« Powrót

Podrozdział 2. Odpowiedzialność cywilna (umowy ubezpieczenia)



1. Definicja umowy ubezpieczenia

Umowa ubezpieczenia jest jedną z najpowszechniejszych i typowych umów cywilnoprawnych funkcjonujących w obrocie prawnym. Jest to umowa nazwana, czyli taka, która została określona regulacją ustawową. Powodem tworzenia umów nazwanych jest potrzeba sformułowania i określenia najważniejszych cech tej umowy oraz konieczność zabezpieczenia jej stron z uwagi na powszechność stosowania jej postanowień[1] . Taki stan rzeczy zabezpiecza pewność obrotu prawnego, pozwalając na odwołanie się do regulacji umów nazwanych przy ocenie konkretnych stosunków zobowiązaniowych. Umowa nazwana ułatwia stronom umowy prawidłowe ukształtowanie jej treści[2] . Można powiedzieć, że umowy nazwane stanowią gotowe szablony umów, kształtując prawa i obowiązki stron zgodnie z utartą przez lata praktyką i doświadczeniem obrotu prawnego co to tego, jakie umowy i w jaki sposób są najczęściej zawierane. Dzięki temu strony zwolnione są z konieczności przewidywania i domniemywania, jakie kwestie jeszcze powinny między sobą uregulować, gdyż są już one uregulowane w kodeksie. Jest to zazwyczaj korzystne dla obu stron, ponieważ postanowienia umowy nazwanej są tak skonstruowane, aby chronić obie strony umowy i w jak największym stopniu oddać jej istotę.

Jednocześnie należy pamiętać, że większość regulacji umów nazwanych może być zmieniona wolą stron. Jeżeli strony zaś tego nie uczynią, to zawrą umowę na regułach kodeksowych.

Umowa ubezpieczenia została stypizowana w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964, nr 16, poz. 93, ze zm.) w części szczegółowej dotyczącej zobowiązań (Księga III Zobowiązania, Tytuł XXVII – Umowa ubezpieczenia – art. 805–834 k.c., który dzieli się na Dział I. Przepisy Ogólne: 805–820 k.c.; Dział II. Ubezpieczenia Majątkowe: 821–828 k.c.; Dział III. Ubezpieczenia Osobowe: 829–834 k.c.).
O tym, czy mamy do czynienia z danym typem umowy nazwanej, decydują jej cechy. Aby można było daną umowę nazwać umową ubezpieczenia, musi ona zawierać przynajmniej elementy określone w art. 805 § 1 i § 2 k.c. (zwane w nauce prawa elementami przedmiotowo istotnymi). Zgodnie z tym przepisem przez umowę ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. Świadczenie ubezpieczyciela polega w szczególności na zapłacie:
1) przy ubezpieczeniu majątkowym – określonego odszkodowania za szkodę powstałą wskutek przewidzianego w umowie wypadku;
2) przy ubezpieczeniu osobowym – umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia, w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku w życiu osoby ubezpieczonej.

Elementami istotnymi umowy ubezpieczenia majątkowego są więc:
1. zobowiązanie do spełnienia określonego świadczenia w razie zajścia określonego w umowie wypadku przez ubezpieczyciela;
2. zobowiązanie do zapłaty składki przez ubezpieczającego.

Przyjmuje się jednak, że podstawowym świadczeniem ubezpieczyciela jest nie sama wypłata świadczenia w razie zajścia wypadku ubezpieczeniowego, lecz świadczenie ochrony ubezpieczeniowej[3] .
Jeżeli podstawowe elementy wskazane powyżej zostaną w umowie określone, wówczas umowa taka wpisze się w „szablon” umowy kodeksowej ubezpieczenia.

