« Powrót

Paragraf 1. Umowa o dzieło



1. Definicja umowy
Umowa o dzieło jest jedną z najpowszechniejszych typów umów cywilnoprawnych funkcjonujących w obrocie prawnym. Jest to umowa nazwana, czyli taka, która została określona regulacją ustawową. Powodem tworzenia umów nazwanych jest potrzeba sformułowania i określenia jej najważniejszych cech oraz konieczność zabezpieczenia stron takiej umowy z uwagi na powszechność stosowania jej postanowień[1] . Taki stan rzeczy zabezpiecza pewność obrotu prawnego, pozwalając na odwołanie się do regulacji umów nazwanych przy ocenie konkretnych stosunków zobowiązaniowych. Umowa nazwana ułatwia stronom umowy prawidłowe ukształtowanie jej treści[2] . Można powiedzieć, że umowy nazwane stanowią gotowe szablony umów, kształtując prawa i obowiązki stron zgodnie z utartą przez lata praktyką i doświadczeniem obrotu prawnego co do tego, jakie umowy i w jaki sposób są najczęściej zawierane. Strony tym samym zwolnione są z konieczności przewidywania i domniemywania, jakie kwestie jeszcze powinny między sobą uregulować, ponieważ są one już uregulowane w kodeksie. Jest to zazwyczaj korzystne dla obu stron, ponieważ reguły umów nazwanych są tak skonstruowane, aby chronić obie strony umowy i w jak największym stopniu oddać istotę oraz reguły, które taką umową powinny rządzić. Jednocześnie należy pamiętać, że większość regulacji umów nazwanych może być zmieniona wolą stron. Jeżeli strony zaś tego nie uczynią, to zawrą umowę na regułach kodeksowych.

Umowa o dzieło została stypizowana w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964, nr 16, poz. 93) w części szczegółowej kodeksu cywilnego dotyczącego zobowiązań (Księga III Zobowiązania, Tytuł XI – Sprzedaż, art. 627–646 k.c.).

O tym, czy mamy do czynienia z danym typem umowy nazwanej, decydują jej cechy. Aby można było daną umowę nazwać umową o dzieło, musi ona zawierać przynajmniej elementy określone w art. 627 k.c. (zwane w nauce prawa elementami przedmiotowo istotnymi). Zgodnie z tym przepisem: „Przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia”. Kodeks wyróżnia również typ umowy o dzieło, jeżeli przyjmujący zamówienie jest przedsiębiorcą, a zamawiający konsumentem. W takim wypadku obok regulacji kodeksowych z art. 627–646 k.c. do takiej umowy stosuje się również przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. 2002, nr 141, poz. 1176, ze zm.). Zgodnie bowiem z art. 627[1] k.c.: „do umowy zawartej, w zakresie działalności przedsiębiorstwa przyjmującego zamówienie, z osobą fizyczną, która zamawia dzieło, będące rzeczą ruchomą, w celu niezwiązanym z jej działalnością gospodarczą ani zawodową, stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży konsumenckiej”.

Elementami istotnymi umowy sprzedaży są więc:

a) określenie i wykonanie dzieła, do którego wykonania zobowiązany jest przyjmujący zamówienie;
b) ustalenie wynagrodzenia za wykonanie dzieła przez zamawiającego na rzecz przyjmującego zamówienie.

Pozostaje jeszcze następująca kwestia: skoro elementem przedmiotowo istotnym umowy o dzieło jest zapłata wynagrodzenia, to konieczne jest jeszcze określenie jego wysokości czy choćby podstaw ustalenia tego wynagrodzenia.

Zgodnie ze stanowiskiem SN wyrażonym w wyroku z 27 lutego 2004 r. (V CK 307/03) brak określenia wysokości wynagrodzenia w umowie o dzieło nie może stanowić okoliczności pozwalających stwierdzić, że nie mamy do czynienia z umową o dzieło[3] . Takie stanowisko zdaje się wynikać z dalszych regulacji kodeksowych, a mianowicie z art. 628–630 k.c., zawierających reguły interpretacyjne na wypadek, gdyby strony nie ustaliły wysokości wynagrodzenia.

Jeżeli podstawowe elementy wskazane powyżej zostaną w umowie określone, wówczas wpisze się ona w „szablon” umowy kodeksowej o dzieło.

Z punktu widzenia prawnego celem umowy o dzieło jest umożliwienie zamawiającemu uzyskania konkretnego dzieła jako wytworzonego dobra, zaś przyjmującemu zamówienie przysporzenia majątkowego w postaci uzyskania wynagrodzenia za to dzieło. Charakterystyczną cechą umowy o dzieło jest jej odpłatność[4] .

2. Strony umowy

Stronami umowy o dzieło są zamawiający i przyjmujący zamówienie. W zasadzie stroną umowy o dzieło może być każdy podmiot prawa, który ma zdolność prawną. Mogą to być więc osoby fizyczne, prawne oraz po nowelizacji Kodeksu cywilnego w 2003 r. także ułomne osoby prawne, czyli jednostki organizacyjne, które nie są osobami prawnymi, lecz którym ustawa przyznaje zdolność prawną. Nie ma również żadnych przeciwwskazań, aby po stronie zamawiającego lub przyjmującego zamówienia występowało kilka podmiotów (np. w przypadku dzieła, którego rezultat jest wynikiem pracy zespołu osób).

Stronami tzw. konsumenckiej umowy o dzieło, zgodnie z art. 6271 k.c., są: 1) zamawiający – osoba fizyczna, która zamawia dzieło w celu niezwiązanym z jej działalnością gospodarczą ani zawodową; 2) przyjmujący zamówienie – przedsiębiorca, który w zakresie działalności przedsiębiorstwa (prowadzenia działalności gospodarczej) podejmuje się wykonania dzieła[5] .

3. Przedmiot umowy

Kodeks cywilny wskazuje, że przedmiotem umowy jest wykonanie dzieła, nie określając przy tym, czym ono jest. W tym zakresie należy posiłkować się definicją słownikową. Zgodnie z internetowym słownikiem języka polskiego PWN dzieło to:
- utwór literacki, naukowy lub artystyczny, zwłaszcza dużej wartości;
- praca, działanie;
- efekt czyjejś pracy lub jakichś procesów[6] .

