« Powrót

Podrozdział 1. Prawo cytatu



Wprowadzenie
Jedną z zasad rządzących polskim systemem prawa autorskiego jest wyrażona w art. 17 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych[1] (dalej: Ustawa) zasada wyłącznego majątkowego prawa autorskiego. Zgodnie z powołanym przepisem: jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Oznacza to przede wszystkim, że po stronie twórcy pozostawiono prawo do podejmowania wszelkich czynności prawnych zmierzających do umożliwienia innym podmiotom eksploatacji jego dzieła[2] . Jak od każdej zasady, także i od tej istnieją w prawie wyjątki. Są to przypadki wchodzące w zakres instytucji tzw. dozwolonego użytku. Zostały one wprowadzone w celu umożliwienia odbiorcom i innym twórcom możliwości skorzystania z utworu bez konieczności uzyskania zgody autora oraz zapłacenia mu wynagrodzenia[3] . Jednym z takich przypadków jest zawarte w art. 29 Ustawy tzw. prawo cytatu. Przepis ten stanowi, że wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości[4] . Jest to przepis bardzo istotny z punktu widzenia rozwoju nauki, sztuki czy rozrywki. Trudno bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której każde zapożyczenie dokonane z cudzego utworu wymagałoby zgody twórcy. Prawo cytatu gwarantuje jednostkom swobodę wypowiedzi i swobodę twórczości artystycznej, umożliwia dokonywanie krytyki, analizy oraz sprzyja rozwojowi nauki. Natomiast w sytuacji, gdyby prawo za każdym razem wymagało zgody twórcy na zacytowanie, zapożyczenie fragmentu jego dzieła, ten mógłby blokować merytoryczną dyskusję dotyczącą jego twórczości, gdyby pojawiały się w stosunku do niej komentarze nieprzychylne. Bez podparcia takich komentarzy przykładami pochodzącymi z dzieła autora, dyskusja o nim mogłaby okazać się bezprzedmiotowa[5] .
Omówienie przepisów prawa dotyczących prawa cytatu
Uwagi ogólne
Jak już zostało wspomniane, prawo cytatu zostało sformułowane w art. 29 Ustawy o prawie autorskim. Na podstawie lektury powołanego przepisu można stwierdzić, że cytatem jest przytoczenie we własnym dziele cudzej pracy, tak w całości jak i we fragmentach. Aby cytat był dozwolony w świetle prawa autorskiego, muszą zostać spełnione przesłanki z art. 34 Ustawy, który uprawnia do korzystania z istniejących utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz podania źródła, z uwzględnieniem istniejących możliwości[6] . W sytuacji braku oznaczenia cytowanego fragmentu, może pojawić się problem plagiatu[7] , co może pociągać za sobą odpowiedzialność cywilną czy karną[8] . Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 34 Ustawy, w przypadku zacytowania czyjegoś dzieła lub jego fragmentu we własnym utworze, twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia. Przepis ten ma jednak zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy zostały spełnione pozostałe przesłanki dozwolonego cytatu, zawarte w art. 29 Ustawy[9] .

Prawo cytatu i utwór stanowiący samoistną całość.
Cytat dozwolony jest w utworach stanowiących samoistną całość, w związku z czym dzieło, w którym cytat ten został zamieszczony, musi być utworem w rozumieniu prawa autorskiego. Ustawa o prawie autorskim definiuje utwór jako każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia[10] . Inaczej mówiąc, dzieło, w którym zamieszczono cytat, samo w sobie musi nosić znamiona indywidualnej twórczości. Taki wymóg uzasadnić można celem wprowadzenia do przepisów prawa autorskiego prawa cytatu. Jest nim, jak już zasygnalizowano na początku, umożliwienie twórcom działania w ramach swobody twórczej w zakresie wymienionym w przepisie art. 29 Ustawy. Cytowanie cudzego dzieła bez przyczyny uzasadnionej własną twórczością powoduje, że nie istnieje podstawa ograniczenia cudzych praw autorskich w drodze prawa cytatu[11] . Problem pojawia się wówczas, gdy dzieło, w którym stosuje się prawo cytatu składa się w zasadzie z samych cytatów, przykładem mogą być rozmaite kompilacje fragmentów cudzych utworów, zbiory cytatów, ilustracji itp. Wydaje się, że należy wówczas dokonać oceny czy nowo powstały utwór pomimo wykorzystania do jego stworzenia wyłącznie samych cytatów, mimo wszystko nosi znamiona utworu w rozumieniu prawa autorskiego. Wydaje się, że nie jest to zupełnie wykluczone. Według np. E. Traple: księga cytatów, stanowiąca wybór cytatów z wypowiedzi lub dzieł różnych autorów, stanowi dzieło samoistne, w którym twórczość autora zbioru polega na wyborze i układzie[12] .

