« Powrót

Rozdział 9. Prawo autorskie w umowie o pracę/umowie o dzieło/umowie zlecenia



Uwagi wprowadzające
Powstanie utworu to często efekt skomplikowanego procesu, nie tylko rozumianego jako twórcza działalność artysty, ale niejednokrotnie połączonego z pracą całego wspierającego go zespołu organizacyjno-technicznego, który dla osiągnięcia zamierzonego rezultatu wymaga stworzenia mu ku temu odpowiednich warunków, a także dostarczenia specjalistycznego sprzętu i poniesienia znaczących nakładów finansowych.
Co więcej, osiągnięcie pożądanego skutku zawsze obarczone jest niedającym się przewidzieć ryzykiem. Ponadto artysta tworzący utwór niestanowiący przedmiotu konkretnego zamówienia nigdy nie ma gwarancji znalezienia osoby zainteresowanej jego nabyciem. Z powyższych względów twórca może być żywo zainteresowany wykonywaniem swojej działalności w ramach stosunku pracy, ponieważ w tym przypadku to pracodawca ponosi ryzyko gospodarcze, osobowe oraz socjalne związane z zatrudnieniem pracownika.
Istotne znaczenie ma również stworzenie przez podmiot zatrudniający twórcę odpowiednich warunków do realizacji jego twórczej działalności, tak od strony finansowej, jak i organizacyjnej. Pracownik nie musi się też martwić kwestią znalezienia zainteresowanych efektami jego kreatywnych wysiłków, gdyż to właśnie pracodawca najczęściej przyjmuje na siebie ciężar promocji i rozpowszechniania utworów stanowiących rezultaty pracy zatrudnianych przez niego osób .
Treść stosunku prawnego łączącego pracownika-twórcę z jego pracodawcą ma złożony charakter, z uwagi na przeplatające się w nim elementy typowe dla specyficznych powiązań prawnopracowniczych, jak i te, które swe źródło znajdują w regulacjach dotyczących obrotu prawami autorskimi. Okoliczność ta spowodowała, że w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej jako: ustawa) w art. 12, 13, 14 i 74 ust. 3 zostały zawarte podstawowe regulacje mające na celu rozwiązanie potencjalnego konfliktu interesów pomiędzy prawami pracodawcy do rezultatów pracy pracowników przez niego zatrudnianych a prawami autorskimi . W pierwszej kolejności należy sprecyzować, co rozumiemy pod pojęciem stosunku pracy.
Zgodnie z art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (dalej jako: Kodeks pracy) stosunek pracy jest zobowiązaniem wzajemnym, na którego treść składa się zobowiązanie pracownika do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym oraz obowiązek pracodawcy do zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem. Problematyka kryteriów kwalifikujących dany stosunek jako stosunek pracy oraz form jego nawiązania wykracza poza ramy niniejszego opracowania, którego celem jest ukazanie wpływu regulacji dotyczących praw autorskich na prawa i obowiązki stron umowy o pracę, dlatego samo przytoczenie kodeksowej definicji stosunku pracy stanowić będzie wystarczający punkt wyjścia do dalszych rozważań.
Żeby mówić o utworach pracowniczych, należy także określić, co dokładnie rozumiemy pod pojęciem utworu. Zgodnie z ustawą utworem jest: „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia” . Ocena zdolności ochronnej konkretnego wytworu twórczej działalności człowieka jest bardzo trudna, na co niejednokrotnie zwracali uwagę zarówno przedstawiciele doktryny, jak i składy orzekające w poszczególnych sprawach.
