« Powrót

Paragraf 2. Ubezpieczenia majątkowe



1. Definicja umowy i interes majątkowy

Ubezpieczenie majątkowe to umowa, w której ubezpieczyciel zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę. Świadczenie w ubezpieczeniu majątkowym polega z reguły na zapłacie określonego odszkodowania na wypadek naruszenia określonego interesu majątkowego ubezpieczyciela, który daje się określić w pieniądzu i nie jest sprzeczny z prawem.

Przez interes majątkowy należy rozumieć stosunek wartości łączący dane dobro z konkretną osobą[1] . Jest to interes, który da się wycenić w formie pieniężnej na podstawie kryteriów rynkowych. Jego przeciwieństwem jest interes osobowy (przy ubezpieczeniach osobowych), którego nie można z góry wycenić.

Interes majątkowy należy rozumieć bardzo szeroko, dlatego stroną umowy ubezpieczenia majątkowego może być zarówno właściciel rzeczy, jak i wynajmujący rzecz, najemca, tj. osoby, które chcą ubezpieczyć jakieś dobro o charakterze majątkowym[2] .

2. Rodzaje ubezpieczeń majątkowych

Do ubezpieczeń majątkowych zalicza się ubezpieczenia mienia, a także odpowiedzialności cywilnej. Popularnymi ubezpieczeniami mienia są ubezpieczenia mieszkań i domów. Można też wymienić ubezpieczenie AC (autocasco). Umożliwiają one zabezpieczenia majątku na wypadek jego uszkodzenia, zniszczenia bądź utraty na skutek różnorodnych zdarzeń losowych (np. pożar, gradobicie, powódź)[3] .

3. Ubezpieczenie OC – specyficzny typ ubezpieczenia majątkowego

Specjalnym typem ubezpieczenia jest ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC). Zgodnie z art. 822 § 1 k.c. „przez umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej ubezpieczyciel zobowiązuje się do zapłacenia określonego w umowie odszkodowania za szkody wyrządzone osobom trzecim, wobec których odpowiedzialność za szkodę ponosi ubezpieczający albo ubezpieczony”.

Można więc powiedzieć, że charakterystyczną cechą ubezpieczenia OC jest jego rozszerzona skuteczność na potencjalne osoby trzecie, które w jakiś sposób będą poszkodowane wypadkiem ubezpieczeniowym spowodowanym przez ubezpieczonego. W takim wypadku interes majątkowy ubezpieczonego chroniony jest w sposób pośredni. Celem ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej jest ochrona integralności stanu majątkowego ubezpieczonego. Ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej tradycyjnie nazywane jest ubezpieczeniem długu, gdyż jego przedmiotem jest właśnie zobowiązanie ubezpieczonego do naprawienia szkody wyrządzonej osobie trzeciej, które zakład ubezpieczeń zobowiązuje się za niego wykonać. Ochrona odpowiedzialności cywilnej odnosi się więc do całości sytuacji majątkowej ubezpieczającego.

Ustawodawca w sposób szczególny docenił ten typ konstrukcji odpowiedzialności, formułując nawet obowiązek zawarcia tego typu ubezpieczenia przez określone kategorie podmiotów[4] .

Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. 2003, nr 124, poz. 1152, ze zm.) wymienia kategorie podmiotów podlegających obowiązkowym ubezpieczeniom OC. Zgodnie z art. 4 tej ustawy ubezpieczeniami obowiązkowymi są:
1) ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów, zwane dalej „ubezpieczeniem OC posiadaczy pojazdów mechanicznych”;
2) ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego, zwane dalej „ubezpieczeniem OC rolników”;
3) ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych, zwane dalej „ubezpieczeniem budynków rolniczych”;
4) ubezpieczenia wynikające z przepisów odrębnych ustaw lub umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską, nakładających na określone podmioty obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia.