O tym, czym jest, a czym nie może być dzieło, w zadowalającym stopniu daje się orzec dodatkowo na podstawie całości regulacji kodeksowych, pozwalających na ustalenie specyfiki dzieła (art. 627–646 k.c.). Z definicji słownikowej oraz regulacji kodeksowych wyprowadzić można wniosek, że wykonanie dzieła to proces pracy lub proces twórczy o możliwym do określenia momencie początkowym i końcowym[7] . Umowa o dzieło jest więc tzw. „umową rezultatu” w odróżnieniu od określonej przez doktrynę „umowy starannego działania”, do której zalicza się np. umowa zlecenia, gdzie wymaga się nie tyle jakiegoś konkretnego rezultatu, lecz postępowania w określony sposób z zachowaniem reguł należytej staranności. O istocie umowy o dzieło sądy bardzo często wypowiadają się właśnie w opozycji do umowy starannego działania, gdyż czasem granica między tymi umowa jest płynna i trudna do zauważenia.
Wątpliwości te może zobrazować problem udzielania korepetycji czy prowadzenia wykładów. Problem ten był rozstrzygany przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 25 stycznia 2012 r., w sprawie o sygn. akt. III AUa 1573/11[8] . Orzeczenie dotyczyło kwalifikacji prawnej umowy prowadzenia wykładów przez osobę fizyczną na rzecz fundacji, dla pewnej określonej grupy osób. Jak stwierdził sąd w uzasadnieniu swojego orzeczenia: „Istotą umowy o dzieło jest osiągnięcie określonego, zindywidualizowanego rezultatu, który – zdaniem Sądu Apelacyjnego – może mieć postać materialną, jak i niematerialną. Rezultaty niematerialne mogą być »ucieleśnione« w przedmiocie materialnym (rzeczy), ale nie muszą. Przykładem dzieła, które ma charakter niematerialny i nie jest ucieleśniony materialnie, jest utwór, tutaj należy odnieść się do przepisów o prawie autorskim. W rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 II 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631) przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór)”.
W powyższej sprawie przedmiotem umowy o dzieło mogło być np. opracowanie danej koncepcji i materiałów potrzebnych w celu przeprowadzenia wykładów. Ostatecznie sąd apelacyjny uchylił orzeczenie sądu I instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd apelacyjny stwierdził bowiem, że nie jest możliwe bez przeprowadzenia wnikliwego postępowania dowodowego orzeczenie a priori, że umowa na prowadzenie wykładów będzie zawsze umową zlecenia, pomimo że praktyka obrotu nakazuje uznać, że większość umów tego rodzaju jest umową zlecenia. Przykładowo korepetycje z matematyki mają za zadanie rzetelne i konsekwentne przekazywanie wiedzy (umowa rezultatu). Nie jest natomiast przedmiotem tej umowy określenie rezultatu, jakim jest nauczenie pobierającego korepetycję matematyki. Dlatego nauczanie matematyki nie może być oceniane przez pryzmat odpowiedzialności z umowy o dzieło za niewykonanie czy nienależyte wykonanie umowy. Tutaj odpowiedzialność za nienależyte wykonanie umowy będzie dotyczyła samej staranności jej wykonania, czyli takich elementów umowy, jak np.: częstotliwość prowadzenia korepetycji (zgodnie z grafikiem przewidzianym umową), odpowiedni dobór materiału, zakres przedstawianej wiedzy, metoda nauczania etc[9] .

Natomiast Sąd Apelacyjny w Lublinie stwierdził, że istotą umowy o dzieło jest osiągnięcie określonego, zindywidualizowanego rezultatu w postaci materialnej lub niematerialnej. Umowa o świadczenie usług (np. umowa zlecenia) jest zaś umową starannego działania, zatem jej celem jest wykonywanie określonych czynności, które nie muszą zmierzać do osiągnięcia rezultatu. Jednym z kryteriów pozwalających na odróżnienie umowy o dzieło od umowy o świadczenie usług jest możliwość poddania umówionego rezultatu (dzieła) sprawdzianowi na istnienie wad fizycznych[10] .

Przyjmuje się, że przedmiotem umowy o dzieło mogą być rezultaty materialne i niematerialne[11] . Za rezultaty materialne uważa się rzeczy określone w art. 45 k.c. Do rezultatów materialnych należy zaliczyć: wytworzenie rzeczy nowej (np. rzeźby), przetworzenie rzeczy, przekształcenie czy uzupełnienie rzeczy (np. remont mieszkania, tuning samochodu)[12] .

Do przedmiotów niematerialnych zaliczają się rezultaty, które znajdują ucieleśnienie w nośnikach materialnych, jak utwór literacki, artykuł do czasopisma, utwór muzyczny. Będą to również rezultaty, które takiego ucieleśnienia nie obejmują, jak recytacje, wykonanie koncertu, inscenizacja[13] .

Natomiast przedmiotem konsumenckiej umowy o dzieło z art. 627[1] k.c. może być jedynie rzecz ruchoma[14] .


4. Treść i forma umowy – prawa i obowiązki stron

1) Obowiązki zamawiającego

Do obowiązków przyjmującego zamówienia należy (a) wykonanie dzieła, (b) znoszenie ingerencji zamawiającego w toku wykonywania dzieła, (c) obowiązek dostarczenia materiałów, narzędzi i środków pomocniczych do wykonania dzieła, (d) obowiązek wydania dzieła[15] .

a) wykonanie dzieła

Przepisy k.c. nie formułują żadnych szczególnych zasad co do określania sposobu oznaczenia terminów wykonania dzieła. Niemniej to właśnie z oznaczeniem terminu wykonania dzieła lub jego części związane są wszelkie istotne uprawnienia dotyczące ustalenia odpowiedzialności za należyte wykonanie umowy o dzieło.

W zasadzie to, w jaki sposób, z jakich materiałów, w jakim terminie etc. dzieło ma zostać wykonane, będzie zależało od woli stron. W praktyce właśnie duża swoboda stron w określeniu specyfikacji samego dzieła i terminów na jego wykonanie sprawia, że umowa o dzieło jest jedną z najtrudniejszych do interpretacji umów, w szczególności gdy dochodzi między stronami do różnicy zdań na tym tle, a same strony nie ustaliły w umowie szczegółowo wzajemnych praw i obowiązków[16] . Problem ten zarysowuje się w szczególności w stosunku do bardzo popularnej ostatnio umowy na wdrożenie systemu komputerowego w firmie zamawiającego. Można z całą pewnością stwierdzić, że większość umów wdrożeniowych nie ma w pełni zdefiniowanego zakresu zobowiązań stron. Tego rodzaju braki, tj. brak precyzyjnie opisanej kwestii tak elementarnej, jak przedmiot umowy sprawia, że niezwykle trudno nawet na podstawie przepisów kodeksowych określić intencję stron[17] .

