« Powrót

Rozdział 4. Zabezpieczenia kredytów.



Udzielenie kredytu dla banku zawsze wiąże się z ryzykiem, które będzie starał się minimalizować. Takie ryzyko zawsze występuje, nawet jeśli przeprowadzono skrupulatne badanie zdolności kredytowej klienta, które określiło względnie bezpieczną dla banku wysokość kredytu i którego spłata nie powinna być w normalnych warunkach (czyli przy założeniu intencji spłaty kredytu przez kredytobiorcę) zasadniczo zagrożona. W interesie banku leży takie zabezpieczenie kredytu, które będzie maksymalizować prawdopodobieństwo odzyskania przez bank pieniędzy w sytuacji wystąpienia zdarzeń (często losowych i niezależnych od woli klienta), które będą skutkować nieregulowaniem tego zobowiązania na warunkach przewidzianych w umowie kredytowej.

Ogólne zasady.

Teoretycznie ustanowione formy zabezpieczenia kredytu powinny wyłaniać się jako rezultat negocjacji banku z kredytobiorcą, jednakże w praktyce banki są skłonne stosować się do tej zasady jedynie w sytuacji, gdy wartość umowy kredytowej jest duża lub gdy kredyt zaciąga kredytobiorca (raczej firma aniżeli zwykły konsument), na którego utratę bank nie może sobie pozwolić. Tylko sytuacja znacznej „siły przetargowej” klienta, którą uosabia jeden z dwóch powyżej opisanych przypadków pozwoli kredytobiorcy negocjować warunki zabezpieczenia kredytu, które są dla niego korzystniejsze (mniej kosztowne, bardziej dostępne lub proceduralnie prostsze). W przeciwnym wypadku bank bezwzględnie narzuca „wybór” konkretnych rozwiązań zabezpieczających udzielany klientowi kredyt. Jest to zazwyczaj precyzowane przez banki w ich regulaminach i wewnętrznych instrukcjach.

Najczęściej banki zabezpieczają się na kilka sposobów przed ryzykiem braku spłaty kredytu – żądając ustanowienia kilku form zabezpieczenia kredytu w odniesieniu do jednej umowy kredytowej. Banki ustanawiając zabezpieczenie przewidują także wzrost wielkości zadłużenia powyżej pierwotnej wartości kredytu, który może powstać chociażby w wyniku niekorzystnych dla klienta zmian kursu walutowego (w przypadku kredytu zaciągniętego w obcej walucie) lub przyrostu odsetek od przeterminowanego zadłużenia. Banki nie będą oponować przed złożeniem zabezpieczenia kredytu przez kilka podmiotów. Wręcz przeciwnie, taka sytuacja będzie oznaczać dla niego dywersyfikację ryzyka i przerzucenie go na barki nie jednego, lecz kilku podmiotów, w stosunku do których bank będzie mógł następnie wysuwać roszczenia spłaty kredytu.

Wybór konkretnej formy zabezpieczenia będzie zależeć od następujących czynników:

• rodzaju, wysokości i przeznaczenia kredytu,
• okresu kredytowania,
• statusu prawnego i stanu majątkowego przedsiębiorcy oraz ustanawiającego zabezpieczenie,
• ryzyka związanego z kredytem i szans na odzyskanie wierzytelności, jeśli zostanie wszczęte postępowanie egzekucyjne lub upadłościowe.

Poniżej przedstawiono najczęściej stosowane w praktyce formy zabezpieczenia kredytu.

Hipoteka.

Gwarancją spłaty kredytu przy hipotecznym zabezpieczeniu jego zwrotu jest nieruchomość stanowiąca własność lub współwłasność kredytobiorcy (w tym drugim przypadku hipoteka obciąża jedynie należną kredytobiorcy część nieruchomości). Hipoteka umożliwia bankom zaspokojenia ich roszczenia także w sytuacji, gdy nieruchomość zmieni właściciela. To co dla banku istotne, to fakt, że ma on pierwszeństwo przed wierzycielami następnych właścicieli nieruchomości, o ile nieruchomość zostanie przez kredytobiorcę sprzedana. Z tych względów zabezpieczenie hipoteczne uważane jest za stosunkowo pewny sposób dochodzenia roszczeń z tytułu zaciągniętego i nieuregulowanego kredytu i nadaje się szczególnie dobrze do odzyskania wierzytelności z kredytu długoterminowego, choć niekiedy zabezpiecza także zwrotność kredytów zaciąganych na krótsze okresy.

