia, nakładana jest kara. Najpowszechniejszym rodzajem tego typu ubezpieczenia jest tzw. OC, które jest obowiązkowe dla każdego posiadacza pojazdu mechanicznego w celu ubezpieczenia go od odpowiedzialności za szkody, wyrządzone w związku z ruchem pojazdu. Dzięki temu poszkodowany ma pewność, że otrzyma odszkodowanie z tytułu wypadku, który spowodował sprawca.

Obowiązek ubezpieczenia także wynika z ustawy, jednak, w przeciwieństwie do ubezpieczenia obowiązkowego, nie jest objęty kontrolą, a niedopełnienie tego obowiązku nie będzie się wiązać z sankcją. Przykładem jest umowa ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków sportowców.

Powinność administracyjna polega na tym, że podjęcie danej czynności prawnej (np. rozpoczęcie praktyki adwokackiej) jest uzależnione od wcześniejszego zawarcia umowy ubezpieczenia. O ile brak polisy sam w sobie nie musi być objęty sankcją, to skutkiem jej niewykupienia jest podjęcie pewnej czynności bez zezwolenia.

W wypadku powinności korporacyjnej nie przewidziano negatywnych konsekwencji za niedopełnienie obowiązku. Sankcje mogą mieć jednak charakter zawodowy lub dyscyplinarny. Dotyczy to zwłaszcza zawodów zorganizowanych korporacyjnie. W interesie korporacji leży zobowiązanie swoich członków do określonych zachowań i dbania w ten sposób o odpowiedni poziom usług.

Obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej są objęte osoby, wykonujące określone zawody lub działalność gospodarczą, np. komornicy sądowi, adwokaci, radcy prawni, notariusze, architekci, inżynierowie budownictwa, zarządcy nieruchomości, rolnicy z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, organizatorzy imprez masowych. Spośród ubezpieczeń dobrowolnych warto wymienić autocasco (AC), którego przedmiotem są pojazdy mechaniczne, ubezpieczone od skutków uszkodzenia, zniszczenia i kradzieży. Celem AC jest finansowa rekompensata skutków szkody. AC ma zwykle szerszy niż OC zakres ochrony i może obejmować także spowodowanie wypadku przez ubezpieczonego, czy takie zjawiska, jak kradzież i skutki wandalizmu, czyli sytuacje, na które ubezpieczony nie ma wpływu. AC, razem z OC, składa się na tzw. ubezpieczenia komunikacyjne.
Przypisy
Bibliografia

Lista publikacji, związanych tematycznie z artykułem:

1. I. Jędrasik-Jankowska, Pojęcia i konstrukcje prawne ubezpieczenia społecznego, LexisNexis, Warszawa 2012
2. I. Jędrasik-Jankowska, Ubezpieczenie wypadkowe i chorobowe, LexisNexis, Warszawa 2002
3. M. Kawiński, Ubezpieczenia publiczne i prywatne w polityce społecznej: skuteczność i efektywność, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2011
4. E. Kucka, Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Olsztyn 2009
5. K. Lewandowski, Ubezpieczenie nieruchomości, LexisNexis, Warszawa 2006
6. J. Monkiewicz (red.), Podstawy ubezpieczeń, tom 2, Produkty, Poltext, Warszawa 2005
7. M. Orlicki, Ubezpieczenia obowiązkowe, Wolters Kluwer, Warszawa 2011
8. M. Orlicki, J. Pokrzywniak, Umowa ubezpieczenia. Komentarz do nowelizacji Kodeksu cywilnego, Wolters Kluwer, Warszawa 2008
9. G. Szpor (red.), System ubezpieczeń społecznych, Zagadnienia podstawowe, LexisNexis, Warszawa 2011
10. T. Szumlicz (red.), Ubezpieczenia, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2005
11. E. Wierzbicka (red.), Ubezpieczenia osobowe, Wolters Kluwer, Warszawa 2008

Lista adresów internetowych, związanych tematycznie z artykułem:
[data odczytu 19.01.2014]

1. http://www.mpips.gov.pl/ubezpieczenia-spoleczne/ - krótkie objaśnienie ubezpieczeń społecznych na stronie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej
2. http://www.ufg.pl/ - strona Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego
3. http://www.gu.com.pl/ - strona „Gazety Ubezpieczeniowej” – pisma środowisk ubezpieczeniowych i finansowych
4. http://www.rzu.gov.pl/ - strona rzecznika ubezpieczonych
5. http://www.knf.gov.pl/dla_rynku/PODMIOTY_rynku/Podmioty_rynku_emerytalnego/pte_ofe_podmioty.html - lista OFE
6. http://motofinanse.pl/ - poradnik dla kierowców oraz forum ubezpieczeniowe
7. http://miesiecznikubezpieczeniowy.pl/ - strona „Miesięcznika Ubezpieczeniowego”
8. http://ubezpieczenia.ogma.pl/karta/10 - szkolenie przed egzaminem na brokera ubezpieczeniowego
9. http://insurancemeetingpoint.com/ - strona programu merytorycznych konferencji, seminariów i warsztatów dla ubezpieczeniowców
10. https://kalkulator.ipolisa.pl/ - kalkulator polis OC, AC, NNW
11. http://prawo.rp.pl/artykul/1076310.html - artykuł na temat zmian w systemie emerytalnym, które wejdą w życie w 2014 r.