Sąd Apelacyjny w Krakowie stwierdził między innymi, że: „nie da się generalnie oznaczyć minimum oryginalności, które stanowiłoby wartość progową dla uzyskania ochrony w prawie autorskim i pozwalałoby w sposób dostatecznie bezpieczny rozróżnić wytwory intelektualne zdatne i niezdatne do ochrony” . Zasygnalizowane w tym miejscu zagadnienie, jakkolwiek bardzo ciekawe, stanowi materię bardzo skomplikowaną i obszerną, dlatego mówiąc dalej o utworach pracowniczych, założymy, że spełniają one wszystkie kryteria wymagane dla uznania ich za utwory w świetle cytowanego wyżej przepisu. Jak już była o tym mowa wyżej, podstawowe regulacje kwestii utworów pracowniczych zostały zawarte w art. 12 i art. 13 ustawy, natomiast w stosunku do utworów tworzonych przez pracownika instytucji naukowej mamy szczególny przepis – art. 14 ustawy, zawierający nieco odmienne postanowienia. Również tworzenie przez pracowników programów komputerowych, ze względu na ich specyfikę, doczekało się osobnej regulacji w art. 74 ust. 3 ustawy. W związku z powyższym każdy wyżej wskazany problem zostanie omówiony osobno.

Utwory pracownicze w świetle art. 12 i art. 13 ustawy
Zgodnie z treścią art. 12 ust. 1 ustawy: „jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron”. Już na pierwszy rzut oka widoczny jest dyspozytywny charakter omawianego przepisu, zatem: „jeżeli wykonywanie obowiązków ze stosunku pracy ma polegać na działalności twórczej pracownika, od woli stron zależy, do kogo należeć będą autorskie prawa majątkowe. Nieokreślenie w umowie o pracę właściciela tych praw powoduje, że w granicach wynikających z umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron autorskie prawa majątkowe do tych utworów nabywa pracodawca z chwilą ich przyjęcia” . W związku z powyższym strony stosunku pracy mogą ustalić, że całość majątkowych praw autorskich zostaje przy twórcy albo przechodzą one na pracodawcę w zakresie wskazanych w umowie pól eksploatacji (możliwe jest także określenie sposobów korzystania w obrębie jednego pola eksploatacji bądź niewskazanie w ogóle pól eksploatacji, o czym mowa dalej) albo przysługują one w dalszym ciągu pracownikowi, a podmiot zatrudniający uzyskuje jedynie wyłączną bądź niewyłączną licencję do korzystania z nich .
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na szeroko dyskutowany w doktrynie problem relacji art. 12 ustawy do jej piątego rozdziału regulującego kwestię przejścia majątkowych praw autorskich. Z jednej strony bowiem, szczególna norma zawarta w art. 12 ustawy wydaje się wyłączać stosowanie art. 41 i następnych ustawy w zakresie nim regulowanym, z drugiej jednak dyspozytywny art. 12 nie powinien uchylać działania art. 41 ustawy, który zawiera podstawowe zasady przejścia majątkowych praw autorskich i jest wyrazem ochronnej funkcji całej gałęzi prawa cywilnego, jaką jest prawo autorskie . Wydaje się, że argumenty przemawiające za przyjęciem wyjątkowego charakteru postanowień art. 12 skutkującego wyłączeniem działania art. 41 ustawy w obszarze nim regulowanym przeważają . Wskutek powyższego jako dopuszczalne należy uznać m.in. wprowadzenie do umowy o pracę postanowienia, na mocy którego w czasie jej trwania na pracodawcę przechodzą autorskie prawa majątkowe do wszystkich utworów bądź wszystkich utworów określonego rodzaju stworzonych przez pracownika, co nie byłoby możliwe przy uznaniu, że art. 12 ustawy nie wyłącza działania przepisu art. 41 ustawy .
Także wymienienie poszczególnych pól eksploatacji wydaje się zbędne dla wywołania odpowiednich skutków prawnych . Regulacja art. 12 ustawy dotyczy tylko utworów, które zostały stworzone w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, co powinno być interpretowane ściśle z uwzględnieniem kodeksowej definicji stosunku pracy. Zatem nie znajdzie ona zastosowania do przejścia majątkowych praw autorskich na podstawie umowy cywilnoprawnej (np. umowę o dzieło lub zlecenia) nawet w przypadku, gdy wiąże ona podmioty będące już stronami umowy o pracę . Nie wystarczy ponadto, by utwór powstał w wyniku twórczej działalności pracownika realizowanej w czasie pracy, za zgodą i wiedzą pracodawcy, nawet przy użyciu dostarczonego przez niego sprzętu. Sytuacja taka, jakkolwiek mogąca świadczyć o naruszeniu obowiązków pracowniczych, nie jest objęta dyspozycją art. 12 ustawy.