Hipoteka wymaga wpisu do księgi wieczystej, prowadzonej dla danej nieruchomości przez terytorialnie właściwy (zgodny z miejscem położenia nieruchomości) sąd rejonowy. Ustanowienie hipoteki wymaga od właściciela nieruchomości pisemnego oświadczenia o ustanowieniu hipoteki oraz oświadczenia banku o udzieleniu kredytu albo oświadczenia właściciela złożonego w formie aktu notarialnego. Bezwzględnie formy notarialnej wymaga oświadczenie składane przez właściciela nieruchomości w przypadku udzielania przez bank kredytu na rzecz firmy prowadzonej przez właściciela nieruchomości. O ile hipoteka powstaje w chwili dokonania odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej dla danej nieruchomości, o tyle skutki prawne tego aktu mają moc wsteczną od momentu, gdy został złożony wniosek o wpis. Od chwili dokonania wpisu przez sąd prowadzący hipotekę dla danej nieruchomości postanowienie o wpisie do hipoteki może zostać zaskarżone w ciągu 14 dni przez każdą osobę, która ma interes prawny (a więc np. przez bank, kredytobiorcę, właściciela, współwłaściciela, innych wierzycieli hipotecznych). Jawność tego aktu, czyli to, że każda osoba może zażądać odpisu z księgi wieczystej sprawia, że nabywca nieruchomości nie może zasłaniać się nieświadomością istnienia hipoteki, jeśli kiedyś bank zażąda od niego spłaty zobowiązania, na poczet którego został dokonany wpis do hipoteki.

Hipoteki można klasyfikować na kilka sposobów. Najczęściej spotykany podział wyróżnia:

• hipotekę zwykłą, która jest stosowana w celu zabezpieczenia już udzielonego kredytu; wniosek o wpis do hipoteki dokumentuje wówczas wielkość udzielonego kredytu i warunki jego spłaty (w tym wysokość oprocentowania),
• hipotekę kaucyjną, która zabezpiecza spłatę kredytów, których wartość nie jest ustalona, może się zmieniać lub których bank może udzielić w przyszłości [1] ,
• hipotekę przymusową, która stanowi zabezpieczenie dla banku w sytuacji niespłacania przez kredytobiorcę zaciągniętego kredytu. W odróżnieniu od dwóch wcześniej wymienionych rodzajów hipotek, których podstawę stanowi umowa zawarta między bankiem a kredytobiorcą, w przypadku hipoteki przymusowej egzekucja przeciwko dłużnikowi następuje na mocy tytułu wykonawczego, który posiada bank.

Z punktu widzenia przedmiotu hipoteki wyróżnia się:

• hipotekę łączną, gdy z tytułu jednego kredytu dochodzi do obciążenia dwóch lub więcej nieruchomości. Można nią także obciążyć nieruchomości należące do kilku osób;
• hipotekę morską, gdy jej przedmiotem jest statek wpisany do rejestru okrętowego lub znajduje się w budowie (wpis następuje w rejestrze okrętowym). Ten rodzaj hipoteki obciąża także określone wierzytelności, które powstały już po ustanowieniu hipoteki, takie jak odszkodowanie za uszkodzenie statku, jego utratę, dzierżawę itd. Hipoteka morska może zostać ustanowiona na kilku statkach.

W sytuacji gdy nieruchomość jest obciążona kilkoma hipotekami, pierwszeństwo ma hipoteka, dla której wniosek o wpis został złożony wcześniej.

Ubezpieczenia kredytów.

Ubezpieczenie kredytu jest umową zawartą zazwyczaj między bankiem a towarzystwem ubezpieczeniowym (niekiedy także między kredytobiorcą a ubezpieczycielem), na mocy której bank otrzyma odszkodowanie, jeśli kredytobiorca nie spłaci kredytu. Ten typ zabezpieczeń charakteryzuje się prostotą, jednak z punktu widzenia kredytobiorcy oznacza konieczność ponoszenia relatywnie wysokiej opłaty z tytułu ubezpieczenia kredytu. Jest on coraz częściej stosowany przez banki, które w ten sposób przerzucają na trzeci podmiot (towarzystwo ubezpieczeniowe) ryzyko braku spłaty kredytu.