Jedną z cech specyficznych umowy ubezpieczenia jest jej kwalifikowany charakter. Oznacza to, że jedną ze stron może być wyłącznie podmiot wskazany przez ustawę, spełniający określone wymagania. W przypadku umowy ubezpieczenia stroną zobowiązaną do udzielania ochrony ubezpieczeniowej, a następnie spełnienia określonego świadczenia w razie zajścia przewidzianego wypadku, może być wyłącznie ubezpieczyciel w ramach prowadzonej działalności ubezpieczeniowej. W tym zakresie niezbędne jest odwołanie się do ustawy z dnia 22 maja 2004 r. o działalności ubezpieczeniowej. Zgodnie z jej przepisami działalność ubezpieczeniowa jest charakteryzowana przez wykonywanie czynności ubezpieczeniowych związanych z oferowaniem i udzielaniem ochrony na wypadek ryzyka wystąpienia skutków zdarzeń losowych[4] . Zgodnie z ustawą ubezpieczycielem może być jedynie zakład ubezpieczeń działający jako zakład ubezpieczeń albo zakład ubezpieczeń i reasekuracji.

2. Strony umowy i podmioty stosunku ubezpieczenia

Stronami umowy ubezpieczenia są zakład ubezpieczeń (ubezpieczyciel) i ubezpieczający. Ponieważ stosunek ubezpieczenia obejmuje szerokie spektrum stosunków społecznych, bardzo często w umowę ubezpieczenia są również zaangażowane podmioty trzecie, jak: ubezpieczony, uposażony, a nawet inne podmioty[5] .

1) Ubezpieczyciel

Mówi się, że umowa ubezpieczenia ma kwalifikowany charakter dlatego, że jedną stroną stosunku ubezpieczenia (ubezpieczycielem) może być tylko podmiot upoważniony przez ustawę[6] . Ubezpieczyciel to podmiot, który na podstawie odpowiednich przepisów rangi ustawowej jest upoważniony do prowadzenia działalności ubezpieczeniowej. Tymi przepisami są przepisy ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. 2003, nr 124, poz. 1151, ze zm.). Zgodnie z nią do prowadzenia działalności gospodarczej w charakterze ubezpieczyciela może prowadzić zakład ubezpieczeń działający jako zakład ubezpieczeń albo zakład ubezpieczeń i reasekuracji.

W przypadku zawarcia umowy ubezpieczenia z podmiotem nieposiadającym przymiotu zakładu ubezpieczeń w rozumieniu ustawy o działalności ubezpieczeniowej należy jednoznacznie stwierdzić, iż taka umowa będzie nieważna[7] .

2) Ubezpieczający

Ubezpieczający to osoby fizyczne, prawne oraz po nowelizacji k.c. osoby prawne, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. Jest to druga strona stosunku ubezpieczenia, która odpowiedzialna jest za płatność składek i większość obowiązków drugiej strony umowy. Ubezpieczający może jednocześnie korzystać z owoców umowy ubezpieczenia. Czasem jednak umowa ubezpieczenia może być zawarta na cudzy rachunek i wówczas ten, na czyj rachunek będzie ona zawarta, będzie uprawniony do świadczenia od zakładu ubezpieczeń (chodzi tu o ubezpieczonego i uposażonego).

3) Ubezpieczony

Ubezpieczony to osoba, której dotyczą okoliczności objęte umową ubezpieczenia. Jest to więc osoba, której interes majątkowy lub osobisty jest podjęty ochroną ubezpieczeniową. Zazwyczaj ubezpieczający i ubezpieczony to ta sama osoba. Może się jednak zdarzyć, że umowa ubezpieczenia zostanie zawarta na rzecz osoby trzeciej. Ubezpieczony nie jest wówczas stroną umowy ubezpieczenia. Jest on traktowany jako osoba trzecia wobec stron umowy, na której jednak mogą spoczywać określone przez tę umowę obowiązki[8] .

4) Uposażony

Uposażony został wskazany w art. 831 k.c. Jest to podmiot, którego w sposób pośredni dotyczy umowa ubezpieczenia osobowego (majątkowego już nie). Jest to osoba upoważniona do świadczenia od zakładu ubezpieczeń społecznych na wypadek śmierci ubezpieczonego, tj. uprawnionego do tego świadczenia w pierwszej kolejności. Wskazanie uposażonego nie stanowi elementu umowy ubezpieczenia. Dla skuteczności wskazania uposażonego wystarcza jednostronna czynność prawna ubezpieczonego[9] .