Kodeks nie formułuje żadnych wymagań co do wykonania dzieła. Dzieło może być więc wykonane osobiście przez zamawiającego, jak i przez jego podwykonawców. Warto jednak pamiętać wówczas o generalnych zasadach zlecania prac podwykonawcom, w szczególności o art. 19 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2004 nr, 2013, poz. 672, ze zm.)[18] , który stanowi, że jeżeli przepisy szczególne nakładają obowiązek posiadania odpowiednich uprawnień zawodowych przy wykonywaniu określonego rodzaju działalności gospodarczej, przedsiębiorca jest obowiązany zapewnić, aby czynności w ramach działalności gospodarczej były wykonywane bezpośrednio przez osobę legitymującą się posiadaniem takich uprawnień zawodowych.

b) obowiązek znoszenia ingerencji zamawiającego w toku wykonywania dzieła

Przy wykonywaniu dzieła przyjmujący jest obowiązany również do znoszenia ingerencji zamawiającego w toku pracy. Ponieważ dzieło jest produktem, które z założenia ma odpowiadać również subiektywnym zapatrywaniom zamawiającego, powinien mieć on możliwości wpływania na jego kształt w toku procesu twórczego. Stanowi o tym art. 641 § 2 k.c., zgodnie z którym: „Gdy dzieło uległo zniszczeniu lub uszkodzeniu wskutek wadliwości materiału dostarczonego przez zamawiającego albo wskutek wykonania dzieła według jego wskazówek, przyjmujący zamówienie może żądać za wykonaną pracę umówionego wynagrodzenia lub jego odpowiedniej części, jeżeli uprzedził zamawiającego o niebezpieczeństwie zniszczenia lub uszkodzenia dzieła”. Widać więc, że wskazówki zamawiającego są ważnym elementem stanowiącym o prawidłowości wykonywania dzieła przez przyjmującego zamówienia. Na płaszczyźnie praktycznej często jest tak, że wskazówki są udzielane już po oddaniu części finalnej robót, co jednak wykracza już poza uprawnienia zamawiającego.

Ponadto możliwości ingerencji zamawiającego znajdują również wyraz w art. 637 § 1 k.c., który stanowi, że: „jeżeli dzieło ma wady, zamawiający może żądać ich usunięcia, wyznaczając w tym celu przyjmującemu zamówienie odpowiedni termin z zagrożeniem, że po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu nie przyjmie naprawy. Przyjmujący może odmówić naprawy, gdyby wymagała nadmiernych kosztów”. Zgodnie zaś z § 2 tego artykułu: „Gdy wady usunąć się nie dadzą albo gdy z okoliczności wynika, że przyjmujący zamówienie nie zdoła ich usunąć w czasie odpowiednim, zamawiający może od umowy odstąpić, jeżeli wady są istotne; jeżeli wady nie są istotne, zamawiający może żądać obniżenia wynagrodzenia w odpowiednim stosunku. To samo dotyczy wypadku, gdy przyjmujący zamówienie nie usunął wad w terminie wyznaczonym przez zamawiającego”.

Należy zauważyć, że z uprawnieniami zamawiającego do kontroli wiąże się szereg dalszych uprawnień odszkodowawczych na wypadek nieprawidłowego wykonywania dzieła. W interesie zamawiającego leży więc czuwanie nad tym, aby dzieło było prawidłowo wykonywane przez przyjmującego zamówienie.

c) obowiązek dostarczenia materiałów, narzędzi i środków pomocniczych do wykonania dzieła

Jeżeli nic innego nie wynika z umowy lub panujących w obrocie gospodarczym zwyczajów, do dostarczenia materiałów, narzędzi i środków pomocniczych niezbędnych do wykonania dzieła zobowiązany jest przyjmujący zamówienie. Uważa się bowiem, że to przyjmujący zamówienie posiada odpowiednią wiedzę. Takie rozwiązania przyjmuje większość współczesnych systemów prawnych[19] .

d) obowiązek wydania dzieła

Po zakończeniu dzieła przyjmujący jest obowiązany je wydać zamawiającemu. Zasadniczo uznaje się, że wydanie i przejście własności do przedmiotu dzieła następuje z jego wydaniem do rąk zamawiającego. Czasami jednak wydanie może nastąpić po prostu przez wykonanie dzieła (np. systemu wdrożeniowego) i spisanie protokołu zdawczo-odbiorczego przez strony. Kiedy strona (zazwyczaj zamawiający) nie chce takiego protokołu spisać, wydaniem wdrażanego systemu będzie po prostu ukończenie dzieła[20] .

2) Obowiązki zamawiającego

Do podstawowych obowiązków zamawiającego należą (a) obowiązek współdziałania z wykonawcą dzieła, (b) obowiązek odebrania dzieła i (c) obowiązek zapłaty wynagrodzenia[21] .

a) obowiązek współdziałania z wykonawcą dzieła

Obowiązek współdziałania zamawiającego jest podyktowany specyfiką umowy o dzieło. Dzieło, jak już wyżej wskazano, z założenia powinno posiadać cechy zgodne z subiektywnymi oczekiwaniami zamawiającego. Brak wyraźnych wskazówek do tych oczekiwań nie może więc obciążać przyjmującego zamówienie, który dane dzieło wykonał z należytą starannością i zgodnie z obowiązującym dla takiego dzieła ogólnie przyjętymi standardami. Sam ustawodawca zdaje sobie sprawę z tego rodzaju specyfiki, dlatego w art. 640 k.c. ustalono regułę, że: „Jeżeli do wykonania dzieła potrzebne jest współdziałanie zamawiającego, a tego współdziałania brak, przyjmujący zamówienie może wyznaczyć zamawiającemu odpowiedni termin z zagrożeniem, iż po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu będzie uprawniony do odstąpienia od umowy”. Obowiązek współdziałania dotyczy np.dostarczenia materiałów, udzielaniau wskazówek (tzw. współdziałanie czynne). Dodatkowo może przejawiać się w czynnościach znoszenia, np. wpuszczeniu na teren budowy czy udostępnieniu pomieszczeń (tzw. współdziałanie bierne)[22] .

b) obowiązek odebrania dzieła

Po wykonaniu dzieła zamawiający powinien je odebrać. Odebranie dzieła nie zawsze jest równoznaczne z jego wydaniem przez przyjmującego zamówienie. Wydanie następuje więc niezależnie od tego, czy zamawiający zdecydował się je odebrać, dając temu jakiś formalny wyraz. Obowiązek zamawiającego do odebrania dzieła został wyraźnie uregulowany w art. 643 k.c., gdzie wskazano, że: „Zamawiający obowiązany jest odebrać dzieło, które przyjmujący zamówienie wydaje mu zgodnie ze swym zobowiązaniem”. Jeżeli jednak dzieło ma wady (zostało wykonane niezgodnie z umową), to obowiązek odbioru nie istnieje. Dzieło powinno być odebrane w miejscu ustalonym umową, a jeżeli tego nie ustalono – według zasad ogólnych przewidzianych w art. 454 § 1 i 2 oraz 455 k.c. Brak odebrania prawidłowo wykonanego dzieła naraża zamawiającego na zwłokę i odpowiedzialność odszkodowawczą.