Weksel i poręczenie wekslowe.

Weksel jest często wykorzystywaną przez banki formą zabezpieczenia, bowiem daje wierzycielowi możliwość zaspokojenia wierzytelności z całego majątku dłużnika. Ponadto jest zabezpieczeniem elastycznym, którym można zabezpieczyć całość, ale też tylko część długu. Rzadko przy tym występuje jako jedyna forma zabezpieczenia.

Weksel jest dokumentem o ściśle określonej przez prawo formie [2] . Dla swej ważności musi zawierać następujące elementy: nazwę „weksel” w treści dokumentu, bezwarunkowe polecenie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, nazwisko osoby, która ma zapłacić (tzw. trasata), oznaczenie terminu płatności [3] , oznaczenie miejsca płatności [4] , nazwisko osoby, na której rzecz lub zlecenie ma nastąpić zapłata, datę wystawienia weksla, miejsce wystawienia weksla [5] , podpis wystawcy weksla.

Weksel może przybierać formę weksla własnego (wystawca weksla jest jednocześnie osobą zobowiązaną do płatności sumy wekslowej) lub weksla trasowanego (osobą zobowiązaną z weksla będzie akceptant weksla, który podpisał skierowany do niego weksel trasowany) [6] .

Najczęściej banki żądają podpisania weksla in blanco (bez oznaczenia kwoty), ponieważ z góry niemożliwe jest określenie wysokości płatności, z którą zalega kredytobiorca. Skorzystanie z praw weksla in blanco wymaga sporządzenia deklaracji wekslowej. Deklaracja wekslowa precyzuje warunki, jakie należy spełnić, by móc z tych praw skorzystać, określa wartość sumy wekslowej (przez wskazanie konkretnej liczby lub opisowo) i termin płatności weksla. Informacja o wypełnieniu weksla in blanco i treści, którą został wypełniony, musi zostać przekazana wystawcy listem poleconym. Ważne jest, by wypełnienie weksla było zgodne z zapisami zawartymi w deklaracji wekslowej. Dochodzenie przez bank roszczeń z weksla może nastąpić w trybie uproszczonym w ramach tzw. postępowania nakazowego poprzez wniesienie do sądu pozwu o wydanie nakazu zapłaty weksla.

Dodatkowym zabezpieczeniem płatności z weksla może być poręczenie wekslowe (tzw. awal), które pod rygorem nieważności udzielane jest bezwarunkowo. Poręczyciel wekslowy (awalista) odpowiada w przypadku niezapłacenia weksla za całą sumę wekslową lub jej część. Jeśli nie zostało to określone przyjmuje się, że poręczenie opiewa na całą sumę. W poręczeniu zazwyczaj wskazuje się także, za kogo je dano (wystawcę czy akceptanta). W przypadku braku takiego określenia uznaje się, że awalista poręczył za wystawcę weksla.

Bankowy zastaw rejestrowy.

Zastaw rejestrowy jest najczęściej ustanawiany na rzeczach ruchomych. Standardowym jego zastosowaniem jest zabezpieczenie kredytu zaciągniętego w banku na zakup samochodu. Jest on odnotowywany w dowodzie rejestracyjnym pojazdu. Powstaje w momencie dokonania odpowiedniego wpisu w rejestrze zastawów prowadzonym przez sąd i ma jawny charakter. Postanowienie o wpisie do rejestru może zostać zaskarżone w terminie 14 dni przez dowolną osobę mającą w tym interes prawny (bank, kredytobiorcę, właściciela, współwłaścicieli). Zastaw może być także obwarowany zakazem zbycia przedmiotu zastawu przed wygaśnięciem zobowiązania. Dodatkowo, bank najczęściej ubezpiecza się na wypadek kradzieży lub uszkodzenia pojazdu i wymaga ubezpieczenia pojazdu oraz dokonania cesji praw z polisy. W przypadku wystąpienia któregokolwiek z powyższych zdarzeń bank otrzyma odszkodowanie.

Przewłaszczenie na zabezpieczenie.