5) Inne podmioty

Inne podmioty to podmioty zaangażowane w stosunek ubezpieczenia. Może to być poszkodowany uprawniony do odszkodowania z umowy o odpowiedzialności cywilnej, który zgodnie z art. 822 § 4 k.c. może dochodzić swoich roszczeń nie tylko od sprawy szkody, ale także bezpośrednio od ubezpieczyciela[10] .

Takim innym podmiotem może być też Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, który zgodnie z przepisami ustawy z dnia z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych jest obowiązany do wypłaty świadczeń (Dz. U. 2003 nr 124, poz. 1152, ze zm.). Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny ma zagwarantować wypłatę świadczenia, np. gdy zakład ubezpieczeń, który był do tej wypłaty zobowiązany, ogłosił upadłość. Fundusz wypłaca też świadczenie, gdy sprawca wypadku komunikacyjnego nie posiadał obowiązkowego ubezpieczenia OC[11] .

3. Przepisy ogólne o umowie ubezpieczenia

W art. 805–820 k.c. zostały zawarte regulacje ogólne dotyczące wspólnych regulacji dla umów ubezpieczenia majątkowego i osobowego.

1) Wypadek ubezpieczeniowy – podstawa ubezpieczenia

Ubezpieczenie ma za zadanie ochronę interesów majątkowych lub osobistych ubezpieczyciela (ewentualnie osób trzecich) na wypadek zajścia wypadku ubezpieczeniowego. Wypadkiem ubezpieczeniowym nazywa się określone zdarzenie losowe, które powoduje pewien uszczerbek w sytuacji majątkowej lub osobistej ubezpieczającego lub osób trzecich, których ubezpieczenie dotyczy. Wypadek taki stanowi swoistą materializację ryzyka. Inaczej można określić go jako występujące ze statystyczną prawidłowością (prawdopodobieństwem) nadzwyczajne i mierzalne zdarzenie losowe[12] .

W art. 806 § 1 k.c. ustalono zasadę, że nie jest możliwe ubezpieczenie się od zdarzeń (wypadków), które nie są możliwe. Taka umowa będzie nieważna.

Zasadą umowy ubezpieczenia jest również ubezpieczenie się od zdarzeń przyszłych, czyli od przyszłych wypadków. Od tej zasady jest jednak wyjątek (art. 806 § 2 k.c.). Istnieje bowiem możliwość ubezpieczenia się od zdarzeń przeszłych, gdy przy zachowaniu staranności nie można było stwierdzić, czy dany wypadek zaszedł. Chodzi więc o sytuację, kiedy skutecznie nie możemy poznać przeszłości na dzień zawierania umowy ubezpieczenia[13] .

2) Zasada ochrony ubezpieczającego – związanie przepisami kodeksu

Umowa ubezpieczenia uznawana jest za umowę najwyższej staranności. Powinna ona w odpowiednio wysokim stopniu zabezpieczać interesy ubezpieczonego. Dlatego w art. 807 k.c. została przewidziana zasada, że postanowienia umowy sformułowane odmiennie, niż pozwala na to k.c., będą nieważne, chyba że takie odstępstwo będzie wyraźnie przez kodeks przewidziane[14] . W tej regulacji przejawia się sposób regulacji umowy w postaci ograniczenia ogólnej swobody umów. I ile ogólna zasada prawa cywilnego brzmi – „co nie jest zabronione, to jest dozwolone”, o tyle w przypadku ubezpieczeń zasada ta brzmi – „dozwolone jest odstępstwo, jeżeli ustawa na nie pozwala”.

3) Możliwość zawarcia umowy na cudzy rachunek

W art. 808 k.c. została przewidziana zasada, że umowę ubezpieczenia można zawrzeć na cudzy rachunek. Wówczas osobę, która zawiera umowę, nazywa się ubezpieczającym, a osobę uprawnioną do otrzymania świadczenia – ubezpieczonym. Zasada ta pozwala na zabezpieczenie własnych interesów w ten sposób, że na wypadek nastąpienia wypadku wskazuje się osobę trzecią jako uprawnioną do otrzymania świadczenia od ubezpieczyciela[15] . Jeżeli taka osoba trzecia jest konsumentem, to będzie dodatkowo podlegała ochronie z art. 385[1]–385[3] k.c.

