« Powrót

Rozdział 16.1. Uwarunkowania finansowania rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw - zapotrzebowanie małej firmy na kapitał.



Zapotrzebowanie firmy na zasoby finansowe często jest uwarunkowane fazą cyklu życia, w jakiej firma aktualnie się znajduje. Podejście to bazuje na teorii cyklu życia firmy i zakłada, że przedsiębiorstwa przechodzą przez różne etapy swego rozwoju w sposób ewolucyjny. Przechodząc na wyższy etap rozwoju, przedsiębiorstwo staje przed szeregiem wyzwań, związanych chociażby z zapotrzebowaniem na nowe umiejętności w dziedzinie zarządzania czy zapotrzebowaniem na dodatkowe zasoby finansowe, za pomocą których finansuje inwestycje prorozwojowe, w maszyny i urządzenia, technologie, ludzi itd.

W odniesieniu do małych i średnich przedsiębiorstw często w literaturze przywoływany jest model M. Scotta i R. Bruce’a [1] . Wyróżniają oni pięć etapów rozwoju małego przedsiębiorstwa:

Rys. 1. Etapy rozwoju przedsiębiorstwa według modelu M. Scotta i R. Bruce’a:



Na etapie rozruchu przedsiębiorstwo jest zazwyczaj silnie zależne od funduszy pochodzących od właściciela(-i), pożyczek od rodziny i znajomych, kredytu kupieckiego. Jeśli uda mu się przezwyciężyć problemy związane z fazą rozruchu, przechodzi do etapu przetrwania. W nim głównym problemem staje się bieżąca kontrola zasobów finansowych służących regulowaniu zobowiązań (czynszu, kosztów energii, kosztów wynagrodzeń itd.). Często jest to osiągane poprzez odraczanie płatności, wydłużanie terminu ich spłaty, posiłkowanie się krótkoterminowym kredytem bankowym, finansowaniem z niewielkiego zysku zatrzymanego w przedsiębiorstwie.

W etapie wzrostu pojawia się wyraźne zapotrzebowanie na finansowanie kapitałem pozyskanym spoza firmy. Działalność przedsiębiorstwa przynosi na tym etapie już wyraźne zyski i występuje wzrastająca potrzeba pozyskania nowych zasobów wspierających wzrost firmy. Możliwości sięgania po źródła zewnętrznego finansowania tworzy wypracowana historia działalności, która pozwala zewnętrznym dostarczycielom kapitału rzetelniej skalkulować ryzyko jego zwrotu. Przy czym w przypadku małej firmy, dotychczasowi właściciele często stają przed wyborem finansowania dalszego wzrostu firmy kapitałem dłużnym (instrumentami zwrotnymi, takim jak kredyt) lub kapitałem udziałowym (wspólników, udziałowców, akcjonariuszy, firm venture capital). Zazwyczaj preferencje są przyznawane finansowaniu obcemu (np. poprzez kredyty), niż finansowaniu własnemu pochodzącemu od udziałowców czy wspólników, ponieważ ten sposób finansowania rozwoju firmy daje możliwość utrzymania kontroli nad firmą [2] .

W fazie ekspansji wzrost przedsiębiorstwa jest kontynuowany. Posiadając pozytywną historię działalności i wykorzystania instrumentów finansowych (track record) firma zazwyczaj ma szerokie możliwości pozyskiwania kapitału zewnętrznego i to po niższych kosztach. To, czy zechce z tych możliwości skorzystać, będzie zależeć od indywidualnych preferencji właściciela(-i) firmy i jego mentalności kredytowej [3] . Podobne decyzje finansowe o charakterze strategicznym podejmuje właściciel przedsiębiorstwa znajdującego się w fazie dojrzałości.