Przedmiotem przewłaszczenia są rzeczy ruchome, takie jak maszyny, urządzenia, surowce, półfabrykaty, towary itd. Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest umową wymagającą dla swej ważności formy pisemnej, która może przybierać dwie postaci:

• przewłaszczenia pod warunkiem zawieszającym – ruchomości, na których ustanowiono zabezpieczenie, staną się własnością banku dopiero wówczas, gdy kredyt nie zostanie spłacony przez kredytobiorcę;
• przewłaszczenia pod warunkiem rozwiązującym – własność ruchomości przechodzi na bank już w momencie zawarcia umowy i przejdzie ponownie na kredytobiorcę w momencie, gdy kredyt zostanie spłacony.

Dłużnik może swobodnie użytkować rzeczy, na których ustanowiono przewłaszczenie na zabezpieczenie. Podobnie jak w przypadku zastawu rejestrowego, bank zazwyczaj wymaga ubezpieczenia przedmiotu przewłaszczenia i przekazania praw z polisy ubezpieczeniowej (cesji).

Blokada środków pieniężnych na rachunku bankowym.

W ramach umowy blokady środków bank posiada upoważnienie kredytobiorcy do dysponowania środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku kredytobiorcy w określonej wysokości. Środkami pieniężnymi na rachunku powyżej kwoty blokady kredytobiorca może swobodnie dysponować. Warto zaznaczyć, że środki podlegające blokadzie cały czas „pracują” dla klienta i także od nich naliczane są odsetki określone w umowie o prowadzenie rachunku. Umowie blokady środków towarzyszy pełnomocnictwo wystawione przez kredytobiorcę na rzecz banku do dysponowania środkami zgromadzonymi na rachunku. Bank zazwyczaj wymaga, by kredytobiorca prowadził wszystkie swoje transakcje z konta, które podlega blokadzie. Blokadzie może podlegać konto prowadzone przez kredytobiorcę w innym banku, jednak w tym przypadku drugi bank musi przyjąć pełnomocnictwo do dysponowania przez bank dokonujący blokady środkami pieniężnymi kredytobiorcy.

Kaucja.

Kaucja polega na przejęciu określonej kwoty na zabezpieczenie. W praktyce bankowej kredytobiorca dokonuje przelewu wyznaczonej kwoty na rachunek banku, a po upływie okresu zabezpieczenia przewidzianego w umowie kredytobiorca uzyskuje zwrot zabezpieczonych kwot (środków pieniężnych, bonów oszczędnościowych na okaziciela, książeczek oszczędnościowych na okaziciela itd.).

Poza umową kaucji powstanie zabezpieczenia wymaga dokonania wpłaty środków pieniężnych na rachunek bankowy lub przekazania powyżej wspomnianych innych form zabezpieczenia.

Kwota kaucji jest zazwyczaj oprocentowana i po ustaniu zabezpieczenia bank przeleje na rachunek kredytobiorcy kwotę powiększoną o odsetki naliczone od kwoty kaucji.

Poręczenie.

W ramach umowy poręczenia poręczyciel (żyrant) stwierdza swą gotowość do spłaty kwoty kredytu wraz ze wszystkimi innymi kosztami mogącymi powstać w związku z niespłaceniem kredytu przez kredytobiorcę, takimi jak odsetki, koszty windykacji, kary umowne itd. Poręczenie wiąże poręczyciela do czasu, gdy kredyt zostanie spłacony, chyba że jego ważność została ograniczona czasowo. W takiej sytuacji poręczenie wygasa wraz z upływem terminu ważności poręczenia. Może ono także ustać, gdy kredyt zostanie przejęty przez inną osobę, a kredytobiorca nie wyrazi zgody na kontynuację poręczenia. Zgody poręczyciela wymagają jakiekolwiek istotne zmiany w treści umowy kredytowej, związane chociażby ze zwiększeniem kwoty kredytu lub wydłużeniem okresu kredytowania. Poręczenie dla swej ważności musi zostać złożone na piśmie. Nie może ono zostać odwołane.

Formą poręczenia kredytu zaciąganego przez zazwyczaj duże przedsiębiorstwa jest gwarancja korporacyjna, czyli zobowiązanie do spłaty kredytu podejmowane przez inne przedsiębiorstwa lub osoby fizyczne.

W repertuarze stosowanych przez banki form zabezpieczenia spłaty kredytu poręczenie jest coraz rzadziej wykorzystywane w przypadku klientów indywidualnych.