Zdarza się bowiem, co przewidziało prawo, że osoba ubezpieczającego i ubezpieczanego nie są tożsame. Dzieje się tak, kiedy ubezpieczający zawiera umowę dla zabezpieczenia interesu majątkowego lub osobowego innej osoby. W ten sposób ubezpieczający ma możliwość ochrony własnych interesów za pośrednictwem osoby trzeciej (np. bank, który ubezpiecza śmierć kredytodawcy). Wówczas ubezpieczony nie jest stroną umowy, lecz podmiotem stosunku prawnego ubezpieczenia. Jest osobą trzecią wobec stron umowy.

4) Procedura zawarcia umowy

Kolejną zasadą ogólną umów ubezpieczeniowych jest zobowiązanie ubezpieczyciela do potwierdzenia zawarcia umowy dokumentem ubezpieczenia (art. 809 k.c.). Przepis ten ma charakter porządkujący. Jego niewypełnienie nie powoduje nieważności zawarcia umowy ubezpieczenia, jednak naraża strony na ograniczenia dowodowe w przypadku dochodzenia zawarcia umowy. Ograniczenia dowodowe zostały przewidziane w art. 74 k.c. (m.in. brak możliwości powołania dowodu świadków na fakt zawarcia umowy). Ograniczenia dowodowe nie będą jednak miały miejsca w sporze ubezpieczyciela z konsumentem na fakt zawarcia umowy lub w sporze między przedsiębiorcami. Tym samym ograniczenia te będą w praktyce wyłączone, skoro stroną umowy będzie zawsze przedsiębiorca lub konsument (osoby prywatne, niebędące stronami nie mogą bowiem zawrzeć umowy ubezpieczenia). Są to więc powody przemawiające za tym, aby uznać, że art. 809 k.c. ma jedynie porządkującą funkcję.

Natomiast art. 811 k.c. stanowi, że jeżeli w odpowiedzi na złożoną ofertę ubezpieczyciel doręcza ubezpieczającemu dokument ubezpieczenia zawierający postanowienia, które odbiegają na niekorzyść ubezpieczającego od treści złożonej przez niego oferty, ubezpieczyciel obowiązany jest zwrócić ubezpieczającemu na to uwagę na piśmie przy doręczeniu tego dokumentu, wyznaczając mu co najmniej siedmiodniowy termin do zgłoszenia sprzeciwu. W razie niewykonania tego obowiązku zmiany dokonane na niekorzyść ubezpieczającego nie są skuteczne, a umowa jest zawarta zgodnie z warunkami oferty. W braku sprzeciwu umowa dochodzi do skutku zgodnie z treścią dokumentu ubezpieczenia następnego dnia po upływie terminu wyznaczonego do złożenia sprzeciwu.

Artykuł 811 § 1 k.c. stanowi o szczególnym trybie przyjęcia oferty umowy ubezpieczenia. Jest to tryb odmienny od ogólnych zasad zawierania umów przewidzianych w art. 68 k.c., zgodnie z którym przyjęcie oferty dokonane z zastrzeżeniem zmiany lub uzupełnienia jej treści poczytuje się za nową ofertę[16] . Tutaj bowiem zmiana oferty w sposób nawet znacznie niekorzystny dla ubezpieczającego będzie automatycznie uznana za przyjętą przez ubezpieczającego, jeżeli ten ostatni w ciągu siedmiu dni nie zgłosi sprzeciwu do tej zmiany. Warunkiem jest powiadomienie o tych zmianach przez ubezpieczyciela w formie pisemnej.

Jest to bardzo istotne odwrócenie regulacji ogólnych, przy których na każdą zmianę umowy trzeba dać pozytywną odpowiedź, czyli wyraźną zgodę na zmianę dla jej skuteczności.