c) obowiązek zapłaty wynagrodzenia

Zamawiający jest obowiązany do zapłaty wynagrodzenia za wykonane dzieło. O wysokości i sposobie ustalania wynagrodzenia (w braku odmiennych postanowień umownych) stanowią art. 628–632 k.c. Wynagrodzenie może być ustalane wprost bądź poprzez wskazanie podstaw do jego ustalenia (art. 628 § 1 k.c.). W przypadku ustalenia podstaw przyjmuje się, że można to zrobić przez odwołanie się w umowie o dzieło do określonych cenników, norm, stawek, kosztów, narzutów itp., na podstawie których możliwe będzie ustalenie obowiązującego strony wynagrodzenia[23] .

Kodeks cywilny wymienia dwa sposoby ustalania wynagrodzenia, tj. wynagrodzenie kosztorysowe albo ryczałtowe[24] . Wynagrodzenie kosztorysowe jest ustalane za pomocą przygotowanego w tym celu zestawienia prac i materiałów z podaniem cen jednostkowych (roboczogodziny, ceny za m2 materiału etc.). Wynagrodzenie ryczałtowe to z góry określona kwota pieniężna. Z reguły dla zamawiającego bardziej korzystne będzie ustalanie wynagrodzenia ryczałtowego, ponieważ wówczas możliwość zmiany tego wynagrodzenia zostanie ograniczona jedynie do sytuacji, w której wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą. Natomiast w wynagrodzeniu kosztorysowym brak możliwości przewidzenia kosztów finalnych może skutkować ich podwyższeniem przez przyjmującego zamówienie i zwiększeniem wynagrodzenia za wykonanie dzieła.

Sposób i termin zapłaty wynagrodzenia został ustalony w art. 642 § 1. k.c., zgodnie z którym: „W braku odmiennej umowy przyjmującemu zamówienie należy się wynagrodzenie w chwili oddania dzieła”. Natomiast z § 2 tego przepisu wynika, że: „Jeżeli dzieło ma być oddawane częściami, a wynagrodzenie zostało obliczone za każdą część z osobna, wynagrodzenie należy się z chwilą spełnienia każdego ze świadczeń częściowych”.

3) Forma umowy o dzieło

Warto wskazać jeszcze na formę umowy o dzieło[25] . Kodeks cywilny nie wymaga dla zawarcia umowy o dzieło szczególnej formy prawnej[26] . Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 10 grudnia 2003 r. (I ACa 1144/03, OSA 2005, z. 3, poz. 14): „Do zawarcia umowy o dzieło stosuje się ogólne zasady dotyczące zawierania umów konsensualnych. W Kodeksie cywilnym nie ma szczególnych postanowień odnoszących się do zawarcia umowy o dzieło. Nie wymaga ona zachowania formy szczególnej. Do zawarcia umowy może dojść zatem także ustnie, a nawet w sposób dorozumiany”.

5. Odpowiedzialność za niewykonanie i nienależyte wykonanie umowy

Umowa o dzieło, jak każda umowa cywilnoprawna, podlega ogólnym regułom odpowiedzialności kontraktowej i deliktowej sformułowanej w k.c. Odpowiedzialność ogólna z tytułu zobowiązań, do których zalicza się również zobowiązanie, jakim jest umowa o dzieło, podlega więc regulacjom części ogólnej Kodeksu cywilnego dotyczącej zobowiązań, w szczególności z art. 415 i n. k.c. (odpowiedzialność deliktowa) oraz z art. 471 i n. k.c. (odpowiedzialność kontraktowa). Cechą wspólną łączącą poszczególne typy odpowiedzialności wynikającej z zobowiązań, do których zalicza się również umowę o dzieło, jest obowiązek naprawienia szkody spowodowanej niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania lub spowodowanej jakimś czynem niedozwolonym (możliwym do popełnienia również w toku wykonywania umowy). Przyjęta w k.c. regulacja ma zasadniczo ujednolicić reżimy odpowiedzialności odszkodowawczej, tak aby mogły być one elastycznie stosowane do wszelkich stosunków zobowiązaniowych w sposób możliwie pełny[27] .

Niezależnie od powyższych reguł odpowiedzialności umowa o dzieło zawiera bardzo bogatą własną regulację dotyczącą odpowiedzialności za jej należyte wykonanie. Należą do nich następujące regulacje: art. 635 k.c. (opóźnienie przyjmującego zamówienie), art. 636 (sposób wykonywania dzieła), art. 637 k.c. (naprawa wad dzieła), art. 638 k.c. (rękojmia za wady dzieła), art. 639 k.c. (niewykonanie dzieła z przyczyn leżących po stronie zamawiającego), art. 640 k.c. (brak współdziałania zamawiającego), art. 641 k.c. (ryzyko utraty lub uszkodzenia materiału), art. 644 k.c. (odstąpienie przez zamawiającego), art. 645 (śmierć lub niezdolność do pracy wykonawcy), art. 645 k.c. (śmierć lub niezdolność do pracy wykonawcy), art. 646 k.c. (przedawnienie roszczeń).

1) opóźnienie przyjmującego zamówienie

Art. 635 k.c. stanowi o możliwości odstąpienia od umowy o dzieło, jeżeli przyjmujący zamówienie spóźnia się z zakończeniem dzieła tak dalece, że nie jest prawdopodobne ukończenie dzieła w terminie[28] . Przepis ten ma za zadanie ochronę zamawiającego. Warto wskazać, że odstąpienie od umowy nie może nastąpić już po wykonaniu dzieła, nawet jeżeli nastąpiło ono z dużym opóźnieniem. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 21 stycznia 2004 r. w sprawie o sygn. akt IV CK 356/02[29] .

2) sposób wykonywania dzieła

Zgodnie z art. 636 k.c. w toku wykonywania dzieła zamawiający może wzywać przyjmującego zamówienie do prawidłowego wykonania dzieła. Jeżeli przyjmujący zamówienie nie zastosuje się do tych wezwań, to zamawiający ma do wyboru: albo od umowy odstąpić, albo powierzyć wykonanie dzieła na koszt i niebezpieczeństwo przyjmującego zamówienie innej osobie[30] . Dodatkowo może on wówczas żądać zwrotu dostarczonego materiału i wydania rozpoczętego dzieła, jeżeli było ono wykonywane z materiału zamawiającego.