Przelew (cesja) wierzytelności.

W ramach umowy cesji wierzytelności kredytobiorca (cedent) przekazuje na rzecz banku (cesjonariusza) prawa do dysponowania wierzytelnościami od osób trzecich. Do czasu spłaty kredytu bank dokonuje blokady na rachunku bankowym kredytobiorcy środków pieniężnych związanych z wierzytelnością objętą umową cesji. Gdy kredyt zostanie uregulowany (spłacony), zablokowana wierzytelność zostaje udostępniona kredytobiorcy do swobodnego dysponowania.

Umową przelewu wierzytelności można objąć zbywalne wierzytelności, zarówno istniejące, jak i przyszłe, choć z pewnymi wyjątkami (np. prawem do wynagrodzenia za pracę). Cesja wierzytelności może mieć charakter globalny, gdy kredytobiorca dokonuje cesji wszystkich swoich wierzytelności (istniejących i przyszłych) wobec wszystkich kontrahentów. Możliwe jest ograniczenie cesji do wierzytelności od jednego lub kilku dłużników lub też wskazanych wierzytelności. Dłużnik, od którego wierzytelności będą zabezpieczać spłatę kredytu w formie ich cesji, najczęściej nie będzie świadom, że tego typu zabezpieczenie zostało ustanowione w umowie kredytowej z bankiem. Zawarcie umowy cesji zasadniczo nie wymaga bowiem zgody dłużnika. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, gdy odpowiedni zapis został poczyniony w umowie między kontrahentami.

Przejęcie długu.

W pewnych sytuacjach związanych z przekształceniami strukturalnymi dokonującymi się u kredytobiorcy, takich jak przejęcie firmy kredytobiorcy przez inny podmiot lub jego likwidacja, zabezpieczeniem spłaty kredytu może być przejęcie długu przez inny podmiot. Zawarcie przez bank umowy przejęcia długu z podmiotem trzecim zwalnia z długu dotychczasowego kredytobiorcę. W praktyce można spotkać się z dwiema formami przejęcia długu:

• na podstawie umowy między podmiotem przejmującym dług i kredytobiorcą, co wymaga zgody banku – w tym przypadku umowa będzie bezskuteczna, jeśli w momencie podpisywania umowy bank nie wiedział o niewypłacalności podmiotu przejmującego dług i w dalszym ciągu zobowiązanie będzie obciążać pierwotnego kredytobiorcę;
• na podstawie umowy między podmiotem przejmującym dług i bankiem, co wymaga zgody kredytobiorcy.

Dług może przejąć jeden lub kilka podmiotów.

Przystąpienie do długu.

Przystępując do długu nowy (dodatkowy) dłużnik odpowiada solidarnie z kredytobiorcą za jego zobowiązanie. Zakres odpowiedzialności osób, które dotychczas zabezpieczały dług nie zmienia się. Ważność tej umowy wymaga zgody banku i kredytobiorcy.

Gwarancja bankowa.

Gwarancja bankowa polega na podjęciu przez bank wystawiający gwarancję (gwaranta) pisemnego zobowiązania do spłaty kredytu zaciągniętego przez kredytobiorcę zlecającego wystawienie gwarancji w banku udzielającym kredytu (beneficjencie gwarancji).

Gwarancja może przybierać różne postaci:

• gwarancji bezwarunkowej płatnej na żądanie beneficjenta,
• gwarancji warunkowej płatnej po spełnieniu określonych warunków,
• gwarancji odwołalnej, która może zostać wycofana przez zlecającego w każdym czasie lub po wystąpieniu określonych okoliczności,
• gwarancji nieodwołalnej, która nie może zostać zmieniona ani wycofana,
• gwarancji terminowej ważnej w określonym terminie.

W praktyce działalności kredytowej banków istotną rolę pełni promesa gwarancji, potwierdzająca gotowość banku udzielającego gwarancji do przejęcia zobowiązania do spłaty długu zaciągniętego przez kredytobiorcę. Niekiedy zastosowanie ma także gwarancja potwierdzona przez inny bank. Bank potwierdzający gwarancję podejmuje dodatkowe (także na piśmie pod rygorem nieważności) zobowiązanie spłaty kredytu, niezależnie od banku, który gwarancję wystawił.

Gwarancja ubezpieczeniowa.