Zapotrzebowanie małych i średnich przedsiębiorstw (MSP) na kapitał pozostaje w ścisłym związku z procesem inwestowania. Realizacja inwestycji wyzwalająca zapotrzebowanie na kapitał dokonuje się nie w rytmie ciągłym i regularnym – jak ma to miejsce w dużym przedsiębiorstwie, lecz w rytmie skokowym. Pomiędzy kolejnymi inwestycjami istnieje długi okres braku aktywności inwestycyjnej, w trakcie którego akumulowany jest kapitał własny stanowiący preferowane przez właścicieli MSP źródło finansowania inwestycji [4] . Wybór konkretnej formy finansowania MSP jest w znacznym stopniu determinowany długością okresu i charakterem pozostawania w zależności od dostawcy kapitału. Właściciele małych i średnich przedsiębiorstw są bardziej skłonni korzystać z tych form finansowania, które powodują mniejsze (i krótsze) ekonomiczne uzależnienie od dostawcy kapitału i mniej restrykcyjne wymogi związane z dostosowaniem się do narzuconych przez nich warunków. Stąd, na przykład, większe preferencje przyznawane kredytowi krótkoterminowemu przez tę kategorię firm.

Strategie finansowania rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw przedstawione powyżej potwierdzają wyniki ogólnopolskich badań na próbie 613 firm przeprowadzonych w styczniu 2013 roku i opisanych w raporcie Agencji Rozwoju Innowacji [5] . Wynika z niego, że w 2012 roku 40% małych i średnich przedsiębiorstw finansowało swój rozwój wykorzystując w tym celu wyłącznie kapitał własny, a kolejne 39,6% firm korzystało ze źródeł mieszanych (zewnętrznych i wewnętrznych). Głównym powodem niekorzystania z finansowania zewnętrznego jest obawa przed zaciąganiem zobowiązań finansowych.

Na środki własne jako podstawowe źródło finansowania nakładów inwestycyjnych w sektorze MSP wskazują też wyniki ogólnopolskiego badania przeprowadzonego na zlecenie PARP w 2010 roku na próbie 1100 firm przez konsorcjum firm badawczych PSDB, Quality Watch i ASM Centrum Badań i Analiz Rynku [6] . Ich znaczenie jest większe wśród przedsiębiorstw relatywnie większych (83,2% firm średnich oraz 73,9% firm małych zadeklarowało jego wykorzystanie w 2009 roku), aniżeli wśród firm mniejszych (63,7% firm mikro). Drugim najważniejszym źródłem finansowania rozwoju firm tego sektora jest kredyt bankowy, przy podobnej zależności co do skali wykorzystania tego instrumentu finansowania przez firmy różnej wielkości (50,4% firm mikro, 61,1% firm małych i 69,9% firm średnich). W przypadku firm mikro na trzeciej pozycji w hierarchii ważności plasuje się pożyczka pozabankowa (33,9%), a na kolejnej leasing (24,3%). Wśród firm małych i średnich częściej wykorzystywane są leasing (38,4% firm małych i 52,2% firm średnich) aniżeli pożyczka pozabankowa (odpowiednio 27,3% i 22,5%).

Zbliżoną skalę wykorzystania kapitału własnego w finansowaniu działalności inwestycyjnej małych i średnich przedsiębiorstw ujawniają wyniki ogólnopolskiego badania przeprowadzonego w 2011 roku na próbie 1100 małych i średnich przedsiębiorstw, gdzie 76% respondentów jako główne źródło finansowania inwestycji wskazało środki własne [7] .

Postawy wobec finansowania zewnętrznego.

We wspomnianym wcześniej badaniu PARP z 2010 roku respondenci reprezentujący sektor MSP mieli możliwość wyrażenia swoich opinii w odniesieniu do finansowania zewnętrznego. Przedsiębiorcy na ogół przyjmowali postawę otwartości wobec finansowania zewnętrznego. Ogólną prawidłowością, która wyraźnie się wyłoniła z odpowiedzi respondentów, był wzrost otwartości na finansowanie zewnętrzne w zależności od wielkości firmy. Udzielając odpowiedzi przy użyciu skali od 1 (zdecydowanie nie zgadzam się) do 10 (zdecydowanie zgadzam się) najwięcej głosów akceptujących poszczególne stwierdzenia dotyczyło ułatwienia dostępu do źródeł finansowania zewnętrznego (pożyczek i kredytów), co w najwyższym stopniu postulowały firmy średniej wielkości (średnia z ocen wynosząca 7,46), a rzadziej firmy małe (średnia 7,16) i mikro (średnia 6,81).