3) naprawa wad dzieła

Specyficzną regulację dotyczącą odpowiedzialności zawiera art. 637 r. § 1 k.c., który stanowi, że: „Jeżeli dzieło ma wady, zamawiający może żądać ich usunięcia, wyznaczając w tym celu przyjmującemu zamówienie odpowiedni termin z zagrożeniem, że po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu nie przyjmie naprawy. Przyjmujący może odmówić naprawy, gdyby wymagała nadmiernych kosztów”. Zgodnie zaś z § 2 tego artykułu: „Gdy wady usunąć się nie dadzą albo gdy z okoliczności wynika, że przyjmujący zamówienie nie zdoła ich usunąć w czasie odpowiednim, zamawiający może od umowy odstąpić, jeżeli wady są istotne; jeżeli wady nie są istotne, zamawiający może żądać obniżenia wynagrodzenia w odpowiednim stosunku. To samo dotyczy wypadku, gdy przyjmujący zamówienie nie usunął wad w terminie wyznaczonym przez zamawiającego”.
Powyższa regulacja przewiduje bardzo szeroki wachlarz uprawnień zamawiającego w stosunku do umowy o dzieło, wynikających również z obowiązku zamawiającego do kontrolowania wykonania dzieła, jeżeli chce on z tych uprawnień skorzystać. Zasadą jest wezwanie do terminowego wykonania dzieła pod rygorem nieprzyjęcia naprawy. Nieprzyjęcie naprawy skutkuje zaś uprawnieniem do odstąpienia od umowy przez zamawiającego, jeżeli wady są istotne (sprawiają, że dzieło nie nadaje się do celów umowy), lub obniżenia ceny (jeżeli wady są drobne, nieistotne i w zasadzie nie ograniczają lub nie uniemożliwiają korzystania z dzieła zgodnie z celem). Aby więc skorzystać z możliwości odstąpienia (wady istotne) lub obniżenia ceny (wady nieistotne), trzeba dać szansę przyjmującemu zamówienie na naprawienie wad. Samo dokonanie naprawy jest obowiązkiem zamawiającego, który może się od nich uchylić tylko wtedy, gdy wymagają one nadmiernych kosztów.

Ta odmowa wykonania naprawy ze względu na koszty ma praktyczne znaczenie i jest bezpośrednio sprzężona z uprawnieniem zamawiającego do powierzenia dalszego wykonania dzieła na koszt i niebezpieczeństwo zamawiającego (art. 636 § 1 k.c.). Regulacja ta ma chronić przyjmującego zamówienie i ograniczyć jego odpowiedzialność. Może być bowiem tak, że przyjmujący zamówienie będzie bardziej skłonny zapłacić odszkodowanie za nieprawidłowe wykonanie umowy po odstąpieniu przez zamawiającego, niż narażać się na nadmierne koszty naprawy wygenerowane przez wykonawcę zastępczego.

Ciekawie wypowiedział się w tej kwestii Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 stycznia 2008 r., IV CNP 147/07, który stwierdził, że: „Jeżeli realizacja uprawnienia zamawiającego do upoważnienia przez sąd do usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie miałaby oznaczać każde wykonanie zastępcze, bez względu na wysokość jego kosztów, to przyjmujący zamówienie zostałby pozbawiony ochrony, którą zapewnia mu art. 637 § 1 zdanie drugie k.c., przyznający mu prawo odmowy naprawy, gdyby wymagała nadmiernych kosztów. Przyjęcie dopuszczalności takiego wykonania zastępczego byłoby więc sprzeczne z ustawą. Wobec tego, że koszty wykonania zastępczego, do pokrycia których zobowiązany byłby przyjmujący zamówienie, nie mogą być – bez względu na ich rzeczywistą wysokość – »nadmiernymi kosztami«, to zamawiający może, bez żądania upoważnienia przez sąd do usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie, wady te usunąć i żądać odpowiedniego obniżenia wynagrodzenia. Obniżenie wynagrodzenia »w odpowiednim stosunku« (art. 637 § 2 zdanie pierwsze k.c.) ze względu na wady dzieła, jeżeli wady te nie dadzą się usunąć, w zasadzie oznacza bowiem obniżenie wynagrodzenia o koszt usunięcia wad, jeżeli nie jest on nadmierny”. Sąd Najwyższy wskazał na bardzo istotną ewentualność. Z jednej bowiem strony „nadmierna wysokość naprawy” wyłącza wykonanie zastępcze. Z drugiej jednak strony nie pozbawia zamawiającego możliwości naprawienia tych wad na własny koszt i żądania ich rekompensaty od przyjmującego zamówienie w takim stopniu, który nie wykracza poza tę „nadmierność kosztów”. Daje się zauważyć, że w tym wypadku zamawiający będzie zmuszony do poniesienia części kosztów naprawy i „dołożenia” do umowy o dzieło ponad przewidywane koszty. W niektórych jednak przypadkach może się to dla niego okazać bardziej opłacalne niż po prostu odstąpienie od umowy, które wiąże się z rezygnacją z uprawnienia do wydania dzieła od przyjmującego zamówienie.

4) rękojmia za wady dzieła
W art. 638 k.c. zawarta jest reguła, zgodnie z którą jeżeli z uregulowań art. 636 i 637 k.c. nie wynika nic innego, do rękojmi za wady dzieła stosuje się odpowiednio przepisy o rękojmi przy sprzedaży. W odniesieniu do konsumenckich umów o dzieło, na podstawie art. 627[1] k.c., zamiast odpowiednio stosowanych na podstawie art. 638 k.c. przepisów o rękojmi za wady dzieła należy stosować przepisy ustawy o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej[31] .

W odniesieniu do odpowiedzialności za wady dzieła przyjęto zatem w Kodeksie cywilnym model rękojmi nawiązujący zasadniczo do rękojmi za wady rzeczy sprzedanej[32] .

Taki sposób regulacji wynika z faktu, że w wielu przypadkach wydanie dzieła jest podobne z wydaniem rzeczy sprzedanej. Dlatego ustawodawca dostrzegając te podobieństwa, w sposób podobny uregulował również odpowiedzialność przyjmującego zamówienie za wady dzieła.

W tym przypadku warto wskazać na uregulowania art. 556–576 k.c. dotyczące rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, po to by zrozumieć mechanizm tej odpowiedzialności.