Gwarancje ubezpieczeniowe są wystawiane przez zakłady ubezpieczeniowe. Ich charakterystyka jest bardzo zbliżona do gwarancji bankowej. Jedyną istotną różnicą jest to, iż gwarancja wystawiona przez zakład ubezpieczeniowy nie może służyć potwierdzeniu gwarancji ubezpieczeniowej innego ubezpieczyciela.

Gwarancje i poręczenia podmiotów publicznoprawnych.

Ustawa z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne dopuściła możliwość udzielania gwarancji przez Skarb Państwa, spółki Skarbu Państwa, w których ma on ponad połowę udziałów lub akcji, Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK) oraz fundacje zakładane przez wyżej wymienione podmioty. Gwarancje te mogą być udzielane na spłatę zobowiązań gwarantowanych bezpośrednio lub pośrednio przez Skarb Państwa. Został przy tym określony katalog działań, które mogą być objęte tymi gwarancjami. Zalicza się do nich zobowiązania powstałe jako rezultat podejmowania następujących działań:

• rozwoju lub utrzymania infrastruktury,
• rozwoju eksportu dóbr i usług,
• ochrony środowiska,
• restrukturyzacji przedsiębiorstw,
• wdrażania nowych rozwiązań technologicznych,
• realizacji inwestycji w ramach pomocy regionalnej,
• uruchomienia przez banki linii kredytowych wspierających finansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych podejmowanych przez mikro-, małe i średnie przedsiębiorstwa,
• współfinansowania unijnych programów lub projektów.

Warunkiem udzielenia gwarancji lub poręczenia jest ustanowienie przez kredytobiorcę odpowiedniego zabezpieczenia na rzecz Skarbu Państwa na poczet zaspokojenia ewentualnych roszczeń kredytodawcy, a wynikających z wykonania obowiązków gwaranta lub poręczyciela, oraz wniesienie opłaty prowizyjnej (w wysokości od 0,4% do 1,5% wartości gwarancji lub poręczenia). Poręczenia i gwarancje są udzielane na oznaczony czas i do wysokości oznaczonej kwoty.

Portfelowa Linia Poręczenia (PLP).

W ramach Portfelowej Linii Poręczenia Skarb Państwa wspiera tych przedsiębiorców, którzy nie posiadają odpowiedniego, wymaganego przez banki zabezpieczenia kredytu. Poręczenie PLP zabezpiecza zarówno kredyt inwestycyjny, jak i obrotowy, natomiast wyłączone z możliwości poręczenia są kredyty zaciągnięte na inwestycje kapitałowe i spłata kredytu zaciągniętego w innym banku. Maksymalna kwota poręczenia, o jaką może się starać firma, wynosi 3,5 mln zł. Poręczenie może zostać udzielone na maksimum 60% kwoty kredytu. Mogą zostać nim objęte jeszcze nieuruchomione kredyty złotówkowe. Maksymalny okres udzielenia poręczenia wynosi: dla kredytu obrotowego – 3 lata, a dla kredytu inwestycyjnego – 10 lat. Poręczenie obejmuje jedynie kwotę kredytu, bez odsetek i kosztów powstałych w związku z jego udzieleniem. Koszty poręczenia, które pokrywa kredytobiorca, pobierane są w postaci opłaty prowizyjnej (wynoszącej 1,6% rocznie w pierwszym roku, o ile marża kredytu nie przekracza 4%).
Przypisy
Bibliografia