Drugim najbardziej akceptowalnym przez respondentów stwierdzeniem było dostrzeżenie korzyści płynących z finansowania działalności ze środków zewnętrznych, o ile osoby zarządzające podmiotem potrafią właściwie skalkulować związane z tym ryzyko (średnia od 6,41 dla firm mikro i 6,45 dla firm małych, do 7,07 dla firm średnich). Swoje odzwierciedlenie w odpowiedziach respondentów znalazły też preferencje do finansowania rozwoju przedsiębiorstwa z środków własnych (w porównaniu z kredytem lub pożyczką). Ze stwierdzeniem, że nawet mając własne środki lepiej korzystać z kredytu lub pożyczki, były bardziej skłonne zgodzić się firmy średnie (4,92), aniżeli firmy małe (4,46) i mikro (3,87). Największe różnice między respondentami reprezentującymi różne pod względem wielkości segmenty sektora MSP wystąpiły w przypadku stwierdzenia, że każda firma, aby się rozwijać, prędzej czy później musi skorzystać z finansowania zewnętrznego zwrotnego. Z tym stwierdzeniem w znacznie większym stopniu były gotowe zgodzić się firmy średnie (6,62) niż firmy małe (6,01) i mikro (5,27) [8] .

Wykorzystanie instrumentów finansowania zewnętrznego przez firmy sektora MSP.

Wyniki wspomnianego badania PARP z 2010 roku wskazują, że w 2009 roku 45% MSP ubiegało się o zwrotne finansowanie zewnętrzne i 96% je otrzymało (ok. 43% respondentów) [9] . Co ciekawe, najwyższy odsetek negatywnych decyzji kredytowych dotyczył firm małych (5,1% w przypadku starań o pozyskanie kredytu obrotowego i 8,3% w przypadku kredytu inwestycyjnego), aniżeli firm mikro (3% zarówno dla kredytu obrotowego, jak i inwestycyjnego) i firm średnich (odpowiednio 0% i 3,8%) [10] . Odmowy udzielenia finansowania związane były najczęściej z niską zdolnością kredytową i brakiem wymaganego zabezpieczenia kredytu, nieco rzadziej – z brakiem wymaganego wkładu własnego, zbyt krótkim okresem funkcjonowania na rynku lub nie były niczym uzasadniane.

W badaniu PARP z 2012 roku, stanowiącym kontynuację badania sprzed dwóch lat, skuteczność aplikowania o kredyt była dużo niższa i kształtowała się na poziomie od 65% do 74% w zależności od rodzaju kredytu, o jaki wnioskowano [11] . Co prawda jako przyczynę odmów najczęściej wskazywano brak uzasadnienia takiej odmowy, to jednak w interpretacji autorów raportu rzeczywistym powodem takich wskazań był brak komunikacji pomiędzy instytucją finansującą odmawiającą przyznania finansowania a wnioskodawcą, który odmowę finansowania najczęściej interpretował jako odmowę bez podania przyczynia, pomimo iż wynikała ona najczęściej z przyjętych przez bank metod scoringowych oceny, a jej właściwym podłożem był brak zdolności kredytowej wnioskodawcy [12] .

Analizując pozostałe różnice pomiędzy wynikami badań z 2010 i 2012 roku warto wskazać, że w 2012 roku częściej jako przyczynę odmowy przyznania finansowania respondenci podawali brak wymaganego wkładu własnego (20% wobec 16% w 2010 roku), brak wymaganego zabezpieczenia kredytu/pożyczki (16% vs. 9%), zbyt krótki okres funkcjonowania na rynku (11% vs. 5%).

Jak zostało wcześniej powiedziane, cykl życia przedsiębiorstwa stanowi istotną determinantę zapotrzebowania na finansowanie zewnętrzne i w równie dużym stopniu może określać lukę finansową w dostępie do kapitału zewnętrznego. Cykl życia przedsiębiorstwa ma więc istotne znaczenie nie tylko z perspektywy biorcy kapitału, lecz także jego dawcy. Firmy z dłuższym stażem rynkowym i udokumentowaną historią kredytową stanowią dla banków preferowaną grupę klientów. Liczba odmów finansowania w stosunku do podmiotów o historii funkcjonowania dłuższej niż 5 lat jest zdecydowanie niższa, niż dla podmiotów o krótszym doświadczeniu rynkowym, szczególnie w odniesieniu do możliwości pozyskania kapitału inwestycyjnego [13] .