Rękojmia za wady jest specjalnym reżimem odpowiedzialności za wady fizyczne (np. ubytki lub uszkodzenia) lub za wady prawne (np. obciążenie rzeczy zastawem) rzeczy sprzedanej. Nie ma ona charakteru odpowiedzialności odszkodowawczej wynikającej z winy czy zaniedbań przyjmującego zamówienie. Jest to więc odpowiedzialność tylko jednej strony – sprzedającego, za wady rzeczy sprzedanej w zasadzie niezależnie od przyczyn ich powstania[33] . Można więc powiedzieć, że przepisy o rękojmi dodatkowo uzbrajają kupującego w prawa ochronne ponad te, jakie przewidują reguły ogólnej odpowiedzialności odszkodowawczej. Podobnie dzieje się z uprawnieniami zamawiającego przy umowie o dzieło.

Zgodnie z art. 556 § 1. k.c.: „Sprzedawca jest odpowiedzialny względem kupującego, jeżeli rzecz sprzedana ma wadę zmniejszającą jej wartość lub użyteczność ze względu na cel w umowie oznaczony albo wynikający z okoliczności lub z przeznaczenia rzeczy, jeżeli rzecz nie ma właściwości, o których istnieniu zapewnił kupującego, albo jeżeli rzecz została kupującemu wydana w stanie niezupełnym (rękojmia za wady fizyczne). § 2. Sprzedawca jest odpowiedzialny względem kupującego, jeżeli rzecz sprzedana stanowi własność osoby trzeciej albo jeżeli jest obciążona prawem osoby trzeciej; w razie sprzedaży praw sprzedawca jest odpowiedzialny także za istnienie praw (rękojmia za wady prawne)”.
W następnych artykułach k.c. stanowi o sytuacjach, kiedy odpowiedzialność z rękojmi jest wyłączona (art. 557 k.c., 559 k.c.), w jaki sposób można modyfikować odpowiedzialność z tytułu rękojmi przez strony (art. 558 k.c.), jakie uprawnienia przysługują osobie uprawnionej z tytułu rękojmi (art. 560 k.c., 561 k.c., 562 k.c.).

Przepisy o rękojmi dają zamawiającemu (kupujący) szeroki wachlarz uprawnień względem wykonawcy (sprzedawca) dzieła, jeżeli wykonane dzieło ma wady. Zamawiający będzie miał zasadniczo możliwości odstąpienia od umowy albo obniżenia ceny niezależnie od tego, czy ta wada powstała z winy sprzedawcy (który mógł równie dobrze jak kupujący o tej wadzie nie wiedzieć). Natomiast jeżeli wada powstała z winy sprzedawcy, to dodatkowo możliwe jest przy okazji odstąpienia od umowy lub obniżenia ceny żądanie odszkodowania od sprzedawcy. W każdym jednak wypadku (czy wada była zawiniona czy niezawiniona przez sprzedawcę) kupującemu będzie przysługiwało tzw. roszczenie o minimalne odszkodowanie, na które składają się koszty wywołane zawarciem umowy (manipulacyjne), jak: koszty zawarcia umowy, koszty odebrania, przewozu, przechowania i ubezpieczenia rzeczy oraz zwrotu dokonanych nakładów w takim zakresie, w jakim kupujący nie odniósł korzyści z tych nakładów.

Dodatkowo art. 561 k.c. wyposaża kupującego w uprawnienie do żądania zamiast rzeczy wadliwych rzeczy wolnych od wad, jeżeli są one zamienne (np. dana partia towaru o tym samych właściwościach jak owoce, warzywa) lub naprawy rzeczy, jeżeli ma ona szczególne właściwości (np. samochód, instalacja sanitarna).

Przepisy o rękojmi mówią też, jak powinien postępować kupujący, jeżeli chce zachować swoje uprawnienia. Powinien przede wszystkim zbadać rzecz niezwłocznie lub w przewidzianym przez kodeks terminie (563 k.c., 564 k.c.). Jeżeli rzecz nadesłana została z innej miejscowości, to powinien postąpić z nią dodatkowo w sposób opisany w art. 567 k.c., tzn. przechować lub starać się ją sprzedać z zachowaniem należytej staranności, ewentualnie odesłać, jeżeli jej sprzedaż lub przechowanie jest utrudnione, niedogodne czy generujące nadmierne koszty dla kupującego.

Rękojmia przy sprzedaży rzeczy używanych nie obejmuje jednak wad związanych z upływem czasu korzystania z nich[34] .

Nieco odmiennie kodeks reguluje odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady prawne rzeczy. Zgodnie z art. 574 k.c., jeżeli z powodu wady prawnej rzeczy sprzedanej kupujący odstępuje od umowy albo żąda obniżenia ceny, może on żądać naprawienia szkody poniesionej wskutek istnienia wady, chyba że szkoda jest następstwem okoliczności, za którą sprzedawca odpowiedzialności nie ponosi. W ostatnim wypadku kupujący może żądać tylko naprawienia szkody, którą poniósł przez to, że zawarł umowę, nie wiedząc o istnieniu wady; w szczególności może on żądać zwrotu kosztów zawarcia umowy, kosztów odebrania, przewozu, przechowania i ubezpieczenia rzeczy oraz zwrotu dokonanych nakładów w takim zakresie, w jakim nie odniósł z nich korzyści, a nie otrzymał ich zwrotu od osoby trzeciej. Może również żądać zwrotu kosztów procesu.

Należy wskazać, że wszystkie powyższe uprawnienia dotyczące rękojmi będą mogły być stosowane do rękojmi za wady dzieła tak jak do wad rzeczy sprzedanej. Dotyczy to zarówno wad fizycznych dzieła (rzeźba wykonana z innego materiału niż ustalony w umowie), jak i wad prawnych (np. plagiat utworu, tj. obciążenie utworu prawami osób trzecich). Oczywiście przy stosowaniu umowy o rękojmi przy sprzedaży należy uwzględnić i uszanować specyfikę umowy o dzieło, ze szczególnym uwzględnieniem art. 636 i 637 k.c., które stanowią swego rodzaju przepisy konkurencyjne do przepisów o rękojmi o sprzedaży i będą miały pierwszeństwo, jeżeli obie konkurencyjne regulacje będą dotyczyć tej samej sytuacji. To samo dotyczy terminów przedawnienia roszczeń, które są inne w obu reżimach odpowiedzialności.