W przypadku umów ubezpieczenia jest jednak inaczej. Jeżeli ubezpieczający wyraża wolę zawarcia oferty na określonych warunkach, a ubezpieczyciel te warunki zmienia i wyraźnie to komunikuje, to brak reakcji ze strony ubezpieczającego na tę zmianę będzie uznany za jego zgodę („milczenie oznacza zgodę”). Jest to charakterystyczne dla umowy ubezpieczenia odwrócenia ogólnych zasad prawa cywilnego.

Przepisy powyższe mają bardzo duże znaczenie praktyczne. Dotyczą głównie obowiązku dostarczenia ogólnych warunków ubezpieczenia, które w sposób bardzo rozbudowany dotyczą wzajemnych praw i obowiązków stron. Bez takich ogólnych warunków ubezpieczenia trudno będzie w praktyce ustalić zakres i przedmiot umowy ubezpieczenia. Stąd bierze się tak szczegółowe uregulowanie przez ustawodawcę czynności składających się na zawarcie umowy ubezpieczenia.

5) Możliwość odstąpienia od umowy ubezpieczenia

Zgodnie z art. 812 § 1 k.c.: „Jeżeli umowa ubezpieczenia jest zawarta na okres dłuższy niż sześć miesięcy, ubezpieczający ma prawo odstąpienia od umowy ubezpieczenia, w terminie 30 dni, a w przypadku gdy ubezpieczający jest przedsiębiorcą w terminie 7 dni od dnia zawarcia umowy. Odstąpienie od umowy ubezpieczenia nie zwalnia ubezpieczającego z obowiązku zapłacenia składki za okres, w jakim ubezpieczyciel udzielał ochrony ubezpieczeniowej”.

Uprawnienia powyższego nie ma ubezpieczyciel, który umowę ubezpieczenia zawartą na czas określony może wypowiedzieć tylko z ważnych powodów, jeżeli strony w samej umowie nie przewidziały innych warunków wypowiedzenia.

6) Ogólne warunki ubezpieczenia

Ważną regulacją dotyczącą umowy ubezpieczenia są tzw. ogólne warunki ubezpieczenia. Są to standardowe postanowienia, które stosuje ubezpieczyciel (zakład ubezpieczeń) do umów danego rodzaju, które zawiera z ubezpieczającymi. Konieczność ich stosowania wynika z ogromnej ilości możliwych stanów faktycznych (wypadków) objętych umową ubezpieczenia. Ogólne warunki ubezpieczenia to pewien z góry opracowany zbiór klauzul umownych, mających na celu uproszczenie oraz ułatwienie procesu zawierania umów ubezpieczenia przez ich ujednolicenie. Stanowią one typową, niejako wzorcową treść umowy ubezpieczenia danego rodzaju, stwarzają podstawę do kalkulacji składek i opracowywania odpowiednich taryf[17] .

Różnicę między treścią umowy ubezpieczenia a ogólnymi warunkami ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązany jest przedstawić ubezpieczającemu w formie pisemnej przed zawarciem umowy. W razie niedopełnienia tego obowiązku ubezpieczyciel nie może powoływać się na różnicę niekorzystną dla ubezpieczającego[18] . Przepisu nie stosuje się do umów ubezpieczenia zawieranych w drodze negocjacji

7) Składka jako źródło powstania obowiązku ubezpieczyciela

Zapłata składki ubezpieczeniowej jest podstawowym obowiązkiem ubezpieczającego. Sposób jej obliczania został określony w art. 813 k.c. Zasadą jest ustalanie wysokości i częstotliwości składki, proporcjonalnie do okresu i wartości przedmiotu podlegającego ubezpieczeniu. Warto pamiętać, że jeżeli z jakichś powodów umowa ubezpieczenia przestanie obowiązywać wcześniej, niż to przewidziano, ubezpieczającemu przysługuje zwrot składki w odpowiedniej wysokości za okres pozostały do zakończenia umowy.