4. Zbycie przedmiotu ubezpieczenia majątkowego – konsekwencje

Przepis art. 823 k.c. w szczególny sposób reguluje kwestie zbycia przedmiotu ubezpieczenia majątkowego (z reguły wiąże się to ze zbyciem jakiegoś przedmiotu materialnego, który jest ubezpieczony, np. samochodu[5] ). Ta sama zasada obowiązuje zarówno w stosunku do mienia ruchomego, jak i nieruchomości[6] .

W razie zbycia przedmiotu ubezpieczenia prawa z umowy ubezpieczenia mogą być przeniesione na nabywcę przedmiotu ubezpieczenia. Przeniesienie tych praw wymaga zgody ubezpieczyciela, chyba że umowa ubezpieczenia lub ogólne warunki ubezpieczenia stanowią inaczej.

Zgodnie z brzmieniem art. 823 § 1 k.c. w razie zbycia przedmiotu ubezpieczenia prawa z umowy ubezpieczenia mogą być przeniesione tylko na nabywcę przedmiotu ubezpieczenia. Jest to związane z tzw. zasadą kontynuacji ubezpieczenia[7] .

Czasami zasady zbycia przedmiotu ubezpieczenia są regulowane w sposób szczególny przez przepisy ustawowe. Dotyczy to np. zbycia samochodu, którego posiadanie jest związane z obowiązkowym ubezpieczeniem OC[8] .

W przypadku zbycia, z przejściem umowy ubezpieczenia na nabywcę, zbywca będzie odpowiadał razem z nabywcą za zapłatę składek należnych do momentu zbycia przedmiotu ubezpieczenia.

Jeżeli ubezpieczyciel nie udzieli zgody na zbycie lub zbycie jest zabronione umową, wówczas umowa ubezpieczenia wygaśnie z chwilą zbycia przedmiotu ubezpieczenia. Należy zatem pamiętać, aby przy każdej sprzedaży ubezpieczonego przedmiotu skonsultować wcześniej te kwestie z zakładem ubezpieczeń.

5. Majątkowa odpowiedzialność ubezpieczyciela

W art. 824 k.c. sformułowany został zakres odpowiedzialności ubezpieczyciela. Zasadą jest, że ubezpieczyciel będzie odpowiadał tylko do wysokości sumy wskazanej w ubezpieczeniu. Jeżeli więc szkoda spowodowana wypadkiem będzie choćby większa od tej sumy, wypłata przez ubezpieczyciela odszkodowania równego pełnej sumie ubezpieczenia wskazanej w umowie zwalnia go z dalszej odpowiedzialności, nawet jeśi szkoda będzie większa od tej sumy. Jeżeli natomiast szkoda jest mniejsza, to ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie tylko w wysokości tej szkody, a więc nawet poniżej sumy ubezpieczenia. Jak orzekł Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 17 listopada 1994 r. w sprawie I ACr 377/94[9] : „odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia majątkowego nie może być wyższe od poniesionej szkody”.

Suma ubezpieczenia ustalona w umowie stanowi górną granicę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń10 .

Z kolei Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 lipca 1990 r. w sprawie o sygn. I CR 451/90 stwierdził: „suma ubezpieczenia ustalona w umowie stanowi górną granicę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, choćby wskutek zajścia kilku wypadków w czasie trwania umowy ubezpieczenia łączna kwota szkód poniesionych przez ubezpieczonego przekraczała sumę ubezpieczenia, chyba że strony umówiły się inaczej (art. 805 § 1 i art. 824 § 1 k.c.)”[11] .

Przepis art. 824 § 2 k.c. daje możliwość każdej ze stron zmniejszenia sumy ubezpieczenia oraz obniżenia składki. Są to sytuacje związane ze zmniejszeniem wartości przedmiotu majątkowego, który podlega ubezpieczeniu.