5) niewykonanie dzieła z przyczyn leżących po stronie zamawiającego i brak współdziałania zamawiającego

W dalszej części w art. 639 k.c. została uregulowana odpowiedzialność za niewykonanie dzieła z przyczyn leżących po stronie zamawiającego, wynikających z braku jego współdziałania. Odpowiedzialność ta wynika z obowiązku czynnego i biernego uczestniczenia zamawiającego w procesie wykonania dzieła, jeżeli zgodnie z umową taki obowiązek istnieje. Brak współdziałania stanowiący przeszkodę do wykonania dzieła uprawnia przyjmującego zamówienie do odstąpienia od umowy, przy czym zamawiający może ograniczyć swoją odpowiedzialność odszkodowawczą o koszty, jakie zaoszczędził przyjmujący zamówienie z tego tytułu, że nie wykonał dzieła w całości. W takich wypadkach jednak przyjmującemu zamówienie, poza żądaniem zapłaty wynagrodzenia (na podstawie art. 639 k.c.), przysługuje również niezależnie roszczenie odszkodowawcze na zasadach ogólnych, w sytuacji, w której poniósł szkodę w związku z niewykonaniem zobowiązania przez zamawiającego (art. 471 k.c.)[35] .

Z kolei w art. 640 k.c. zostało przewidziane uprawnienie do odstąpienia od umowy przez przyjmującego zamówienie w przypadku braku współdziałania zamawiającego pomimo wcześniejszego upomnienia wystosowanego przez przyjmującego zamówienie.

6) ryzyko utraty lub uszkodzenia materiału

W art. 641 k.c. § 1 rozstrzygnięto kwestie ryzyka utraty lub uszkodzenia materiału, z którego dzieło ma być wykonane. Ryzyko to obciąża tego, kto materiał dostarczył. Natomiast w art. 642 § 2 k.c. wskazano, że wadliwość materiału lub wadliwość wskazówek zamawiającego nie powodują utraty prawa do żądania wynagrodzenia za dzieło przez przyjmującego zamówienie, nawet jeżeli wykonał on dzieło. Warunkiem jest jednak uprzedzenie przez przyjmującego zamówienie o tym, że wskazówki zamawiającego lub dostarczone przez niego materiały są wadliwe[36] . Zasada przyjęta przez większość współczesnych systemów prawnych jest taka, że to przyjmujący posiada odpowiednią wiedzę o sposobie i materiałach niezbędnych do wykonania dzieła. Koresponduje to również z zasadą wyrażoną już we wcześniejszej części niniejszego artykułu, że jeżeli nic innego nie wynika z umowy lub panujących w obrocie gospodarczym zwyczajów, do dostarczenia materiałów, narzędzi i środków pomocniczych niezbędnych do wykonania dzieła zobowiązany jest przyjmujący zamówienie jako ten, który z założenia posiada specjalistyczną wiedzę w tym zakresie.

7) odstąpienie przez zamawiającego

W art. 644 k.c. przewidziano prawo odstąpienia przez zamawiającego od umowy na każdym etapie wykonywania dzieła. Prawo to nie jest w żaden sposób uwarunkowane. Przysługuje ono niezależnie od tego, czy przyjmujący zamówienie prawidłowo wykonuje swoje obowiązki. W takim wypadku zamawiający jest wprawdzie zobowiązany do zapłaty wynagrodzenia, ale może je pomniejszyć wobec przyjmującego zamówienie o koszty, jakie ten ostatni zaoszczędził na tym, że nie musiał ukończyć dzieła. W wypadku odstąpienia przez zamawiającego od umowy na podstawie art. 644 k.c. przepisy o rękojmi za wady dzieła nie znajdą zastosowania. Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w postanowieniu z 4 października 1998 r., w sprawie o sygn. akt. II CKN 5/98[37] .

Warto wskazać, że przepis art. 644 k.c. nie rozstrzyga, komu przysługuje nieukończone dzieło w wypadku zastosowania uprawnienia z tego przepisu.

Istnieje pogląd, że z okoliczności, iż zamawiający płaci przyjmującemu zamówienie umówione wynagrodzenie, nie wynika prawo zamawiającego do żądania wydania nieukończonego dzieła, nawet w wypadku, gdy dostarczył potrzebnych do jego wykonania materiałów (inaczej R. Szostak, glosa do wyroku SN z 14 października 1998 r., II CKN 5/98, OSP 1999, z. 6, poz. 113, który ponadto wątpliwie przyjmuje, że występuje w tym wypadku ograniczona ekwiwalentność wzajemnych świadczeń)[38] .

8) śmierć lub niezdolność do pracy wykonawcy

W art. 645 k.c. zostały uregulowane losy prawne dzieła na wypadek śmierci lub niezdolności do pracy przyjmującego zamówienie, jeżeli wykonanie dzieła zależało od jego osobistych przymiotów. W takim wypadku umowa ulega rozwiązaniu. Wówczas przyjmujący zamówienie (lub jego następcy prawni) powinni zwrócić materiał dostarczony przez zamawiającego, z których powstało częściowo wykonane dzieło. Jeżeli natomiast materiał był własnością przyjmującego zamówienie, a dzieło częściowo wykonane przedstawia ze względu na zamierzony cel umowy wartość dla zamawiającego, przyjmujący zamówienie lub jego spadkobierca może żądać, aby zamawiający odebrał materiał w stanie, w jakim się znajduje, za zapłatą jego wartości oraz odpowiedniej części wynagrodzenia.

9) przedawnienie roszczeń

W art. 646 k.c. został wskazany specjalny termin przedawnienia roszczeń z umowy o dzieło. Roszczenia wynikające z umowy o dzieło przedawniają się z upływem dwóch lat od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane – od dnia, w którym zgodnie z treścią umowy miało być oddane.

6. Podsumowanie

Umowa o dzieło jest jedną z najbardziej powszechnych umów zawieranych w ramach obrotu cywilnoprawnego zarówno na płaszczyźnie przedsiębiorca – przedsiębiorca, przedsiębiorca – konsument, jak również między podmiotami prawa prywatnego, w zakresie poza prowadzoną przez nich działalnością gospodarczą. Należy zauważyć, że przedstawiona powyżej kodeksowa regulacja umowy jest regulacją obowiązującą na linii przedsiębiorca – przedsiębiorca oraz między podmiotami prawa prywatnego, w zakresie poza prowadzoną przez nich działalnością gospodarczą. Natomiast umowa o dzieło dokonywana na linii przedsiębiorca – konsument powinna jeszcze uwzględniać regulacje konkurencyjne do regulacji ogólnych, zawartych w ustawie z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. 2002, nr 141 poz. 1176, ze zm.). Do umowy o dzieło na linii przedsiębiorca (przyjmujący zamówienie) – konsument (zamawiający) stosuje się więc odpowiednio przepisy ustawy o sprzedaży konsumenckiej.

Umowa o dzieło jest wykorzystywana na wielu płaszczyznach. Może stanowić alternatywną formę zatrudnienia[39] (zamiast umowy o pracę czy umowy zlecenia), jeżeli specyfika pracy skupiona jest na uzyskaniu pewnego rezultatu[40] . Wykorzystywana jest przy wielu projektach wdrożeniowych, które z każdym dniem wymuszają na jej twórcach obowiązek dobrej znajomości regulacji kodeksowych. Umowa o dzieło znajduje również zastosowanie we wszelkich relacjach biznesowych związanych z działalnością kulturalną (umowy o utwory literackie, inscenizacje, napisanie artykułów). Postanowienia umowy o dzieło znajdą też odpowiednie zastosowania, jeśli chodzi o roboty budowlane w zakresie przewidzianym w art. 656 § 1 k.c.

Wartość praktyczna i konieczność uregulowania postanowień związanych z wykonaniem umowy o dzieło w ramach kodeksowej umowy nazwanej jest więc nie do przecenienia. Znajomość specyfiki umowy o dzieło wymagana jest przynajmniej w podstawowym zakresie przez każdego, kto taką umowę zawiera. Na koniec warto wskazać, że pomimo wielu kwestii uregulowanych przez ustawodawcę same przepisy kodeksowe powinny być raczej jedynie uzupełnieniem i rozwinięciem umowy o dzieło. W praktyce najważniejsze jest bowiem bardzo precyzyjne: kto, kiedy, gdzie, jak, z czego powinien dane dzieło wykonać. Ważne jest również opisanie procedury odbioru dzieła, sposobu liczenia wynagrodzenia w sposób z jednej strony elastyczny (bo trudy do przewidzenia), a z drugiej strony sprawiedliwy dla obu stron umowy, na wypadek gdyby danych kosztów nie dało się przewidzieć na etapie zawierania umowy. Mając powyższe na uwadze, można z całą świadomością uznać, że napisanie dobrej i wyczerpującej umowy o dzieło jest dziełem samym w sobie, wymagającym pracy doświadczonych i biegłych w sztuce pisania umów profesjonalistów.

Przypisy
Bibliografia

Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:

1) Internetowy słownik języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN (odczyt z dnia 04.10.2013 r.).
2) A.M. Falkowska, Odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy, Oficyna 2010, s. 96 [wersja elektroniczna z Lex Omega on-line aktualna na dzień 23.09.2013 r.]
3) Kodeks cywilny: komentarz, red. E. Gniewek, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2006.
4) M. Jagielska, Odpowiedzialność za wady dzieła (wybrane zagadnienia), w: Polska i Wielka Brytania wobec Unii Europejskiej. Wybrane zagadnienia prawne, red. G. Grabowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2002.
5) G. Kozieł, Komentarz do art. 627 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 04.10.2013 r.).
6) G. Kozieł, Komentarz do art.627 (1) Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 10.04.2013 r.).
7) G. Kozieł, Komentarz do art. 644 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 04.10.2013 r.).
8) W. Kubala, Autorskoprawne elementy umowy o dzieło, „Prawo Spółek” 1999, nr 4.
9) R. Longchamps de Berier, Zobowiązania, Księgarnia Akademicka, Poznań 1948.
10) System Prawa Prywatnego, Tom 5, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, red. E. Łętowska, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2004.
11) System Prawa Prywatnego, Tom 6, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, red. A. Olejniczak, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2004.
12) System Prawa Prywatnego, Tom 7, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, red. J. Rajski, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2004.
13) M. Rotkiewicz, Umowa zlecenia – porównanie z umową o pracę i umową o dzieło, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2009.
14) W. Siuda, Istota i zakres umowy o dzieło, Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Poznaniu, Poznań 1964.
15) R. Szostak, Kształtowanie wynagrodzenia pieniężnego w umowie o dzieło – uwagi na tle doświadczeń praktyki i orzecznictwa, w: Studia z prawa cywilnego i gospodarczego. Księga pamiątkowa dedykowana Profesor Czesławie Żuławskiej, red. B. Gnela, J. Koczanowski, R. Szostak, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Kraków 2000.

Lista adresów internetowych dotycząca tematyki artykułu, [odczyt dnia 05.10.2013]

1) bankier.pl, Sebastian Bobrowski, Umowa zlecenie czy umowa o dzieło – jak zatrudnić pierwszego współpracownika?, http://www.bankier.pl/wiadomosc/Umowa-zlecenie-czy-umowa-o-dzielo-jak-zatrudnic-pierwszego-wspolpracownika-2840491.html.
2) ekspertbeck.pl, M. Rotkiewicz, Określamy wynagrodzenie w umowie o dzieło, http://www.ekspertbeck.pl/okreslamy-wynagrodzenie-w-umowie-o-dzielo/
(odczyt z dnia 04.10.2013).
3) itlaw.pl, autor: mserafin, Legendy i mity świata umów wdrożeniowych (I),
http://www.itlaw.pl/?q=content/legendy-i-mity-%C5%9Bwiata-um%C3%B3w-wdro%C5%BCeniowych-i.
4) Autor: mserafin, Uprawnienia zamawiającego w przypadku opóźnienia wykonawcy z ukończeniem wdrożenia – teoria i praktyka
http://www.itlaw.pl/?q=content/uprawnienia-zamawiaj%C4%85cego-w-przypadku-op%C3%B3%C5%BAnienia-wykonawcy-z-uko%C5%84czeniem-wdro%C5%BCenia-teoria-i-.
5) lexplay.pl, Jagoda Gilewicz-Rachowska, Umowa o dzieło – roszczenia z tytułu rękojmi, http://lexplay.pl/artykul/Prawo-Umow/umowa_o_dzielo roszczenia_z_tytulu_rekojmi.
6) lexvin.pl, Dariusz Kostyra, Odstąpienie od umowy o dzieło, http://lexvin.pl/porady_prawne/3958/Odst%C4%85pienie-od-umowy-o-dzie%C5%82o.
7) negocjacje-handlowe.com, autor: admin, Umowy nazwane, nienazwane i mieszane, http://negocjacje-handlowe.com/2011/05/20/umowy-nazwane-nienazwane-i-mieszane/.
8) www.prawo.egospodarka.pl, Michał Tomasiak, Wspólnik spółki osobowej a umowa o pracę i umowa zlecenia, http://www.prawo.egospodarka.pl/91816,Wspolnik-spolki-osobowej-a-umowa-o-prace-i-umowa-zlecenia,1,82,1.html.
9) umowycywilnoprawne.pl, Wady przy dziele z powierzonego materiału, http://www.umowycywilnoprawne.pl/artykul,1639,3623,wady-przy-dziele-z-powierzonego-materialu.html.
10) umowy.wieszjak.pl, Jak sporządzić umowę o dzieło?, http://umowy.wieszjak.pl/uslugi/74839,Jak-sporzadzic-umowe-o-dzielo.html,