Wiedza o istniejącej ofercie finansowania zwrotnego.

Jak pokazują wyniki badania z 2012 roku, niemal połowa badanych czerpie swoją wiedzę o finansowaniu dłużnym z Internetu (49,1%) [14] . Drugim, bardzo ważnym – choć wyraźnie ustępującym Internetowi – źródłem informacji są opinie znajomych przedsiębiorców (38%), które weryfikują informacje promocyjne formułowane przez same banki i inne instytucje finansowe. Trzecim ważnym źródłem informacji są doradcy bankowi (36,5%). Relatywnie niski odsetek respondentów (20,2%) wskazuje jako źródło wiedzy o ofercie finansowania dłużnego instytucje otoczenia biznesu.

Bariery w dostępie do finansowania zewnętrznego.


W raporcie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości z 2012 roku Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Finansowanie zwrotne z 2010 roku przedstawiono ustalenia dotyczące luki w produktach finansowania zwrotnego, uzyskane w ramach przeprowadzonych badań jakościowo-ilościowych. Autorzy raportu rekomendowali stworzenie pakietu usług doradczych wykorzystujących coaching (komponent II) oraz mentoring (komponent I). W wyniku tej rekomendacji stworzono usługę pilotażową finansowania zwrotnego.

Przeprowadzone w ramach badania analizy pozwoliły pogrupować bariery, które ograniczają dostęp MSP do finansowania zewnętrznego w trzy kategorie według źródeł ich pochodzenia:

• wewnętrzne obiektywne,
• wewnętrzne subiektywne,
• zewnętrzne [15] .

Bariery wewnętrzne obiektywne to ograniczenia i bariery wynikające z obiektywnej sytuacji potencjalnego kredytobiorcy, które powodują jego większą ostrożność w decyzjach kredytowych i jednocześnie mniejszą skłonność do zadłużania się, aniżeli w okresach dynamicznego rozwoju. Bariery wewnętrzne subiektywne to ograniczenia i bariery wynikające z postawy polskich przedsiębiorców wyrażających się stwierdzeniem „robić biznes za swoje”. Wreszcie bariery zewnętrzne to ograniczenia o charakterze podażowym, a więc wszystkie te działania otoczenia makroekonomicznego oraz samych instytucji finansujących, które zmniejszają szanse na uzyskanie kredytu.

Wśród barier, które zniechęcają przedsiębiorców z sektora MSP do korzystania z zewnętrznych źródeł finansowania, najczęściej wskazują oni skomplikowane procedury pozyskania kapitału (53,1%), wysokie koszty uzyskania finansowania (43,8%) oraz dużą liczbę wymaganych zabezpieczeń (38,5%) [16] . Na piątym miejscu wymieniano brak informacji o możliwościach finansowania (20,8%).

Powyższe badanie pozwoliło również zidentyfikować lukę w ofercie instytucji finansowych. Na podstawie analizowanego raportu można zauważyć, iż komercyjne instytucje finansowe nie uwzględniają w swojej ofercie firm, które działają na rynku krócej niż 24 miesiące. W przypadku części branż (np. związanych z przetwórstwem przemysłowym czy handlem) jest to problematyczne, ponieważ ich działalność (inaczej niż np. niektóre usługi) wymagana dużych nakładów na początku. Dla przykładu – dostarczenie towaru do sklepu zajmującego się sprzedażą części komputerowych to wydatek około 80 tys. zł, apteki – około 120 tys. zł. W przypadku firm produkcyjnych, gdzie konieczny może być zakup np. linii produkcyjnej, koszty te są znacznie wyższe. Hipoteza, iż branża prowadzonej działalności wpływa na zapotrzebowanie na zewnętrzne środki finansowe znalazła również potwierdzenie w badaniu z 2012 roku [17] .