Składka jest warunkiem odpowiedzialności ubezpieczyciela (art. 814 k.c.). To jej zapłata będzie wyznaczać początek terminu ochrony ubezpieczeniowej. Dzień następny po dniu zapłacenia składki lub jej pierwszej raty jest dniem początku odpowiedzialności ubezpieczyciela. Umowa może przewidywać jednak, że ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność za okres przed jej zapłaceniem. Wówczas może on wezwać ubezpieczającego, który nie zapłacił składki w terminie, do jej zapłaty, pod rygorem wypowiedzenia umowy.

W sposób szczególny została uregulowana sytuacja braku zapłaty składki ratalnej (płaconej okresowo). Wówczas brak zapłaty jednej raty składki spowoduje ustanie odpowiedzialności ubezpieczyciela za okres nieopłacony, gdy tak przewidziały strony w umowie, a ubezpieczający w terminie siedmiu dni od wezwania przez ubezpieczyciela nie uregulował zapłaty zaległej składki.

Powyższe zasady bardzo szczegółowo określają momenty powstania ochrony ubezpieczeniowej, nie pozwalając na jakąkolwiek dowolność interpretacyjną. Szczególnie w przypadkach, kiedy suma ubezpieczenia jest duża, a jej wypłata warunkowana zdarzeniami nadzwyczajnymi, nie powinno być miejsca na dowolność interpretacji.

8) Obowiązek informacyjny ubezpieczającego

Zgodnie z art. 815 k.c. ubezpieczający obowiązany jest podać do wiadomości ubezpieczyciela wszystkie znane sobie okoliczności istotne dla oceny ryzyka zajścia wypadku ubezpieczeniowego. Zakres informacji wyznacza zapytanie ubezpieczyciela. Obowiązek ten ciąży również na ubezpieczonym (jeżeli nie jest on ubezpieczającym), jeżeli wie on o istnieniu umowy na jego rachunek. Jeżeli te obowiązki informacyjne nie zostaną spełnione, ubezpieczyciel nie będzie ponosił odpowiedzialności za te okoliczności, które były przyczyną wypadku.

Ubezpieczający podający niezgodne z prawdą informacje musi liczyć się z możliwością odmowy przez zakład ubezpieczeń wypłaty świadczenia ubezpieczeniowego, jeśli informacje te miały wpływ na prawdopodobieństwo zajścia wypadku ubezpieczeniowego[19] .

9) Zmiana okoliczności

Zmiana okoliczności to nic innego jak zmiana prawdopodobieństwa zaistnienia określonego wypadku.

W razie ujawnienia okoliczności, która pociąga za sobą istotną zmianę prawdopodobieństwa wypadku ubezpieczeniowego, każda ze stron może żądać odpowiedniej zmiany wysokości składki, poczynając od chwili, w której zaszła ta okoliczność, nie wcześniej jednak niż od początku bieżącego okresu ubezpieczenia. W razie zgłoszenia takiego żądania druga strona może w terminie 14 dni wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym. Przepisu tego nie stosuje się do ubezpieczeń na życie.

Przepis ten stanowi kompromis. Z jednej strony bowiem pozwala na zmianę istotnych warunków ubezpieczenia, których strony nie przewidziały. Z drugiej jednak strony pozwala na zakończenie stosunku ubezpieczenia w przypadku braku zgody na te warunki.

10) Termin wpłaty świadczenia

Istotną regulację przewiduje art. 817 § 1 k.c., według którego ubezpieczyciel ma obowiązek wypłaty świadczenia w terminie 30 dni od dnia zajścia wypadku. Czasami jednak wysokość świadczenia może być określona dopiero po wnikliwym zbadaniu natury, przyczyn czy następstwa wypadku. Wówczas zgodnie z art. 817 § 2 k.c. ubezpieczyciel powinien niezwłocznie podjąć odpowiednie działania w celu wyjaśnienia tych okoliczności, a po ich ustaleniu wypłacić adekwatne świadczenie w terminie kolejnych 14 dni. Powyższe reguły można zmienić na korzyść uprawnionego do otrzymania świadczenia, czyli po prostu przez skrócenie tego terminu.