Jak wskazał Sąd Najwyższy: „fakt, iż autor opracował instrukcję w godzinach pracy, nie ma istotnego znaczenia dla dochodzenia roszczenia odszkodowawczego związanego z wykorzystaniem instrukcji bez zgody autora. Naruszenie obowiązków pracowniczych nie pozbawia pracownika uprawnień wynikających z prawa autorskiego” . Aby uznać utwór za pracowniczy w rozumieniu ustawy, obowiązek jego stworzenia musi wynikać z umowy o pracę, konkretnego polecenia służbowego wydanego w granicach obowiązków pracowniczych twórcy, regulaminu pracy, układów zbiorowych, innych planów dotyczących działalności danego zakładu, a nawet może być wyinterpretowany z charakteru pracy wynikającego z samej nazwy stanowiska (np. scenograf) .
Nabycie autorskich praw majątkowych przez pracodawcę następuje z chwilą przyjęcia utworu (odmienna regulacja istnieje w stosunku do pracowniczych programów komputerowych, o czym będzie mowa w dalszej części niniejszego opracowania). Stanowi to wyraz odejścia od konstrukcji pierwotnego nabycia majątkowych praw autorskich do utworu pracowniczego przez pracodawcę, która istniała w poprzednio obowiązującej ustawie. Obecnie od momentu ustalenia utworu do jego przyjęcia przez podmiot zatrudniający całość praw autorskich przysługuje pracownikowi, a ustawa nie przewiduje dla pracodawcy żadnych instrumentów pozwalających na zmuszenie pracownika do przekazania utworu ani środków zapobiegających rozporządzeniu przez twórcę przysługującą mu w tym okresie pełnią majątkowych praw autorskich na rzecz osób trzecich. Większość doktryny (tak m.in. Lech Jaworski ) opowiada się za możliwością zastosowania w takiej sytuacji postanowień art. 59 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny , zgodnie z którym: „w razie zawarcia umowy, której wykonanie czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, osoba ta może żądać uznania umowy za bezskuteczną w stosunku do niej, jeśli strony o jej roszczeniu wiedziały albo jeżeli umowa była nieodpłatna”.
Oczywiście zachowanie takie może być interpretowane także jako naruszenie obowiązków pracowniczych i pociągać za sobą związaną z tym odpowiedzialność przewidzianą w Kodeksie pracy czy też innych aktach regulujących prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Ustawa nie wymaga żadnej szczególnej formy dla zawiadomienia o przyjęciu utworu. Dopuszczalne jest również uzależnienie przyjęcia od dokonania w utworze określonych zmian w sytuacji stwierdzenia jego wadliwości. W tym celu pracodawca może zakreślić pracownikowi odpowiedni termin, po którego bezskutecznym upływie nie dojdzie do nabycia majątkowych praw autorskich.
Oświadczenie o przyjęciu utworu, pomimo braku ustawowych wymagań w tym zakresie, powinno być wyraźne i świadczyć o akceptacji utworu. W braku takiego oświadczenia zastosowanie znajdzie regulacja zawarta w art. 13 ustawy, zgodnie z którą: „jeżeli pracodawca nie zawiadomi twórcy w terminie sześciu miesięcy od dostarczenia utworu o jego nieprzyjęciu lub uzależnieniu przyjęcia od dokonania określonych zmian w wyznaczonym w tym celu odpowiednim terminie, uważa się, że utwór został przyjęty bez zastrzeżeń. Strony mogą określić inny termin”. Na marginesie warto jeszcze podkreślić, że omawiane w tym miejscu nabycie majątkowych praw autorskich do utworu pracowniczego przez pracodawcę pozostaje skuteczne po rozwiązaniu umowy o pracę .