Najczęściej odmowa świadczenia usługi finansowania zwrotnego przez instytucje komercyjne dotykała firm mikro (zatrudniających mniej niż 10 pracowników). Głównymi powodami odmów był brak wkładu własnego oraz zabezpieczenia. W celu potwierdzenia, czy sytuacja taka nadal ma miejsce, do komercyjnej instytucji finansowej [18] skierowano audytorów chcących uzyskać kredyt w wysokości 20 tys. zł na zakup sprzętu komputerowego (ok. 25% całego kredytu) oraz specjalistycznego oprogramowania (ok. 75% całego kredytu). Obydwaj audytorzy prowadzili działalność krócej niż 6 miesięcy, przy czym jeden z nich nie posiadał zabezpieczenia w żadnej postaci, zaś drugi posiadał nieruchomość, która mogła stanowić zabezpieczenie udzielonego kredytu. W obydwu przypadkach odmówiono udzielenia kredytu [19] .

Autorzy raportu diagnostycznego zwrócili również uwagę, iż mimo że przedsiębiorstwa nie prowadzą działalności w oparciu o finansowanie dłużne, to równocześnie zwracają uwagę na utrudniony dostęp do zewnętrznego finansowania. Zdaniem autorów raportu należało przeprowadzić pogłębione analizy tego stanu rzeczy, co powinno dodatkowo wiązać się ze zmianą sposobu raportowania sytuacji kredytowej w sektorze przedsiębiorstw przez banki. Z uwagi na fakt, iż nie zmieniono sposobu raportowania (zarówno wtedy, jak i obecnie banki nie dzielą przedsiębiorstw ze względu na wielkość zatrudnienia) nie było to możliwe.

Na koniec warto nawiązać do badań D. Stosa z 2006 roku dotyczących wykorzystania kredytu w finansowaniu działalności małych i przedsiębiorstw. Mimo iż w tych badaniach nieco inny był profil respondentów (byli nimi nieskutecznie aplikujący o kredyt, to jest tacy respondenci, którzy podjęli nieudaną próbę jego pozyskania), to za główną przyczynę niekorzystania z kredytów bankowych sami przedsiębiorcy uznali skomplikowane formalności związane z ubieganiem się o kredyt [20] . Na czwartym miejscu w hierarchii przyczyn rezygnacji z podjętych prób współpracy z bankami znalazł się brak profesjonalnego wsparcia na etapie składania wniosku [21] .

Wyniki tych badań pokazują, że charakter barier w dostępie do źródeł finansowania zewnętrznego pozostaje względnie niezmienny, a sami mali i średni przedsiębiorcy oczekują profesjonalnego wsparcia umożliwiającego przezwyciężenie uciążliwości związanych z postrzeganymi jako skomplikowane procedurami bankowymi, co warunkuje w znacznej mierze szersze korzystanie przez nich z dostępnych instrumentów finansowych.
Przypisy
Bibliografia