Zasadniczo ubezpieczający nie ma obowiązku powiadamiania ubezpieczyciela o wypadku. Takie postanowienie można jednak zamieścić w umowie ubezpieczenia lub w jej ogólnych warunkach i w praktyce niemal zawsze taki obowiązek jest na ubezpieczającego nałożony. Dodatkowo obowiązek ten można również nałożyć na ubezpieczonego pod warunkiem powiadomienia go o nim.

Przepis ten ma bardzo istotne znaczenie przy miarkowaniu wypłacanego świadczenia. Jeżeli bowiem niezawiadomienie o wypadku było umyślne, to ubezpieczyciel będzie uprawniony do wypłaty świadczenia w niższej wysokości. Należy uznać, że spełnienie obowiązków informacyjnych będzie miało fundamentalne znaczenie. Brak niezwłocznego zawiadomienia o wypadku naraża strony umowy na zatarcie dowodów wypadku i utraty szans na podjęcie działań w celu zminimalizowania szkody wyrządzonej wypadkiem czy też podjęcie przez ubezpieczyciela działań regresowych wobec sprawców szkody[20] . Spełnienie tego obowiązku ma fundamentalne znaczenie. Tylko uzyskawszy informację o wypadku, ubezpieczyciel może przeprowadzić prawidłową likwidację szkody (ustalenie stanu faktycznego, rozmiarów szkody etc.). Jeśli informacja o wypadku nie zostanie przekazana odpowiednio wcześnie, może dojść do sytuacji, w której szkoda będzie się powiększać czy też niemożliwe stanie się odwrócenie negatywnych skutków zdarzenia bądź zgłoszenie czy zabezpieczenie ewentualnych roszczeń regresowych ubezpieczyciela wobec sprawcy szkody.

11) Przedawnienie roszczeń w umowie ubezpieczenia

Termin ogólny przedawnienia roszczeń z umowy ubezpieczenia to trzy lata od dnia zajścia wypadku uprawniającego do zapłaty świadczenia.

Natomiast w wypadku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej roszczenie poszkodowanego do ubezpieczyciela o odszkodowanie lub zadośćuczynienie przedawnia się z upływem terminu przewidzianego dla tego roszczenia w przepisach o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym lub wynikłą z niewykonania bądź nienależytego wykonania zobowiązania.

Gdy roszczenie o świadczenie ubezpieczeniowe będzie zgłaszał poszkodowany, to zastosowanie, zgodnie z art. 819 § 3, będzie miał art. 442[1] k.c., do którego odsyła treść wskazanego przepisu[21] .

„Art. 442[1] § 1. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.
§ 2. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.
§ 3. W razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia.
§ 4. Przedawnienie roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat dwóch od uzyskania przez nią pełnoletniości”.

Istnieje dodatkowy sposób (oprócz ogólnych sposobów wskazanych w art. 123 k.c.) przerwania biegu przedawniania. Otóż bieg przedawnienia roszczenia o świadczenie do ubezpieczyciela przerywa się także przez zgłoszenie ubezpieczycielowi tego roszczenia lub przez zgłoszenie zdarzenia objętego ubezpieczeniem. Samo zawiadomienie zakładu ubezpieczeń o wypadku nie wystarczy, aby przerwać bieg przedawnienia roszczenia o odszkodowanie. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14.07.1976 r. w sprawie I CR 241/76 przyjął, że zawiadomienie zakładu ubezpieczeń o zajściu wypadku dokonane przez ubezpieczającego zgodnie z ogólnymi warunkami ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków nie jest równoznaczne ze zgłoszeniem roszczenia o świadczenia przez ubezpieczonego i nie przerywa ono biegu przedawnienia z art. 819 § 1 k.c.[22] . Wówczas bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia, w którym zgłaszający roszczenie lub zdarzenie otrzymał na piśmie oświadczenie ubezpieczyciela o przyznaniu lub odmowie świadczenia.

4. Podsumowanie

Umowa ubezpieczenia jest jedną z najbardziej powszechnych umów zawieranych w ramach obrotu cywilnoprawnego.