Kolejną kluczową kwestią regulowaną w art. 12 ustawy jest zakres nabycia praw autorskich przez pracodawcę. Oczywiście może on obejmować jedynie majątkowe prawa autorskie, ponieważ autorskie prawa osobiste, których otwarty katalog został zawarty w art. 16 ustawy: „chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem” . Wskazane w art. 16 ustawy prawo do integralności utworu nie ma jednak charakteru absolutnego i, jak słusznie zauważa Lech Jaworski , w stosunku do utworów pracowniczych winien mieć zastosowanie art. 49 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym: „następca prawny, choćby nabył całość autorskich praw majątkowych, nie może, bez zgody twórcy, czynić zmian w utworze, chyba że są one spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić” .
Jak już była o tym mowa powyżej, z dyspozytywnego charakteru art. 12 ustawy wynika, że określony w nim zakres przeniesienia autorskich praw majątkowych do utworu pracowniczego będzie miał zastosowanie tylko w przypadku nieuregulowania tej kwestii w treści umowy o pracę. W takiej sytuacji granice zakresu nabycia praw wyznacza cel umowy o pracę oraz zgodny zamiar stron. W razie konfliktu pomiędzy stronami decydujące znaczenie będą miały ustalenia poczynione przez sąd rozstrzygający ewentualny spór, które zazwyczaj odnoszą się do czterech podstawowych kwestii.
Pierwsza z nich to rodzaj działalności prowadzonej przez pracodawcę. Przykładowo, w przypadku utworu pracowniczego nauczyciela oczywiste będzie przeniesienie autorskich praw majątkowych do jego wykorzystania na potrzeby uczniów i nauczycieli danej jednostki organizacyjnej, natomiast wykorzystanie jego w szerszym zakresie może być już dyskusyjne. Należy także uwzględnić charakter utworu oraz znane twórcy w chwili jego tworzenia sposoby komercjalizacji tego typu utworów przez jego pracodawcę. Nie bez znaczenia jest także związek pomiędzy określoną w umowie wysokością wynagrodzenia twórcy a korzyściami uzyskanymi przez pracodawcę w wyniku jego eksploatacji .
Majątkowe prawa autorskie do utworu pracowniczego nieobjęte zakresem przeniesienia, czy to wynikającym z treści umowy o pracę, czy też z regulacji zawartej w art. 12 ustawy, pozostają przy twórcy, który może nimi swobodnie dysponować. Na tle omawianego przepisu wyłania się kolejne zagadnienie, mianowicie problematyka utworów pracowniczych przeznaczonych do rozpowszechniania.
Taki charakter utworu może wynikać z treści umowy o pracę, a przy braku odpowiednich postanowień z jej celu bądź zgodnego zamiaru stron, co oczywiście jest powiązane z charakterem samego utworu, nietrudno bowiem wyobrazić sobie takie przejawy twórczej działalności człowieka, które z samej swej istoty nie nadają się do rozpowszechniania. Jeżeli utwór według powyższych kryteriów może być rozpowszechniany, z chwilą jego przyjęcia przez pracodawcę przechodzi na niego autorskie prawo majątkowe do jego rozpowszechniania, które z uwagi na treść art. 12 ust. 2 ustawy przybiera postać faktycznego zobowiązania opatrzonego sankcją za jego niewypełnienie . Jeżeli bowiem pracodawca, w okresie dwóch lat od daty przyjęcia takiego utworu, nie przystąpi do jego rozpowszechniania, twórca może wyznaczyć mu na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu z tym skutkiem, że po jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono, powracają do twórcy, chyba że umowa stanowi inaczej. Oczywiście strony mogą określić inny termin na przystąpienie do rozpowszechniania utworu .

Szczególną regulację w stosunku do utworów pracowniczych ustawodawca przewidział także w zakresie własności materialnego nośnika, na którym został on utrwalony. Norma zawarta w art. 12 ust. 3 ustawy, zgodnie z którą: „jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej, z chwilą przyjęcia utworu pracodawca nabywa własność przedmiotu, na którym utwór utrwalono” , wyłącza zastosowanie ogólnych zasad, że przeniesienie własności egzemplarza utworu nie powoduje przejścia autorskich praw majątkowych do niego , a „przejście autorskich praw majątkowych nie powoduje przeniesienia na nabywcę własności egzemplarza utworu” . Jednakże w przypadku egzemplarza utworu pracowniczego mającego cechy oryginału stosuje się postanowienia art. 52 ust. 3, który reguluje problematykę jego udostępniania twórcy w zakresie niezbędnym do wykonywania prawa autorskiego .