1. Access to finance, materiały konferencyjne sponsorowane przez World Bank’s Development Research Group and the World Bank Economic Review, Waszyngton, Marzec 2007.
2. Gregory B., Rutherford M., Oswald S., Gardiner L., An Empirical Investigation of the Growth Cycle Theory of Small Firm Financing, „Journal of Small Business Management” 2005, Vol. 43, Issue 4.
3. Innowacyjność sektora MSP w Polsce – Rządowe programy wsparcia a luka finansowa, Ernst and Young, Warszawa 2009.
4. Jędrzejczak-Gas J., Struktura kapitału w małych i średnich przedsiębiorstwach, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 766, 2013.
5. Łuczka T., Determinanty struktury kapitału w małych i średnich przedsiębiorstwach, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, nr 695, 2011.
6. Łuczka T., Kapitał jako przedmiot gospodarki finansowej małego i średniego przedsiębiorstwa prywatnego. Wprowadzenie do finansów przedsiębiorstwa, Wyd. Politechniki Poznańskiej, Poznań 1997.
7. Łuczka T., Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro- i makroekonomiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Poznań–Warszawa 2001.
8. Ministerstwo Gospodarki, Trendy rozwojowe sektora MSP w ocenie przedsiębiorców w drugiej połowie 2009 r.
9. Mugler J., Betriebswirtschaftslehre der Klein- und Mittelbetriebe, Vol. 2, Springer Verlag, Wien, New York 1999.
10. PAG Uniconsult, Ocena realizacji instrumentów inżynierii finansowej w ramach NSRO 2007-2013, raport końcowy, 2013.
11. Raport o stanie sektora MSP w Polsce w 2008 r., PARP, Warszawa, 2009.
12. The SME Financing Gap. Theory and Evidence, Vol. I. OECD, 2006.
13. Szymborska-Sutton A., Pierwszy biznes: ruszają pożyczki dla absolwentów, http://www.finanse.egospodarka.pl/98886,Pierwszy-biznes-ruszaja-pozyczki-dla-absolwentow,1,63,1.html.
14. Urząd Komisji Nadzoru Finansowego, Raport o sytuacji banków w 2012 r., Warszawa 2013.
15. Ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej, Dz. U. nr 173, poz. 1807.
16. Ustawa z dnia 12 maja 2011 roku o kredycie konsumenckim, Dz. U. nr 126, poz. 715.
17. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. 1997 nr 140 poz. 939).
18. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. 1964 nr 16 poz. 93).
19. van der Wijst D., Financial Structure in Small Business Theory, Tests, and Applications, Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg 1989.
20. Włodyka S., Działalność gospodarcza, [w:] System prawa handlowego, t. 1, Prawo handlowe – część ogólna, red. S. Włodyka, Warszawa 2009.

Polecane strony internetowe:

1. http://www.kalkulator-zdolnosci-kredytowej.pl/ – kalkulator zdolności kredytowej
2. www.comperia.pl/konta_osobiste - porównywarka produktów bankowych
3. http://www.porownywarkakredytow.pl/ - porównywarka kredytów
4. www.bankier.pl – portal finansowy z aktualnymi informacjami o ofercie kredytowej banków
5. www.money.pl - portal finansowy z aktualnymi informacjami o ofercie kredytowej banków
6. http://www.finanse.egospodarka.pl/ - portal finansowy z aktualnymi informacjami o ofercie kredytowej banków
7. www.totalmoney.pl – porównywarka produktów finansowych
8. http://parp.gov.pl/ - strona Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości oferującej wsparcie dla mikro i małych przedsiębiorstw przed upływem pierwszego roku prowadzenia działalności gospodarczej na projekty w dziedzinie e-biznesu.
9. http://uokik.gov.pl/faq_kredyty_pozyczki_lokaty.php - podstrona Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zawierająca odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania w odniesieniu do kredytów i pożyczek.
10. http://federacja-konsumentow.org.pl - strona Federacji Konsumentów – niezależnej organizacji pozarządowej, której celem jest ochrony konsumentów indywidualnych. Zawiera informacje o prawach konsumenta, jak również dane teleadresowe biur Federacji.
11. http://uokik.gov.pl/rzecznicy_konsumentow.php - podstrona Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przedstawiająca informacje o kompetencjach rzeczników konsumentów powoływanych do ochrony interesów konsumentów.
12. www.nbp.pl strona Narodowego Banku Polskiego przedstawiająca dane o aktualnej wysokości stopy lombardowej.
13. http://www.jeremie.com.pl/ - strona inicjatywy pozadotacyjnego wsparcia mikro, małych i średnich przedsiębiorstw JEREMIE nastawionej na finansowanie inwestycji o zwiększonym ryzyku kredytowania. JEREMIE oferuje niskooprocentowane kredyty, pożyczki, poręczenia.
14. http://www.bgk.com.pl/ - strona Banku Gospodarstwa Krajowego oferującego pożyczki dla absolwentów na założenie działalności gospodarczej oraz pełniącego rolę Menadżera sześciu Funduszy Powierniczych w ramach Inicjatywy JEREMIE.
15. www.pkobp.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
16. www.pekao.com.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
17. www.getinbank.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
18. www.bzwbk.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
19. www.citibank.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów
20. www.bph.pl – strona internetowa banku z ofertą kredytów