Umowa ubezpieczenia reguluje coraz większą sferę stosunków społecznych. Daje się to zauważyć szczególnie w przypadku ubezpieczeń obowiązkowych OC, gdzie istnieje tendencja do rozszerzania kategorii podmiotów, które powinny temu ubezpieczeniu podlegać[23] . Umowa ubezpieczenia pełni podstawową funkcję w wielu umowach gospodarczych. Jest ona umową towarzyszącą często innym umowom handlowym, jak sprzedaż, transport, kredyt bankowy etc. W przypadku obrotu profesjonalnego instytucja ubezpieczenia przybiera formy o bardzo wysokim stopniu specjalizacji. Powszechnie wykorzystywane są usługi brokerskie, które polegają na dobraniu odpowiednich usług i pakietów ubezpieczeniowych, skrojonych na miarę danego przedsiębiorcy i specyfiki działalności, którą taki przedsiębiorca prowadzi.

Wartość praktyczna i konieczność uregulowania postanowień związanych z wykonaniem umowy ubezpieczenia w ramach kodeksowej umowy nazwanej jest więc nie do przecenienia. Znajomość specyfiki tej umowy wymagana jest przynajmniej w podstawowym zakresie przez każdego, kto ją zawiera.

Przypisy
Bibliografia
Wykaz publikacji dotyczących tematyki artykułu:
1. G. Bieniek, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, tom II, LexisNexis Polska, Warszawa 2007.
2. A. Chróścicki, Komentarz do art. 819 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
3. Z. Gawlik, Komentarz do art. 805 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 05.10.2013 r.).
4. E. Kowalewski, Umowa ubezpieczenia w Kodeksie cywilnym po nowelizacji, w: Odpowiedzialność cywilna. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Adama Szpunara, red. M. Pyziak-Szafnicka, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2004.
5. System Prawa Prywatnego, Tom 5, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, red. E. Łętowska, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2004.
6. K. Malinowska, Komentarz do art. 805 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
7. W. Mogilski, Umowa ubezpieczenia na rzecz osoby trzeciej, w: Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej, tom I, red. A. Wąsiewicz, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz 1994.
8. J. Nawracała, Komentarz do art. 818 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
9. M. Orlicki, J. Pokrzywniak, Umowa ubezpieczenia: komentarz do nowelizacji Kodeksu cywilnego, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2008.
10.System Prawa Prywatnego, Tom 8, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, red. J. Panowicz-Lipska, Wydawnictwo C.H. Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2004.
11.Z. Szymański, Prawo ubezpieczeniowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1975.
12.J. Pokrzywniak, Komentarz do art. 811 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
13.M. Serwach, Komentarz do art. 812 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).

Lista adresów internetowych tematycznie związanych z artykułem (odczyt z dnia 05.10.2013):
1. http://negocjacje-handlowe.com/2011 – strona internetowa zawierająca omówienie umów nazwanych, nienazwanych i mieszanych.
2. http://www.calisia.pl/articles/13709-przedawnienie-roszczenia-z-umowy-ubezpieczenia – artykuł wyjaśnia zasady dotyczące instytucji przedawnienia w przypadku umów ubezpieczenia.
3. http://www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=5942&catid=121&Itemid=148 – artykuł omawiający obowiązek informacyjny ubezpieczającego z art. 815 k.c.
4. http://www.rachelski.pl/umowa-ubezpieczenia-nie-boj-sie-pytac-o-owu/ – artykuł podkreślający potrzebę zapoznania się z ogólnymi warunkami ubezpieczenia.
5. http://prawoiubezpieczenia.pl/all/podstawy-ubezpiecze-wypadek-ubezpieczeniowy/ – artykuł omawiający aspekty dotyczące wypadku ubezpieczeniowego.
6. http://www.rzu.gov.pl/publikacje/artykuly-pracownikow-i-wspolpracownikow/Aleksander_Raczynski_-_Zasada_akcesoryjnosci_actio_directa_w_swietle_nowelizacji_przepisow_Kodeksu_cywilnego_o_umowie_ub__1850 – artykuł omawiający zasadę akcesoryjności „actio directa”.