Odnosząc się natomiast do problematyki wynagrodzenia pracownika-twórcy, specyfika stosunków prawnopracowniczych pozwala na przyjęcie, że ustalone między stronami wynagrodzenie za pracę obejmuje także wynagrodzenie za przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji na korzystanie z nich w zakresie objętym umową . Niektórzy autorzy dopuszczają jednak możliwość zastosowania art. 44 ustawy, zgodnie z którym: „w razie rażącej dysproporcji między wynagrodzeniem twórcy a korzyściami nabywcy autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcy twórca może żądać stosownego podwyższenia wynagrodzenia przez sąd” . Kolejną istotną kwestią jest forma umowy o pracę, na której podstawie dochodzi do przeniesienia bądź udzielenia licencji do korzystania z autorskich prac majątkowych, ponieważ przepisy Kodeksu pracy nie wymagają dla niej formy pisemnej pod rygorem nieważności, a jedynie zaznacza się w nich, że winna być ona stwierdzona pismem .
Natomiast umowa przenosząca autorskie prawa majątkowe oraz udzielenie licencji wyłącznej do korzystania z nich musi przybrać formę pisemną ad solemnitatem, a zawarcie umowy licencji niewyłącznej nie jest obwarowane takim wymogiem .
Stanowiska przedstawicieli doktryny w tym zakresie są rozbieżne , dlatego mając to na uwadze, obie strony stosunku pracy winny dążyć do sporządzenia umowy w formie pisemnej.
Powyżej pokrótce przedstawiono problematykę utworów pracowniczych ze szczególnym uwzględnieniem ich specyfiki wynikającej z postanowień art. 12 ustawy.
W dalszej części niniejszego opracowania uwaga zostanie skupiona na dwóch przypadkach, które ze względu na charakter pracodawcy lub utworu doczekały się odrębnych regulacji.
Utwory pracownicze stworzone w ramach zatrudnienia przez instytucję naukową w świetle art. 14 ustawy
W przypadku umów o pracę zawieranych między twórcami a instytucjami naukowymi ustawodawca w art. 14 ustawy wprowadził lex specialis w stosunku do art. 12 ustawy, który w zakresie swojej regulacji wyłącza jego stosowanie i jest zdecydowanie korzystniejszy dla twórcy. Podobnie jak przepis omawiany w pierwszej części niniejszego opracowania, również norma zawarta w pierwszym zdaniu art. 14 oraz w jego drugim ustępie mają charakter względnie obowiązujący, co oznacza, że znajdują zastosowanie tylko w braku odmiennego uregulowania w umowie o pracę opisanych w nim kwestii. Już na samym wstępie należy zwrócić uwagę na podstawowy problem związany z zastosowaniem art. 14 ustawy, a wynikający z braku zdefiniowania użytych w niej pojęć „instytucja naukowa” i „utwór naukowy”. Ewidentnie pojęcie instytucji naukowej łączy się z przedmiotem działalności takiej instytucji. Nie ulega jednakże wątpliwości, że podmioty powszechnie uważane za instytucje naukowe w potocznym znaczeniu obejmują zakresem swojej działalności szereg innych dziedzin, chociażby edukację, jak ma to miejsce w przypadku szkół wyższych. W doktrynie przeważa pogląd, że aby uznać daną instytucję za naukową w rozumieniu art. 14 ustawy, działalność naukowa musi być dominującym celem jej funkcjonowania .
Pogląd mniejszościowy odżegnujący się od tak rygorystycznego rozumienia omawianego pojęcia i zdecydowanie korzystniejszy z punktu widzenia pracownika-twórcy zakłada, że dla uznania podmiotu za instytucję naukową wystarczy, by prowadzona przez niego działalność naukowa miała nawet charakter poboczny . Mniej kontrowersji budzi pojęcie utworu naukowego. Przyjmuje się, że odnosi się ono do utworów (w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy), „które stanowią rezultat naukowego procesu poznawczego i które równocześnie, w swej podstawowej funkcji komunikacyjnej, są zorientowane nie »na siebie«, jak utwory artystyczne, lecz na przedstawienie obiektywnie istniejącej rzeczywistości” . W stosunku do takich utworów stworzonych w ramach umowy o pracę, której stroną jest instytucja naukowa, to właśnie jej przysługuje pierwszeństwo publikacji, które: „wygasa, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od dostarczenia utworu nie zawarto z twórcą umowy o wydanie utworu albo jeżeli w okresie dwóch lat od daty jego przejścia utwór nie został opublikowany” . Przysługujące instytucji naukowej prawo pierwszego wydania utworu naukowego jest prawem majątkowym o charakterze bezwzględnym, z czego wynika uprawnienie pracodawcy do wystąpienia przeciwko każdemu, kto to prawo naruszył, niezależnie czy miał na to zgodę twórcy. W celu realizacji prawa instytucji naukowej opisanego w art. 14 ust. 1 ustawy konieczne jest podjęcie przez twórcę decyzji o jego rozpowszechnianiu, zawarcie z nim w terminie sześciu miesięcy od chwili dostarczenia utworu umowy przewidującej wynagrodzenie dla twórcy oraz wydanie utworu w ciągu dwóch lat od jego przyjęcia, przy czym wskazane w ustawie terminy nie mogą być wolą stron zmieniane .

Przepis art. 14 ust. 2 reguluje kwestie korzystania, bez odrębnego wynagrodzenia, przez pracodawcę-instytucję naukową z materiału naukowego zawartego w utworze naukowym stworzonym przez pracownika oraz problematykę udostępniania takiego utworu osobom trzecim. Uprawnienia te mają charakter względny i są skuteczne tylko w stosunku do podmiotu autorskich praw majątkowych . Nadto przysługują one pracodawcy tylko wtedy, gdy wynika to z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostało postanowione w umowie .
Problematyka praw majątkowych do programu komputerowego stworzonego przez pracownika
Zgodnie z ustawą: „prawa majątkowe do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przysługują pracodawcy, o ile umowa nie stanowi inaczej” . Cytowany przepis jest wyjątkiem od jednej z podstawowych zasad prawa autorskiego, w myśl której podmiotem pierwotnie uprawnionym do utworu jest twórca . Zatem w przypadku programów komputerowych stworzonych przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków pracowniczych to pracodawca jest pierwotnie uprawniony z tytułu praw autorskich, ponieważ prawo to przysługuje mu ex lege. Okoliczność ta pociąga za sobą szereg niżej omówionych konsekwencji, a art. 72 ust. 3 ustawy jako lex specialis w stosunku do art. 12 ustawy wyłącza stosowanie tej regulacji w przypadkach objętych jego hipotezą.
Podobieństwo obu przepisów wyraża się jednak w ich dyspozytywnym charakterze, co powoduje, że ich działanie może być wyłączone wolą stron stosunku pracy. Natomiast różnice pomiędzy obiema regulacjami zostaną pokrótce omówione niżej. Po pierwsze, w przypadku utworów pracowniczych będących programami komputerowymi na pracodawcę przechodzi całość praw autorskich, a więc prawo do korzystania i rozporządzania na wszystkich polach eksploatacji, a nie jak ma to miejsce w stosunku do innych utworów pracowniczych, tylko w zakresie określonym umową bądź jej celem i zgodnym zamiarem stron. Nadto konsekwencją nabycia przez pracodawcę praw autorskich ex lege jest brak wymogu złożenia oświadczenia o przyjęciu utworu – programu komputerowego, a chwilą, z którą ma to miejsce, jest już moment powstania owych praw, czyli chwila ustalenia utworu. Także pierwotny charakter nabycia praw autorskich do programu komputerowego przez pracodawcę powoduje wyłączenie działania art. 49 ust. 2 regulującego kwestie dopuszczalności wprowadzania zmian w utworze przez jego nabywcę. Problem osobistych praw autorskich, które nie podlegają przeniesieniu i pozostają przy twórcy, również kształtuje się inaczej w przypadku programów komputerowych, ponieważ z przykładowego ich katalogu zawartego w art. 16 ustawy tylko dwa z nich przysługują twórcy utworu w postaci programu komputerowego (tj. prawo do autorstwa utworu i jego oznaczenia swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo) .
Inaczej w porównaniu z innymi utworami kształtuje się treść autorskiego prawa majątkowego do programu komputerowego, która została przez ustawodawcę określona w sposób wyczerpujący . Składają się na nią:
– prawo do reprodukcji;
– prawo do tłumaczenia i adaptacji oraz wprowadzania innych zmian;
– prawo do rozpowszechniania, które – w części – podlega wyczerpaniu .
Powyższe przedstawienie zasadniczych różnic pomiędzy programami komputerowymi a pozostałymi utworami, w kontekście dotyczących ich regulacji , gdy powstają one w ramach stosunku pracy, jest przejawem dostrzeżenia szczególnego charakteru takich programów na tle innych przejawów twórczej działalności człowieka, a także stanowiło implementację ogólnie przyjmowanych w Europie standardów ochrony programów komputerowych .

Podsumowanie
Niniejsze opracowanie miało na celu ukazanie złożonego charakteru stosunku łączącego pracownika-twórcę z jego pracodawcą. Sygnalizowana we wstępie możliwość powstawania konfliktu pomiędzy prawem pracodawcy do rezultatów pracy zatrudnianych przez niego pracowników a uprawnieniami twórcy do owoców jego kreatywnej działalności została przez ustawodawcę dostrzeżona, wskutek czego doszło do uchwalenia wyżej omówionych regulacji. Stosowanie się do nich pozwala wypośrodkować interesy obu stron, co czyni podejmowanie działalności twórczej w ramach stosunku pracy korzystnym zarówno dla przedsiębiorców, jak i twórców.
Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1) System prawa prywatnego. Prawo autorskie, Tom 13, red. J. Barta, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2007.
2) Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. J. Barta, R. Markiewicz, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2011.
3) L. Jaworski, Twórczość pracownicza. Prawo do utworu w świetle art. 12 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2003.
4) T. Targosz, K. Włodarska-Dziurzyńska, Umowy przenoszące autorskie prawa majątkowe, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2010.
5) E. Traple, Umowy o eksploatację utworów w prawie polskim, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2010.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu (odczyt dnia 10.11.2013):
1) http://www.prawoautorskie.gov.pl/ – jest to rządowa strona internetowa stworzona w celu zapoznania użytkowników z problematyką prawa autorskiego i medialnego w ustawodawstwie polskim. Poza treścią obowiązujących przepisów i orzecznictwem zawiera informacje o aktualnych wydarzeniach i inicjatywach rządowych podejmowanych w celu promowania świadomości prawnej wśród twórców.
2) http://zaiks.org.pl/ – oficjalna strona Stowarzyszenia Autorów zajmującego się ochroną ich praw. Informacje na niej podane mają ogromny walor praktyczny z punktu widzenia twórców.
3) http://www.serwisprawa.pl/ – portal prawniczy, na którym możemy odnaleźć informację na temat obowiązujących przepisów, aktualnego orzecznictwa, wypowiedzi specjalistów z zakresu prawa autorskiego, a także ich praktyczne porady dotyczące zawierania umów w tym obszarze.
4) http://www.businessandbeauty.pl/ – jest to strona internetowa dwumiesięcznika o zasięgu ogólnopolskim, którego głównymi odbiorcami są przedsiębiorcy, właściciele firm, osoby aktywne zawodowo, kadra zarządzająca, urzędy miast, ambasady. Zawiera szereg artykułów dotyczących prawa autorskiego i jego zastosowania w praktyce.
5) http://fotografiareklamaprawo.wordpress.com/ – jest to blog prowadzony przez adwokata zajmującego się prawem własności intelektualnej, na którym autor porusza aktualne problemy występujące w przestrzeni tworzenia i stosowania prawa autorskiego.