Należy zwrócić szczególną uwagę, że możliwość modyfikacji sumy ubezpieczenia dotyczy tylko ubezpieczenia mienia. Nie dotyczy to natomiast ubezpieczeń OC, ponieważ tutaj wskazuje się sumę ubezpieczenia (sumę gwarancyjną) w oderwaniu od wartości ubezpieczeniowej. Nie można bowiem w OC przewidzieć wysokości zobowiązań odszkodowawczych, abstrakcyjnie właściwie nieograniczonych[12] .

Zgodnie z art. 824[1] § 1 k.c. o ile nie umówiono się inaczej, suma pieniężna wypłacona przez ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia nie może być wyższa od poniesionej szkody. Przepis ten dodany nowelizacją rozstrzyga wszelkie wątpliwości w tym zakresie, które wcześniej rozstrzygało orzecznictwo. Ustawodawca potwierdza zasadę, że niedozwolona jest wypłata sum wyższych niż poniesiona szkoda. W przeciwnym razie ubezpieczony byłby bezpodstawnie wzbogacony[13] .

Natomiast art. 824[1] § 2 k.c. nakazuje proporcjonalne rozłożenie roszczeń wobec ubezpieczycieli, jeżeli ubezpieczenie dotyczyło tego samego przedmiotu. „Jeżeli ten sam przedmiot ubezpieczenia w tym samym czasie jest ubezpieczony od tego samego ryzyka u dwóch lub więcej ubezpieczycieli na sumy, które łącznie przewyższają jego wartość ubezpieczeniową, ubezpieczający nie może żądać świadczenia przenoszącego wysokość szkody. Między ubezpieczycielami każdy z nich odpowiada w takim stosunku, w jakim przyjęta przez niego suma ubezpieczenia pozostaje do łącznych sum wynikających z podwójnego lub wielokrotnego ubezpieczenia”.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1. S. Byczko, Niektóre problemy prawne związane z umową ubezpieczenia autocasco na tle orzecznictwa Sądu Najwyższego, „Palestra” 1995.
2. Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, tom II, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2009.
3. A. Chróścicki, Komentarz do art. 824 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).
4. Z. Gawlik, Komentarz do art. 821 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 05.10.2013 r.).
5. M. Krajewski, Umowa ubezpieczenia: art. 805–834 kc: komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2004, s. 218.
6. K. Malinowska, Komentarz do art. 823 Kodeksu cywilnego, Lex Omega on-line (wersja aktualna na dzień 23.09.2013 r.).

Lista adresów internetowych tematycznie związanych z artykułem (odczyt z dnia 05.10.2013):
1. http://rzu.gov.pl/czesto-zadawane-pytania/ubezpieczenia-majatkowe-mieszkan-i-domow-assistance/Co_to_jest_ubezpieczenie_majatkowe_i_jakie_ich_rodzaje_mozna_znalezc_w_ofercie_towarzystw_ubezpieczeniowych___1487 – A. Daszewski, Co to jest ubezpieczenie majątkowe i jakie ich rodzaje można znaleźć w ofercie towarzystw ubezpieczeniowych?
2. http://www.rzu.gov.pl/sprawy-biezace/Od_11_lutego_2013_r__jednolite_zasady_w_ubezpieczeniach_obowiazkowych__21174 – A. Dąbrowska, Od 11 lutego 2013 r. jednolite zasady w ubezpieczeniach obowiązkowych.
3. http://www.moto.egospodarka.pl/68473,Sprzedaz-samochodu-a-ubezpieczenie-OC-i-AC,1,86,1.html – T. Konieczny, Sprzedaż samochodu a ubezpieczenie OC i AC.
4. http://blog.laurifer.pl/spory-ubezpieczeniowe/ubezpieczenia/kilka-zakladow-ubezpieczen-jedna-szkoda-kilka-odszkodowan-mozliwe/ – K. Wertelecka, Kilka zakładów ubezpieczeń – jedna szkoda – kilka odszkodowań? Możliwe?
5. http://www.rachelski.pl/koniec-z-podwojnym-ubezpieczeniem-kierowcow/ – D. Żurowska, Koniec z podwójnym ubezpieczeniem kierowców.