1. Access to finance, materiały konferencyjne sponsorowane przez World Bank’s Development Research Group and the World Bank Economic Review, Waszyngton, Marzec 2007.
2. Gregory B., Rutherford M., Oswald S., Gardiner L., An Empirical Investigation of the Growth Cycle Theory of Small Firm Financing, „Journal of Small Business Management” 2005, Vol. 43, Issue 4.
3. Innowacyjność sektora MSP w Polsce – Rządowe programy wsparcia a luka finansowa, Ernst and Young, Warszawa 2009.
4. Jędrzejczak-Gas J., Struktura kapitału w małych i średnich przedsiębiorstwach, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 766, 2013.
5. Łuczka T., Determinanty struktury kapitału w małych i średnich przedsiębiorstwach, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 695, 2011.
6. Łuczka T., Kapitał jako przedmiot gospodarki finansowej małego i średniego przedsiębiorstwa prywatnego. Wprowadzenie do finansów przedsiębiorstwa, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań 1997.
7. Łuczka T., Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro- i makroekonomiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Poznań–Warszawa 2001.
8. Ministerstwo Gospodarki, Trendy rozwojowe sektora MSP w ocenie przedsiębiorców w drugiej połowie 2009 r.
9. Mugler J., Betriebswirtschaftslehre der Klein- und Mittelbetriebe, Vol. 2, Springer Verlag, Wien, New York 1999.
10. PAG Uniconsult, Ocena realizacji instrumentów inżynierii finansowej w ramach NSRO 2007-2013, raport końcowy, 2013.
11. Raport o stanie sektora MSP w Polsce w 2008 r., PARP, Warszawa, 2009.
12. The SME Financing Gap. Theory and Evidence, Vol. I. OECD, 2006.
13. Szymborska-Sutton A., Pierwszy biznes: ruszają pożyczki dla absolwentów,
http://www.finanse.egospodarka.pl/98886,Pierwszy-biznes-ruszaja-pozyczki-dla-absolwentow,1,63,1.html.14. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego, Raport o sytuacji banków w 2012 r., Warszawa 2013.
15. Ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej, Dz. U. nr 173, poz. 1807.
16. Ustawa z dnia 12 maja 2011 roku o kredycie konsumenckim, Dz. U. nr 126, poz. 715.
17. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. 1997 nr 140 poz. 939).
18. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. 1964 nr 16 poz. 93).
19. van der Wijst D., Financial Structure in Small Business Theory, Tests, and Applications, Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg 1989.
20. Włodyka S., Działalność gospodarcza, [w:] System prawa handlowego, t. 1, Prawo handlowe – część ogólna, red. S. Włodyka, Warszawa 2009.

Polecane strony internetowe:

1. http://www.kalkulator-zdolnosci-kredytowej.pl/ – kalkulator zdolności kredytowej
2. www.comperia.pl/konta_osobiste - porównywarka produktów bankowych
3. http://www.porownywarkakredytow.pl/ - porównywarka kredytów
4. www.bankier.pl – portal finansowy z aktualnymi informacjami o ofercie kredytowej banków
5. www.money.pl - portal finansowy z aktualnymi informacjami o ofercie kredytowej banków
6. http://www.finanse.egospodarka.pl/ - portal finansowy z aktualnymi informacjami o ofercie kredytowej banków
7. www.totalmoney.pl – porównywarka produktów finansowych
8. http://parp.gov.pl/ - strona Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości oferującej wsparcie dla mikro i małych przedsiębiorstw przed upływem pierwszego roku prowadzenia działalności gospodarczej na projekty w dziedzinie e-biznesu.
9. http://uokik.gov.pl/faq_kredyty_pozyczki_lokaty.php - podstrona Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zawierająca odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania w odniesieniu do kredytów i pożyczek.
10. http://federacja-konsumentow.org.pl - strona Federacji Konsumentów – niezależnej organizacji pozarządowej, której celem jest ochrony konsumentów indywidualnych. Zawiera informacje o prawach konsumenta, jak również dane teleadresowe biur Federacji.
11. http://uokik.gov.pl/rzecznicy_konsumentow.php - podstrona Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przedstawiająca informacje o kompetencjach rzeczników konsumentów powoływanych do ochrony interesów konsumentów.
12. www.nbp.pl strona Narodowego Banku Polskiego przedstawiająca dane o aktualnej wysokości stopy lombardowej.
13. http://www.jeremie.com.pl/ - strona inicjatywy pozadotacyjnego wsparcia mikro, małych i średnich przedsiębiorstw JEREMIE nastawionej na finansowanie inwestycji o zwiększonym ryzyku kredytowania. JEREMIE oferuje niskooprocentowane kredyty, pożyczki, poręczenia.
14. http://www.bgk.com.pl/ - strona Banku Gospodarstwa Krajowego oferującego pożyczki dla absolwentów na założenie działalności gospodarczej oraz pełniącego rolę Menadżera sześciu Funduszy Powierniczych w ramach Inicjatywy JEREMIE.
15. www.pkobp.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
16. www.pekao.com.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
17. www.getinbank.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
18. www.bzwbk.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
19. www.citibank.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
20. www.bph.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów