« Powrót

Paragraf 1. Ubezpieczenia osobowe



1) Przedmiot umowy ubezpieczenia osobowego

Przedmiotem umowy ubezpieczenia osobowego są dobra osobiste o charakterze niemajątkowym, takie jak życie, zdrowie, zdolność do pracy zarobkowej oraz określone w umowie zdarzenia związane z życiem prywatnym i zawodowym osoby ubezpieczonej, np. urodzenie dziecka[1] .
„Celem ubezpieczenia osobowego jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego przez zagwarantowanie ubezpieczonemu (lub osobie uprawnionej do odbioru sumy ubezpieczenia) świadczenia w postaci określonych sum pieniężnych, ustalonych w umowie ubezpieczenia na wypadek śmierci osoby, której życie i zdrowie jest przedmiotem ubezpieczenia, dożycia określonego wieku lub nastąpienia nieszczęśliwego wypadku, w którego wyniku osoba ubezpieczona utraci zdolność do zarobkowania, poniesie uszczerbek na zdrowiu, zostanie kaleką itp.”[2] .

W art. 829 k.c. dokonano podziału ubezpieczeń osobowych na ubezpieczenia:

1. na życie, które dotyczą śmierci osoby ubezpieczonej lub dożycia przez nią oznaczonego wieku;
2. następstw nieszczęśliwych wypadków, dotyczących uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub śmierci wskutek nieszczęśliwego wypadku.

2) Ubezpieczenie na życie

W pierwszym przypadku ochronie podlega życie, zdrowie, zdolność do pracy zarobkowej oraz określone w umowie zdarzenia związane z życiem prywatnym i zawodowym osoby ubezpieczonej, np. urodzenie dziecka[3] . Chodzi tutaj o dożycie przez ubezpieczonego określonej daty, w której nastąpi określone w ogólnych warunkach ubezpieczenia zdarzenie[4] .

3) Ubezpieczenie od nieszczęśliwych wypadków

W drugim wypadku natomiast chodzi o naruszenie dobra osobistego przez niespodziewane siły zewnętrzne, losowe, działające w sposób nagły, wbrew woli poszkodowanego, powodujące śmierć, rozstrój zdrowia lub uszkodzenie ciała poszkodowanego. Nie ma definicji prawnej „nieszczęśliwego wypadku”, pozostawia się tym samym pewną swobodę ubezpieczycielom przy określeniu tego terminu w ogólnych warunkach ubezpieczenia[5] .

Szczególne prawa i obowiązki stron umowy ubezpieczenia osobowego

Z istoty ubezpieczenia osobowego wynikają jego specyficzne regulacje dotyczące wzajemnych praw i obowiązków stron tej umowy.

1) Wypowiedzenie umowy przez ubezpieczającego

W art. 830 k.c. przewidziano uprawnienie ubezpieczającego do wypowiedzenia umowy w każdym czasie – z terminem określonym w umowie lub ogólnych warunkach ubezpieczenia. Jednak jeżeli umowa takiego terminu wypowiedzenia nie przewiduje, to wypowiedzenie następuje ze skutkiem natychmiastowym. Ubezpieczający nie jest zobowiązany do podawania przyczyn wypowiedzenia umowy[6] .

Umowę ubezpieczenia osobowego uważa się za wypowiedzianą przez ubezpieczającego, jeżeli składka lub jej rata nie została zapłacona w terminie określonym w umowie lub ogólnych warunkach ubezpieczenia mimo uprzedniego wezwania do zapłaty w dodatkowym terminie określonym w ogólnych warunkach ubezpieczenia (art. 830 § 2 k.c.).
2) Wypowiedzenie umowy przez ubezpieczyciela

Z kolei ubezpieczony może umowę ubezpieczenia na życie wypowiedzieć tylko w przypadkach określonych w samej umowie. Dzieje się tak z powodu ochrony interesów ubezpieczającego i ochrony trwałości stosunku prawnego ubezpieczenia na życie. Zasady pewności i trwałości tego stosunku są istotą ubezpieczenia na życie z punktu widzenia ubezpieczonego, dlatego zasady te w umowie zostały podniesione do najwyższej rangi[7] . Chodzi też o to, by ubezpieczyciel nie mógł nadużywać swoich uprawnień do zakończenia stosunku prawnego w celu zwolnienia się ze swoich zobowiązań. Dlatego drastyczne nawet zwiększenie prawdopodobieństwa wypadku ubezpieczeniowego (np. na skutek choroby ubezpieczonego, osiągnięcia przez niego podeszłego wieku) nie daje ubezpieczycielowi na życie uprawnienia do odstąpienia od umowy. Byłoby to bowiem sprzeczne z logiką ubezpieczeń na życie[8] .

3) Uposażony jako podmiot umowy ubezpieczenia osobowego

W art. 831 k.c. uregulowana została charakterystyczna dla ubezpieczenia osobowego możliwość wskazania przez ubezpieczającego osoby uprawnionej do otrzymania świadczenia z zakładu ubezpieczeń na wypadek jego śmierci. Kodeks nazywa taką uprawnioną osobę uposażonym. Nie ma konieczności jej imiennego wskazywania. Można bowiem wskazać uposażonego przez wydanie mu polisy i zawarcie umowy ubezpieczenia na okaziciela. Wówczas każdy, kto zgłosi się do zakładu ubezpieczeń z polisą i poprosi o wypłatę świadczenia, będzie uposażonym[9] . Ubezpieczający może każde z tych zastrzeżeń zmienić lub odwołać w każdym czasie.

Wskazanie uposażonego do otrzymania sumy ubezpieczenia nie będzie skuteczne, jeżeli uprawniony zmarł przed ubezpieczonym albo gdy uposażony umyślnie przyczyni się do śmierci ubezpieczonego. Brak wskazania uposażonego spowoduje, że świadczenie z ubezpieczenia na życie będzie przysługiwać najbliższej rodzinie ubezpieczonego po jego śmierci (art. 832 k.c.).

W trakcie trwania umowy ubezpieczenia ubezpieczający w każdym czasie może dowolnie zmienić lub odwołać osobę uprawnioną do otrzymania świadczenia. Zmiana osoby uprawnionej może być dokonana przez ubezpieczającego wielokrotnie i nie wymaga żadnego uzasadnienia ani zgody ze strony ubezpieczyciela[10] . Suma ubezpieczenia przypadająca uprawnionemu nie należy do spadku po ubezpieczonym i przypada osobie uprawnionej bez względu na prawa spadkobierców do spadku po osobie ubezpieczonej[11] .

4) Samobójstwo ubezpieczonego

Kodeks reguluje także przypadki samobójstwa ubezpieczonego. Samobójstwo, które nastąpiło przynajmniej po upływie dwóch lat od zawarcia umowy, nie zwalnia ubezpieczyciela od wypłaty świadczenia. Termin ten można maksymalnie skrócić do sześciu miesięcy[12] .

5) Niedopuszczalność rozwiązania ubezpieczenia na życie

Natomiast art. 834 k.c. mówi o sytuacjach, kiedy ubezpieczenie na życie trwa dłużej niż trzy lata[13] . Po tym okresie nie jest możliwe rozwiązanie umowy ubezpieczenia, nawet jeżeli okaże się, że ubezpieczający czy ubezpieczony podał nieprawdziwe dane (np. że był chory). Jeśli do wypadku doszło po upływie trzech lat od zawarcia umowy ubezpieczenia na życie, ubezpieczyciel nie może podnieść zarzutu, że przy zawieraniu umowy podano wiadomości nieprawdziwe, w szczególności że zatajona została choroba osoby ubezpieczonej. Umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia mogą skrócić powyższy termin. W każdym razie po upływie tego terminu ubezpieczyciel nie może odmówić zapłaty odszkodowania[14] .

Przypisy
Bibliografia
Wykaz publikacji dotyczących tematyki artykułu:
1. A. Chróścicki, Komentarz do art. 830 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 05.10.2013 r.).
2. Z. Gawlik, Komentarz do art. 831 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 05.10.2013 r.).
3. B. Kęszycka, Komentarz do art. 829 Kodeksu cywilnego (wersja aktualna na dzień 05.10.2013 r.).
4. B. Kęszycka, Komentarz do art. 830 Kodeksu cywilnego (wersja aktualna na dzień 05.10.2013 r.).
5. K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, tom II, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2009.
6. A. Tadla, Umowa ubezpieczenia na życie: zawieranie umowy, dochodzenie roszczeń, wzory, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2000.
7. Prawo o kontraktach w ubezpieczeniach: komentarz do przepisów i wybranych wzorców umów, red. Z. Brodecki, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2003.

Wykaz adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu (odczyt z dnia 05.10.2013):
1.http://www.monitorpodatkowy.pl/index.php?mod=m_artykuly&cid=36&id=409 – C. Galwas, Ogólna charakterystyka ubezpieczeń osobowych w Polsce oraz perspektywy rozwoju.
2.http://www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=17657&catid=128:ubezpieczenia-yciowe&Itemid=159 – D. Ignatowski, Strony umowy ubezpieczenia.
3.http://www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=41224:samobojstwo-ustawowo-ubezpieczone-&catid=122&Itemid=153 – F. Przydrożny, Samobójstwo ustawowo ubezpieczone.
4.http://prawoiubezpieczenia.pl/all/ubezpieczenie-na-zycie/ – omówienie zagadnienia zatajenia informacji o stanie zdrowia w umowie ubezpieczenia na życie.
5.http://www.money.pl/ubezpieczenia/zycie/warunki/ – omówienie warunków ubezpieczeń.