« Powrót

Podrozdział 1. Umowy nazwane - instytucje prawa cywilnego.



Instytucję prawną stanowi zorganizowany zespół przepisów prawnych spełniających określone funkcje, regulujących daną sferę stosunków społecznych w sposób kompleksowy (np. prawo własności, małżeństwo, zobowiązanie, odpowiedzialność deliktowa, umowa pożyczki itp.)[1] . Prawo cywilne charakteryzuje niezwykle bogaty i szeroki wachlarz instytucji. Ze względu na ograniczone ramy opracowania poniżej zostaną omówione najważniejsze instytucje prawa cywilnego charakterystyczne dla obrotu gospodarczego, szczególnie w zakresie umów zawieranych przez przedsiębiorców we wzajemnych stosunkach oraz na płaszczyźnie przedsiębiorca – konsument. W kolejnej części artykułu zostaną omówione najważniejsze instytucje prawa cywilnego, o których powinni pamiętać przedsiębiorcy.

Podmioty prawa cywilnego, zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych

Zgodnie z art. 1 k.c. i art. 33[1] k.c. podmiotami prawa cywilnego są:
1) osoby fizyczne;
2) osoby prawne (np. spółki kapitałowe – sp. z o.o., spółka akcyjna);
3) jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (np. spółki osobowe – spółka jawna, partnerska, komandytowa).

Zdolność prawna to zdolność do tego, aby być podmiotem praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego. Przesądza ona o istnieniu podmiotowości prawnej oraz stanowi kategorię podstawową względem wynikającej z niej kategorii pochodnej, jaką jest zdolność do czynności prawnych[2] . Zasadą jest, że każdy z podmiotów prawa cywilnego posiada pełną zdolność do czynności prawnych. Wówczas podmiot taki może samodzielnie realizować w pełni swoje uprawnienia lub zaciągać zobowiązania.

Kodeks cywilny zawiera również pewne ograniczenia lub wymogi w zakresie zdolności do czynności prawnych, w szczególności do osób fizycznych. I tak zasadniczo pełną zdolność do czynności prawnych mają osoby fizyczne, które ukończyły 18 lat. Dlatego, choć w zasadzie podjęcie działalności gospodarczej przez osoby małoletnie jest formalnie dozwolone, to w praktyce doznaje bardzo dużych ograniczeń. Prowadzenie działalności wiąże się z ryzykiem powstania długu po stronie takiej osoby. Dużo czynności podejmowanych przez małoletniego w zakresie działalności gospodarczej stanowią czynności rozporządzające majątkiem lub prawami i przekraczające tzw. zwykły zarząd, a więc niemal każda jego czynność będzie wymagała zgody sądu rodzinnego na jej dokonanie, o czym stanowi art. 101 § 3 k.r.o.[3] Ograniczeń w rozporządzaniu swoimi prawami i zaciąganiu zobowiązań doznaje również osoba fizyczna, która jest ograniczona w zdolności do czynności prawnych z przyczyn innych niż wiek, poprzez uznanie takiej osoby przez sąd jako ubezwłasnowolnioną częściowo lub całkowicie (np. z powodu choroby psychicznej). Z reguły, w praktyce osoby takie nie będą zdolne do efektywnego zarządzania przedsiębiorstwem na płaszczyźnie prawnej. W orzecznictwie można spotkać się ze stwierdzeniem, że nie jest możliwe prowadzenie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną, która posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych (czyli jest ubezwłasnowolniona częściowo lub która ukończyła 13, a nie ukończyła 18 lat). Stanowisko takie wyraził Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 22 kwietnia 2009 r., VI ACa 1083/08[4] . Za takim poglądem opowiada się również część doktryny. Niemniej jednak należy przychylić się do zdania odmiennego, które na taką działalność pozwala[5] .

Natomiast w stosunku do osób prawnych i jednostek organizacyjnych posiadających zdolność prawną ograniczenia w prowadzeniu działalności gospodarczej będą wiązały się zasadniczo z brakiem powołanych lub wyznaczonych ku temu osób lub organów (np. zarządu w sp. z o.o., rektora uczelni).

Przedsiębiorcy i ich oznaczenia. Firma a nazwa przedsiębiorcy

Ponieważ prawo cywilne jest w dużej mierze prawem przedsiębiorców, to właśnie w k.c. znajdują się najbardziej elementarne regulacje dotyczące form, zakresu i przesłanek prowadzenia działalności gospodarczej. Jedną z takich elementarnych instytucji jest określenie, kogo należy uznać za przedsiębiorcę, co należy uznać za przedsiębiorstwo oraz w jaki sposób należy nazywać (oznaczać) przedsiębiorstwo w obrocie prawnym.

Zgodnie z art. 43[1] k.c. przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 33[1] § 1, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową.

Zgodnie z art. 43[2] k.c. przedsiębiorca działa pod firmą. „Firma” jest oznaczeniem przedsiębiorcy szerszym niż „nazwa” przedsiębiorcy, ponieważ zawiera element, którym jest „nazwa” (np. „Allegro” – nazwa) oraz inne oznaczenia słowne przedsiębiorcy (np. forma prawna spółki – „sp. z o.o.”), które muszą przy takiej nazwie występować łącznie („Allegro sp. z o.o.”). Wszystkie te elementy tworzą więc firmę. W języku potocznym przyjmuje się natomiast, że firma to nie tylko oznaczenie przedsiębiorcy, ale określenie wszystkiego, co służy mu do prowadzenia działalności gospodarczej. Z punktu widzenia prawnego jest to oznaczenie błędne, gdyż „firma” jest tylko oznaczeniem przedsiębiorstwa – tj. jednym ze składników przedsiębiorstwa, a nie samym przedsiębiorstwem. Z praktycznego punktu widzenia dążąc do sprzedaży przedsiębiorstwa, nie można napisać w umowie, że ktoś sprzedaje „firmę”, bo wówczas sprzedaje tylko samo „oznaczenie przedsiębiorstwa” (element przedsiębiorstwa), a nie wszystko, co się z tym oznaczeniem wiąże – czyli całe przedsiębiorstwo. Inna sprawa, że samo sprzedanie firmy (oznaczenia przedsiębiorstwa) jest zabronione przez Kodeks cywilny, ponieważ korzystanie z oznaczenia przedsiębiorstwa podlega specyficznym regulacjom Kodeksu cywilnego, o czym będzie jeszcze mowa poniżej.

Przyjmując firmę przedsiębiorstwa, należy pamiętać o regułach, jakie w tym zakresie przewiduje prawo cywilne. I tak dowolność wyboru firmy jest ograniczona tym, że firma przedsiębiorcy powinna odróżniać się od innych firm przedsiębiorców, które prowadzą działalność na tym samym rynku (działalność konkurencyjną). Można natomiast stosować tę samą firmę, jeżeli przedsiębiorstwa ze sobą nie konkurują. I tak firma „Amber Gold s.a.” mogła oznaczać przedsiębiorstwo z sektora usług finansowych z siedzibą w Gdańsku i działające w tym czasie odrębne i niezależne przedsiębiorstwo z sektora usług informatycznych w Koszalinie, choć po „aferze” w stosunku do przedsiębiorstwa „Amber Gold” z Gdańska przedsiębiorca z Koszalina zmuszony był zmienić swoją nazwę z przyczyn wizerunkowych[6] . Jeżeli natomiast dwa podmioty prowadzą działalność konkurencyjną, to tutaj zgodnie z art. 43 § 1 k.c. nie jest dozwolone nawet posiadanie nazw podobnych, jeżeli nie jest możliwe dostateczne rozróżnienie tych firm. Przykładem może być np. firma „Biedronka” i „Biedroneczka”, jeżeli firmy te prowadzą działalność na tym samym rynku (np. usług handlowych).

Zgodnie z art. 43[3] § 2 k.c. firma nie może wprowadzać w błąd, w szczególności co do osoby, działalności, miejsca działalności i źródeł zaopatrzenia. Przykładowa firma „Przedsiębiorstwo Chemiczne Plastik sp. z o.o.” nie może być wykorzystana dla oznaczenia przedsiębiorstwa, które z przemysłem chemicznym nie ma nic wspólnego i prowadzi np. działalność turystyczną[7] .

Jeżeli przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, to w firmie przedsiębiorstwa elementem minimalnym i obowiązkowym jest zamieszczenie imienia i nazwiska tej osoby, co nie wyklucza możliwości rozszerzenia tej firmy o inne elementy, np. „Chuck Norris Kursy Karate”.

Firma osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej musi zawierać nazwę tej firmy, np. „Tchibo”, i dodatkowo przynajmniej wskazanie formy prawnej tej osoby prawnej, które może być podane w skrócie (np. „Tchibo sp. z o.o.”, „Tchibo s.a.”) lub formy prawnej jednostki organizacyjnej innej niż osoba prawna („Tchibo sp.j.”).

Warto również zwrócić uwagę na regulacje k.c. dotyczące możliwości używania firmy przez osoby, które nabywają przedsiębiorstwo lub w przypadku zmiany formy prawnej działalności dotychczasowego przedsiębiorstwa. W razie przekształcenia formy działalności prawnej można w firmie zostawić nazwę przedsiębiorstwa, a zmienić tylko oznaczanie formy prawnej (np. z „Marvel sp.j.” na „Marvel sp. z o.o.”). Jeżeli w firmie widnieje imię i nazwisko osoby fizycznej, to w przypadku wystąpienia tej osoby ze spółki lub przejęcia przedsiębiorstwa przez inną osobę fizyczną możliwe jest pozostawienie dotychczasowego imienia i nazwiska jedynie za zgodą ich właściciela, a w razie jego śmierci – małżonka i dzieci zmarłego. Jeżeli w firmie nie występuje imię i nazwisko, to nabywca przedsiębiorstwa może je prowadzić pod dotychczasową nazwą. Powinien jednak umieścić obok dotychczasowej nazwy własną firmę lub nazwisko, chyba że w umowie ze zbywcą postanowi inaczej. W praktyce jest tak, że strony postanawiają inaczej, tj. w ten sposób, że zbywca pozwala na używanie przez nabywcę dotychczasowej formy bez zmian.

Konsekwencją powyższych szczególnych regulacji, które stanowią o możliwości wykorzystania firmy przez następców prawnych, jest zakaz zbywania firmy wyrażony w art. 43[9] § 1 k.c. Nie można dokonać zatem sprzedaży, zamiany, darowizny oraz innych umów przenoszących własność firmy z naruszeniem szczególnych zasad, jakie zostały przedstawione powyżej. Firma nie może być także przedmiotem aportu wnoszonego do spółki[8] .

Przedsiębiorstwo
Kodeks cywilny zawiera definicję przedsiębiorstwa. Zgodnie z art. 55[1] k.c. przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej.
Przedsiębiorstwo obejmuje w szczególności:
1) oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa);
2) własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości;
3) prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych;
4) wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne;
5) koncesje, licencje i zezwolenia;
6) patenty i inne prawa własności przemysłowej;
7) majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne;
8) tajemnice przedsiębiorstwa;
9) księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Powyższe regulacje mają bardzo duże znaczenie zarówno z punktu widzenia wszelkich czynności prawnych (np. umów sprzedaży), jak i zdarzeń prawnych (np. śmierć spadkodawcy, po której następuje dziedziczenie), które dotyczą przedsiębiorstwa. W następnym bowiem art. 55[2] k.c. kodeks formułuje domniemanie, że w przypadku czynności prawnej mającej za przedmiot przedsiębiorstwo czynność ta będzie obejmować wszystko, co wchodzi w skład tego przedsiębiorstwa, a więc przynajmniej elementy wskazane powyżej w art. 55[1] k.c. (nie jest to katalog wyczerpujący, lecz przykładowy). W praktyce oznacza to np., że strony spisując umowę sprzedaży przedsiębiorstwa bez wyszczególnienia jego składników, dokonują przeniesienia praw i obowiązków oraz wszelkich przedmiotów materialnych i niematerialnych, które były związane z prowadzoną działalnością gospodarczą przez sprzedającego. Warto w tym miejscu wskazać na odpowiedzialność za zobowiązania (długi) przedsiębiorstwa w przypadku nabywcy takiego przedsiębiorstwa. Otóż zgodnie z art. 55[4] k.c. ten, kto kupi przedsiębiorstwo, będzie odpowiadał za jego długi do wysokości wartości przedsiębiorstwa na dzień zakupu[9] . Od tej odpowiedzialności może uwolnić się wyłącznie wówczas, gdy wykaże, że o takich długach nie wiedział w dniu zakupu przedsiębiorstwa mimo zachowania należytej staranności. Dlatego przed nabyciem przedsiębiorstwa warto zlecić jego audyt prawny i finansowy (tzw. due dilligence) wyspecjalizowanym w tym celu podmiotom (np. kancelariom prawnym lub podatkowym).

Czynności prawne

Z punktu widzenia przedsiębiorców, a w szczególności zawieranych między nimi umów, bardzo ważną regulowaną przez prawo cywilne materią są przepisy dotyczące czynności prawnych. Czynność prawna w rozumieniu art. 56 k.c. stanowi działanie podmiotu prawa mające na celu wywołanie określonych skutków prawnych w sferze prawa cywilnego[10] . Najbardziej popularną czynnością prawną w sferze działania prawa cywilnego między przedsiębiorcami oraz między przedsiębiorcami i konsumentami są umowy cywilnoprawne.

Zgodnie z art. 60 k.c. z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (oświadczenie woli). Z powyższych regulacji wynika, że umowa może być zawarta przez każde zachowanie się stron tej umowy, które ujawnia ich wolę w sposób dostateczny (może to być nawet kiwnięcie głowy po tym, jak jedna osoba zaoferuje werbalnie drugiej sprzedaż i wydanie danej rzeczy po określonej cenie). Na pozór wydawać by się mogło, że nie ma nic prostszego niż zawarcie umowy. Należy jednak pamiętać, że dla bezpieczeństwa i pewności obrotu prawnego k.c. zawiera bardzo wiele regulacji dotyczących trybu i form zawierania składania oświadczeń woli, w wyniku których dochodzi do zawarcia umowy. Warto zwrócić uwagę na te regulacje ze względu na ich wysoki walor praktyczny przy codziennym prowadzeniu działalności gospodarczej.

Art. 66 k.c. przewiduje, w jaki sposób dochodzi do zawarcia umowy. Elementem zawarcia umowy jest złożenie oferty jej zawarcia przez jedną stronę i jej przyjęcie przez drugą stronę. Art. 66 k.c. stanowi również o momencie przyjęcia oferty przez drugą stronę. Co do zasady, jeżeli brak jest w ofercie zawarcia umowy terminu na przyjęcie oferty, to taka oferta przestaje wiązać, jeżeli nie zostanie przyjęta niezwłocznie w obecności drugiej strony lub niezwłocznie na odległość (np. w rozmowie telefonicznej, korespondencji e-mailowej). Jeżeli zaś oferta nie doszła do osoby niezwłocznie (bo np. została złożona drogą przesyłki pocztowej), to przestaje ona wiązać z upływem czasu, w którym składający ją mógł w zwykłym toku czynności otrzymać odpowiedź wysłaną bez nieuzasadnionego opóźnienia od osoby, która ofertę przyjęła.

Warto wskazać, że tryb zawierania umów, przyjmowania ofert czy udowadniania przed sądem faktu zawarcia umów jest znacznie zliberalizowany w stosunku do przedsiębiorców. Celem takiego liberalnego podejścia jest częściowa rezygnacja z bezpieczeństwa obrotu prawnego na rzecz sprawności i szybkości dokonywania czynności prawnych między przedsiębiorcami. Innym przemawiającym za taką liberalizacją argumentem jest uznawanie przedsiębiorców za podmioty profesjonalne. Warto w tym miejscu wskazać na niektóre regulacje dotyczące zawierania umów, które w sposób odmienny zostały uregulowane w stosunku do przedsiębiorców.

Zgodnie z art. 66[2] k.c. w stosunkach między przedsiębiorcami oferta może być odwołana przed zawarciem umowy, jeżeli oświadczenie o odwołaniu zostało złożone drugiej stronie przed wysłaniem przez nią oświadczenia o przyjęciu oferty. Jednakże oferty nie można odwołać, jeżeli wynika to z jej treści lub określono w niej termin przyjęcia. Przepis art. 66[2] k.c. wprowadza wyjątek od zasady nieodwołalności oferty w stosunku do przedsiębiorców[11] .

Z kolei zgodnie z art. 68[1] § 1 k.c. w stosunkach między przedsiębiorcami odpowiedź na ofertę z zastrzeżeniem zmian lub uzupełnień niezmieniających istotnie treści oferty poczytuje się za jej przyjęcie. W takim wypadku strony wiąże umowa o treści określonej w ofercie, z uwzględnieniem zastrzeżeń zawartych w odpowiedzi na nią. Oczywiście celem tych uregulowań jest sprawniejsze i szybsze zawieranie umów, tak aby drobne modyfikacje propozycji zapisów nie przekreślały możliwości zawarcia umowy, w przypadku kiedy kluczowym czynnikiem jest czas jej zawarcia. Natomiast gdy przedsiębiorcy pozostają ze sobą w stałych stosunkach gospodarczych, to za przyjęcie oferty zawarcia umowy przyjmuje się nawet milczenie tego, któremu oferta została złożona, jeżeli taka oferta dotyczy zawarcia umowy w ramach prowadzonej współpracy stron, o czym stanowi art. 68[2] k.c. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 18 marca 2004 r. (I ACa 1238/03): „O stałości stosunków w rozumieniu tego przepisu jak i obecnie art. 68[2] k.c. można mówić w sytuacji, gdy strony związane są pewnymi umowami gospodarczymi w dłuższym okresie (np. kooperacji, franchisingu itp.), powodującymi stałą współpracę gospodarczą między stronami. Natomiast incydentalne umowy danego typu, zawierane pomiędzy stronami co jakiś czas, tak jak w tym przypadku, nie mieszczą się w pojęciu »stałych stosunków«, w rozumieniu omawianej regulacji prawnej i nie dają podstaw do jej stosowania, gdy nie prowadzą do powstania stałej współpracy gospodarczej ”[12].

Forma czynności prawnych

Choć zasadą jest, że czynności prawne mogą być dokonywane w sposób dozwolony, o ile tylko sposób ten pozwala na odpowiednie odczytanie intencji osoby, która tej czynności dokonuje, to dla pewnych rodzajów czynności prawnych prawo cywilne przewiduje określone formy. Kodeks cywilny zawiera kilka typów form czynności prawnych:
a) zwykła forma pisemna;
b) forma pisemna pod rygorem nieważności;
c) forma pisemna z urzędowym poświadczeniem daty;
d) forma pisemna z urzędowym poświadczeniem podpisu;
e) forma aktu notarialnego.

W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że o tym, co decyduje o przyjęciu danej formy dla określonych czynności prawnych, jest waga tych czynności oraz reguły dowodzenia tych czynności za pomocą określonych i dozwolonych przez prawo środków dowodowych. I tak forma pisemna zwykła jest zastrzeżona dla czynności prawnych jedynie z powodów dowodowych. Przykładem może być tutaj umowa pożyczki powyżej 500 zł. Sama umowa pożyczki zawarta w formie ustnej będzie więc ważna. Niemniej jednak jeżeli strony nie zawrą takiej umowy w formie pisemnej, to w przypadku sporu sądowego nie będą mogły tego udowodnić, ponieważ w takiej sytuacji zeznania świadków stanowią dowód co do zasady niedopuszczalny. Art. 74 § 1 k.c. stanowi bowiem, że: „zastrzeżenie formy pisemnej bez rygoru nieważności (zwykłej formy pisemnej) ma ten skutek, że w razie niezachowania zastrzeżonej formy nie jest w sporze dopuszczalny dowód ze świadków ani dowód z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności. Przepisu tego nie stosuje się, gdy zachowanie formy pisemnej jest zastrzeżone jedynie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej”. Zgodnie zaś z § 2 tego artykułu: „mimo niezachowania formy pisemnej przewidzianej dla celów dowodowych, dowód ze świadków lub dowód z przesłuchania stron jest dopuszczalny, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę, jeżeli żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo jeżeli fakt dokonania czynności prawnej będzie uprawdopodobniony za pomocą pisma”.

Z punktu widzenia przedsiębiorców warto pamiętać również, że powyższe zastrzeżenia dowodowe są wyłączone w ich wzajemnych relacjach. Dlatego jeżeli przedsiębiorcy zastrzegają dla zawarcia lub zmiany umowy zwykłą formę pisemną (nie opatrując jej rygorem nieważności), wówczas możliwe jest dowodzenie istnienia lub zmiany tej umowy za pomocą własnych zeznań lub zeznań świadków. W relacjach między przedsiębiorcami rezygnacja z formy pisemnej zwykłej nie spowoduje zatem żadnych ograniczeń dowodowych. Warto jednak zauważyć, że ze względu na przepisy o rachunkowości regułą w stosunkach między przedsiębiorcami jest uprawdopodobnienie faktu dokonania czynności za pomocą pisma, w szczególności dowodów księgowych[13] . Zwykła forma pisemna ma szczególne znaczenie z punktu widzenia ciężaru dowodu. Zgodnie z art. 6 k.c. ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.

Forma pisemna pod rygorem nieważności, z urzędowym poświadczaniem daty lub podpisu, lub forma aktu notarialnego to tzw. formy kwalifikowane. I tak, przykładowo, umowa sprzedaży udziałów w spółce z o.o. czy sprzedaży przedsiębiorstwa powinna zostać zawarta z podpisami notarialnie poświadczonymi, zaś umowa sprzedaży nieruchomości w formie aktu notarialnego. Bez zachowania szczególnej formy umowy te będą po prostu nieważne.

Pełnomocnictwo i prokura

Pełnomocnictwo i prokura wchodzą w skład instytucji prawnej, którą kodeks nazywa „przedstawicielstwem”. Istotą przedstawicielstwa jest możliwość dokonania czynności prawnej przez inną osobę (przedstawiciela) w taki sposób, że czynność prawna dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania pociąga za sobą skutki prawne bezpośrednio dla reprezentowanego.

Pełnomocnictwo jest umocowaniem innej osoby do działania w imieniu mocodawcy. Jest ono czynnością prawną, dla której powstania konieczne jest wyrażenie oświadczenia woli jego ustanowienia przez mocodawcę. Pełnomocnictwo może być:
1) ogólne – do czynności zwykłego zarządu;
2) rodzajowe – do czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu;
3) szczególne – do określonej czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu (jeżeli ustawa wymaga pełnomocnictwa szczególnego).

Pełnomocnictwo ogólne uprawnia pełnomocnika do podejmowania czynności zwykłego zarządu w imieniu mocodawcy. Nie istnieje prawna definicja „zwykłego zarządu”, więc ustalenie wyraźnych kryteriów pozwalających na określenie, kiedy do danego rodzaju czynności będzie potrzebne pełnomocnictwo ogólne, a kiedy rodzajowe lub szczególne, nie jest możliwe. Generalnie czynność zwykłego zarządu to taka, która jest standardowa i zwyczajowo związana z działalnością danego rodzaju (np. wystawianie faktur za stałe świadczone usługi). Natomiast np. zapis na sąd polubowny według Sądu Najwyższego jest już czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu[14] . Praktyczna rada jest taka, aby ilekroć powstają wątpliwości na tym tle, dokładnie opisać czynność, do której udzielane jest pełnomocnictwo, czyli udzielić pełnomocnictwa rodzajowego lub do określonej czynności.

Pełnomocnictwo rodzajowe i szczególne powinno dokładnie opisywać, do jakiego rodzaju czynności jest udzielone. Ponadto jeżeli do czynności prawnej, do której udzielane jest pełnomocnictwo, wymagana jest szczególna forma (np. aktu notarialnego do sprzedaży nieruchomości), to umocowanie do dokonania sprzedaży nieruchomości pełnomocnika również będzie wymagało zachowania formy aktu notarialnego.

Prokura jest specjalnym rodzajem pełnomocnictwa udzielanym wyłącznie przez przedsiębiorców. W toku prowadzenia działalności gospodarczej zastanawianie się, jakiego pełnomocnictwa udzielić pełnomocnikowi do jakich czynności, może nastręczać wielu problemów i powodować wiele niedogodności. Naprzeciw tym problemom k.c. stawia instytucję prokury. Jest ona pełnomocnictwem specjalnym, które upoważnia tego, któremu została udzielona, do dokonywania wszelkich czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Co więcej, jak stanowi art. 1091 § 2 k.c. prokury, co do zasady nie można ograniczyć ze skutkami do osób trzecich, co oznacza, że każdy, kto dokonuje czynności prawnej z prokurentem, ma prawo domniemywać, że prokurent jest upoważniony przez przedsiębiorcę w zakresie tej czynności. Fakt ten wiąże się z niezwykle istotnym wymogiem „transparentności prokury”, jakim jest wpisanie prokury do rejestru przedsiębiorców podmiotu, który jej udziela. Dlatego prokury może udzielić tylko przedsiębiorca podlegający wpisowi do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego (spółka osobowa i kapitałowa)[15] . Prokury nie może natomiast udzielić osoba prowadząca działalność w formie jednoosobowej czy w formie spółki cywilnej.

Warunek

Warunek jest elementem czynności prawnej, w którym przejawia się elastyczność prawa cywilnego. Zgodnie z konstrukcją samego warunku skuteczność czynności prawnej można uzależnić od zdarzeń przyszłych i niepewnych (czyli od warunków)[16] . Jak stanowi art. 89 k.c. z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych albo wynikających z właściwości czynności prawnej, powstanie lub ustanie skutków czynności prawnej można uzależnić od zdarzenia przyszłego i niepewnego (warunek). Warunek jest elementem niemal każdej umowy o bardziej złożonym charakterze. Przykładowo prawa i obowiązki w umowach inwestycyjnych są uzależnione od zdarzeń przyszłych i niepewnych. Takim zdarzeniem może być zgoda na udzielenie przez bank kredytu w celu sfinansowania procesu inwestycyjnego lub powierzenie danej osobie zlecenia pod warunkiem ukończenia przez nią specjalistycznego kursu z danej dziedziny wiedzy z wynikiem pozytywnym. Przy formułowaniu w umowach warunków warto pamiętać, że warunek musi być zdarzeniem nie tyko przyszłym i niepewnym, ale także możliwym i prawdopodobnym. Nie można natomiast przepisów o warunku stosować do rozstrzygania o skuteczności czynności prawnej do takich zdarzeń, jak np. uzyskanie przez stronę pozwolenia administracyjnego. W takim bowiem przypadku nie jest to zdarzenie przyszłe lub niepewne, lecz zdarzenie ze sfery prawa, które przecież zawsze powinno być przyszłe i pewne. Jeżeli określone przesłanki zostaną spełnione przez podmiot ubiegający się o zezwolenie, to organ administracyjny nie może odmówić wydania decyzji o określonej treści. Takie warunki określa się w nauce jako „warunki prawne”, co do których nie można stosować przepisów o warunku zawartych w Kodeksie cywilnym[17] .

Termin

Termin to nic innego jak określony w przepisach k.c. czas, który jest często podstawową przesłanką oceny skuteczności czy ważności czynności prawnych. Przepisy k.c. bardzo precyzyjnie wskazują, w jaki sposób należy liczyć terminy (art. 110–116 k.c.).

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego termin oznaczony w dniach kończy się z upływem ostatniego dnia. Jeżeli początkiem terminu oznaczonego w dniach jest pewne zdarzenie, nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu dnia, w którym to zdarzenie nastąpiło.

Natomiast termin oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach kończy się z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było – w ostatnim dniu tego miesiąca. Jednakże przy obliczaniu wieku osoby fizycznej termin upływa z początkiem ostatniego dnia. Jeżeli termin jest oznaczony na początek, środek lub koniec miesiąca, rozumie się przez to pierwszy, piętnasty lub ostatni dzień miesiąca.

Termin półmiesięczny jest równy piętnastu dniom. Jeżeli termin jest oznaczony w miesiącach lub latach, a ciągłość terminu nie jest wymagana, miesiąc liczy się za dni 30, a rok za dni 365. Jeżeli koniec terminu do wykonania czynności przypada na dzień uznany ustawowo za wolny od pracy, termin upływa dnia następnego.

Przedawnienie

Przedawnienie jest instytucją znaną niemal każdej gałęzi prawa. Stanowi ono o utracie prawa przez podmiot, który nie wykonuje czy nie egzekwuje swoich praw przez pewien określony ustawą okres[18] . Przedawnienie jest dość ciekawą instytucją z punktu widzenia etyki prawa. Jest ono bowiem jedną z nielicznych instytucji, które pozostają w kolizji z potocznym rozumieniem sprawiedliwości oraz logiką systemu ochrony praw podmiotów, przeciwko którym instytucja ta jest wykorzystywana[19] . Instytucja ta w prawie cywilnym odgrywa ogromną rolę, szczególnie w stosunku do praw i obowiązków wynikających z czynności prawnych podejmowanych w toku działalności gospodarczej. Zgodnie z art. 118 k.c. ogólne terminy przedawnienia dla stosunków cywilnoprawnych wynoszą 10 lat, a dla roszczeń przedsiębiorców (wynikających z prowadzonej przez nich działalności gospodarczej) oraz roszczeń okresowych (np. czynszów najmu) – trzy lata. Jak widać, szczególnie przedsiębiorcy są narażeni na zarzut przedawnienia ze strony swoich kontrahentów, bo co do zasady mają jedynie trzy lata na dochodzenie swoich praw przed sądem. Czasem terminy przedawnienia regulowane są w sposób szczególny przez przepisy dotyczące danego rodzaju stosunku prawnego. Przykładowo przedawnienia z tytułu umowy o dzieło wynoszą dwa lata od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane – od dnia, w którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane. By uchronić się przed niekorzystnymi skutkami zarzutu przedawnienia drugiej strony, konieczne jest wniesienie przed upływem okresu przedawnienia skutecznego powództwa do sądu lub do innego organu powołanego do rozpoznania spraw lub egzekwowania roszczeń. Można też starać się o wyraźne uznanie długu przez kontrahenta lub można wszcząć mediację przed uprawnionym organem. Czynności te przerywają bowiem bieg przedawnienia, który po ich zakończeniu biegnie od początku.

Zawieranie umów

Umowy są przedmiotem szczególnego zainteresowania Księgi trzeciej k.c. noszącej tytuł „Zobowiązania”. W części ogólnej prawa zobowiązań znajdują się podstawowe regulacje dotyczące zasad zawierania umów, ich realizacji oraz odpowiedzialności za należyte wykonywanie ich postanowień. Ze względu na ograniczone ramy opracowania możliwe jest tylko częściowe i wybiórcze przedstawienie regulacji i instytucji prawnych dotyczących zawierania umów.

Jedną z najważniejszych regulacji prawa zobowiązań jest zasada swobody umów wyrażona w art. 353[1] k.c. Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Tutaj należy pamiętać, że nie każda umowa będzie dozwolona między stronami. Umowa o wykonanie czynu niedozwolonego (np. przestępstwa kradzieży) będzie umową sprzeczną z zasadami współżycia społecznego, a przez to umową nieważną. Podobnie nieważna, bo sprzeczna z naturą stosunku prawnego umowy gospodarczej, jest możliwość postanowienia regulaminu banku, uprawniająca bank do jednostronnej zmiany treści tego regulaminu[20] . Nieważne będą również takie postanowienia umowy, które są sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa (tj. takimi postanowieniami, których samo prawo nie pozwala zmienić umową). Za przykład można podać tutaj postanowienie umowy, które z góry wyłącza odpowiedzialność strony za szkodę wyrządzoną drugiej stronie umyślnie, czego wprost zabrania art. 473 § 1 k.c.

Omawiając postanowienia części ogólnej „Zobowiązań” Kodeksu cywilnego, warto zwrócić uwagę na treść art. 354 i 355 k.c., które to przepisy nakładają na strony umowy obowiązek rzetelnej ich realizacji i współpracy przy jej wykonywaniu. Najważniejszym kryterium oceny prawidłowości wykonywania umów jest tzw. „należyta staranność” dłużnika. Jest to staranność wymagana w stosunkach danego rodzaju. Jeżeli zobowiązanie pozostaje w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa dłużnika, to wymóg zachowania należytej staranności przez przedsiębiorcę-dłużnika będzie podwyższony w związku z profesjonalnym prowadzeniem działalności gospodarczej.

Spośród przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących zawierania umów warto również wskazać na ogólne zasady odpowiedzialności za ich wykonanie. Granice odpowiedzialności za wykonanie zobowiązania wyznacza treść art. 361 k.c. Zgodnie z tym przepisem zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. W tych granicach, w razie braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy, naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Jest to bardzo ważna zasada, na podstawie której dokonuje się oceny prawidłowości wykonania umowy.

Bardzo praktyczną regulacją zawartą w części ogólnej zobowiązań jest instytucja zadatku, tak często w praktyce mylona z zaliczką. Zadatek bowiem oprócz tego, że jest zaliczką, pełni także dodatkowe funkcje. Może pełnić rolę (jeśli strony tak postanowią w umowie) znaku zawarcia umowy, zaliczki na poczet świadczenia (a conto), zadośćuczynienia za zawód związany z odstąpieniem przez kontrahenta od umowy (odstępne), zabezpieczenia. Instytucja zadatku może zostać zastosowana przy zawarciu każdej umowy[21] . Jeżeli strony nie zmodyfikują w umowie funkcji zadatku, to obok funkcji zaliczki będzie on pełnił również swoiste zabezpieczenie wykonania umowy. Zgodnie z art. 394. § 1 k.c. przy braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej.

Inną istotną częścią prawa zobowiązań są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405–414 k.c.). Niejednokrotnie właśnie ta regulacja „wypełnia” podstawę wielu roszczeń między przedsiębiorcami. Jeżeli roszczenie zostało spełnione na podstawie przepisu umowy, który został następnie uznany za nieważny, to właśnie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu będą stanowić podstawę roszczeń o zwrot wartości takiego roszczenia.

Z punktu widzenia umów cywilnoprawnych na szczególną uwagę zasługują również przepisy art. 450–470 k.c., które stanowią o tym, w jaki sposób zobowiązania powinny być wykonywane. Przykładowo art. 450 k.c. stanowi, że wierzyciel nie może odmówić przyjęcia świadczenia częściowego, chociażby cała wierzytelność była już wymagalna, chyba że przyjęcie takiego świadczenia narusza jego uzasadniony interes. Art. 462 k.c. stanowi natomiast o obowiązkach pokwitowania. Dłużnik, spełniając świadczenie, może żądać od wierzyciela pokwitowania. Może żądać pokwitowania w szczególnej formie, jeżeli ma w tym interes. Koszty pokwitowania ponosi dłużnik, chyba że umówiono się inaczej.

W art. 471–486 k.c. uregulowane zostały skutki niewykonania zobowiązań. Jest to w pewnej mierze powtórzenie, a zarazem rozwinięcie art. 361 k.c., dotyczącego granic odpowiedzialności za nienależyte wykonanie umowy. W tym miejscu k.c. reguluje m.in. odpowiedzialność za działania i zaniechania osób trzecich (art. 474 k.c.), skutki niemożliwości wykonania świadczeń (art. 475 k.c.) czy sposób liczenia odsetek za opóźnienie (art. 481 k.c.).

Natomiast w art. 487–497 k.c. zostały przewidziane regulacje dotyczące wykonania i skutków niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. Jest to podyktowane szczególną specyfiką tych umów. Umowa wzajemna to taka umowa, w której obie strony wykonują zobowiązanie w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej strony. Tak naprawdę zdecydowana większość umów, a przynajmniej te w obrocie profesjonalnym między przedsiębiorcami, są umowami wzajemnymi. Przykładowo są to umowy sprzedaży, najmu, o dzieło, o roboty budowlane. Umową wzajemną nie będzie natomiast umowa spółki czy umowa pożyczki, ponieważ w tego typu umowach nie istnieje wspomniana wyżej korelacja między świadczeniem jednej ze stron a zobowiązaniem drugiej[22] . Ze względu na wspomnianą wyżej specyfikę umów wzajemnych ustawodawca w sposób szczególny uregulował prawa i obowiązki stron tych umów. Przykładowo w art. 490 k.c. zostało przewidziane prawo do powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia, jeżeli druga ze stron swojego obowiązku nie realizuje. W art. 491 k.c. przewidziano skutki zwłoki (zawinionego opóźnienia) jednej ze stron umów wzajemnych. W art. 494 k.c. przewidziano przesłanki odstąpienia od umowy wzajemnej, a w art. 495 k.c. uregulowano sytuacje związane z niemożliwością wykonania umowy, za którą żadna ze stron nie odpowiada.

Podsumowanie

Z racji ograniczonych ram opracowania przedstawiono jedynie ogólne zasady prawa cywilnego ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji przedsiębiorców i zawieranych przez nich umów. Należy pamiętać, że prawo cywilne jest gałęzią prawa niezwykle złożoną, która podległą sobie sferę stosunków społecznych reguluje w sposób kompleksowy. Nie jest możliwe w tym miejscu wyczerpujące opisanie wszelkich instytucji tego prawa oraz ich wzajemnych zależności. Popularnonaukowy charakter niniejszego opracowania ma za zadanie przybliżyć czytelnikom podstawowe zagadnienia i pojęcia, z którymi każdy z nas spotyka się na co dzień. Nie wszyscy zdają sobie sprawę, że niemal w każdej sferze swojego życia sposób zachowania się człowieka może być przedmiotem zainteresowania prawa. Dotyczy to także prawa cywilnego. Prawo to towarzyszy człowiekowi od wieków. Codziennie jesteśmy podmiotem i przedmiotem zainteresowań prawa cywilnego, kupując w sklepie gazetę, bilet w autobusie, korzystając z usług fryzjera czy zakupując mieszkanie przed notariuszem. Każdy z nas jest również potencjalnym spadkobiercą i spadkodawcą. W ostatnim czasie daje się zauważyć ogromny wzrost świadomości istnienia prawa w obrocie konsumenckim. Coraz większa dyscyplina prawa regulującego obrót konsumencki jest związana z rozwojem działalności przedsiębiorców na dużą skalę z jednej strony i jego kontrolą przez coraz większe grono konsumentów z drugiej. Przejawem tego jest powstanie regulacji chroniących konsumenta w obrocie cywilnoprawnym, takich jak ustawa o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej, „ustawa deweloperska”, ustawa o kredycie konsumenckim. Warto pamiętać, aby patrzeć na prawo w sposób pozytywny – nie na czyhające z każdej strony niebezpieczeństwa i ograniczenia, ale jako na instrument, który coraz bardziej skomplikowane życie społeczne i związany z tym chaos porządkuje w ramy, pozwalając na zrównoważony rozwój społeczeństwa zgodnie z zakorzenionym w ludzkiej naturze poczuciem sprawiedliwości. Na zakończenie warto raz jeszcze przytoczyć wspomnianą na wstępie paremię rzymską, zgodnie z którą prawo jest środkiem, za pomocą którego ludzie poszukują tego, co dobre i słuszne.

Przypisy
Bibliografia

Lista publikacji dotycząca tematyki Podrozdziału 1. Instytucje prawa cywilnego:

1. K. Kopaczyńska-Pieczniak, Komentarz do art. 66(2) Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
2. K. Piasecki, Komentarz do art. 56 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
3. U. Promińska, Komentarz do art. 43(9) Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
4. W. Robaczyński, Komentarz do art. 74 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
5. A. Rzetecka-Gil, Komentarz do art. 394 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
6. A. Rzetecka-Gil, Komentarz do art. 487 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
7. System prawa prywatnego, Tom 2, Prawo cywilne – część ogólna, red. M. Safjan, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2007.
8. R. Uliasz, Komentarz do art. 109(1) Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).

Lista adresów internetowych dotycząca tematyki Podrozdziału 1.b Instytucje prawa cywilnego (odczyt z dnia 01.10.2013).

1. K. Jokiel, Warunek jako element treści czynności prawnej,
http://www.eporady24.pl/warunek_jako_element_tresci_czynnosci_prawnej,artykuly,4,47,358.html.
2. K. Kryla, Kiedy nabywca przedsiębiorstwa odpowiada za jego długi,
http://www.tomczak.pl/publikacje/publikacja170.html.
3. gk24.pl, Marzena Sutryk, Amber Gold z Koszalina zmienił nazwę na Perfektel,
http://www.gk24.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20120913/KOSZALIN/120919884.
4. prawo.money.pl, Encyklopedia Prawa, Przedawnienie roszczeń,
http://prawo.money.pl/iep/haslo,przedawnienie;roszczen,862.html.
5. rp.pl, Nazwa zależy od rodzaju działalności,
http://www.rp.pl/artykul/850643.html.