Objętość cytowanego fragmentu utworu
W ramach cytatu można wykorzystywać w swoim utworze urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w całości. Przepis art. 29 Ustawy nie precyzuje jak obszerna część utworu może zostać uznana za urywek ani jak rozbudowany utwór jest jeszcze uważany za drobny, a jaki już nie. Wydaje się, że najlepszym rozwiązaniem jest ocena tych pojęć zgodnie z ich normalnym znaczeniem językowym. Aby z kolei dokonać takiej oceny, niezbędne jest dokonanie jej w świetle konkretnego przypadku. Nie jest bowiem możliwe ustalenie sztywnych kryteriów ilościowych, które byłyby adekwatne w każdej sytuacji, kiedy twórca korzysta z prawa cytatu. Przede wszystkim jednak głównym kryterium decydującym o dozwolonym rozmiarze cytowanego utworu bądź jego fragmentu jest cel cytowania, natomiast sama wielkość, objętość utworu stanowić powinna jedynie wskazówkę pomocniczą[13] . Cytując fragmenty innego utworu należy także pamiętać o przepisie zawartym w art. 35 Ustawy o prawie autorskim, który stanowi, że: Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy[14] . Oznacza to, że nie jest dozwolone cytowanie dzieła w taki sposób, by jego twórca został pozbawiony swych praw autorskich do eksploatacji dzieła. Taka sytuacja nastąpi np. wtedy, gdy cytowanie pierwotnego dzieła będzie faktycznie jego przepisaniem, bez zawarcia w nowo tworzonym utworze żadnych własnych myśli, opinii czy innych przejawów działalności twórczej. W takiej sytuacji prawa twórcy do normalnego korzystania z utworu zostają uszczuplone, może on nawet zostać pozbawiony możliwości osiągania ze swego dzieła normalnych korzyści majątkowych, do których jest przecież uprawniony[15] .
Powyższe nie oznacza jednak, że cytowanie całych utworów jest zupełnie zabronione. Aby jednak było to zgodne z zasadami rządzącymi dozwolonym cytatem, utwór ten musi być drobny, zgodny z celami określonymi w art. 29 Ustawy oraz pozostawać w takiej relacji do pozostałej części dzieła oraz wkładu własnego twórcy, że nie ma wątpliwości, że powstało nowe dzieło, będące utworem w rozumieniu prawa autorskiego[16] .

Dozwolony prawnie cel stosowania cytatu
Zakres zastosowania prawa cytatu wiąże się ściśle z celem, dla którego dokonujemy przytoczenia cudzego utworu lub jego części. Tylko cele wymienione w art. 29 uprawniają twórcę do skorzystania z fragmentu innego utworu i jego zacytowania we własnym opracowaniu. Cele usprawiedliwiające zastosowanie cytatu to wyjaśnienie, analiza krytyczna, nauczanie lub prawa gatunku twórczości.

Wyjaśnianie i nauczanie, choć są terminami szerokimi i niesprecyzowanymi w samej ustawie, nie powinny stwarzać problemów w interpretacji. Przyjmuje się, że wyjaśnianie i nauczanie zakłada, że zastosowanie cytatu służyć ma w nowo tworzonym utworze jaśniejszemu przedstawieniu myśli, motywów, uczynieniu pracy bardziej klarowną. Dlatego też zastosowanie cytatu będzie w świetle obowiązującego prawa uznane za niedozwolone wówczas, gdy nie będzie można się dopatrzyć związku pomiędzy celem i tematem pracy a zacytowanym dziełem bądź fragmentem. Cel wyjaśnianie będzie spełniony wówczas, gdy twórca wykaże, że brak zastosowania cytatu czyniłby jego dzieło mniej zrozumiałym dla odbiorcy. Natomiast cel nauczania można rozumieć jako drogę do pogłębienia wiedzy odbiorcy dzieła oraz ułatwienia jego edukacji[17] . Nauczanie nie oznacza jednak możliwości stosowania cytatu tylko w działalności stricte edukacyjnej, w kształceniu uniwersyteckim, szkolnym itp. Ważna jest tylko edukacyjna rola i cel utworu, w którym cytat jest stosowany. Nie jest wykluczone np. posłużenie się cytatem przez osoby prowadzące szkolenia pod warunkiem, że jest to uzasadnione celem szkolenia i powiązane tematycznie z pozostałymi materiałami[18] .
Jeśli chodzi o analizę krytyczną, to trudno wyobrazić ją sobie bez prawa cytatu. W zakres tego celu wchodzą wszystkie rodzaje recenzji, polemiki itp. Te formy wyrazu artystycznego często nie miałyby racji bytu, gdyby pozbawić twórców możliwości cytowania dzieła, którego ich opracowanie dotyczy. Warto jednak podkreślić, że i w tym zakresie prawo cytatu nie jest nieograniczone. I tym razem należy pamiętać o brzmieniu przepisu art. 35 Ustawy. Twórca analizy krytycznej nie może manipulować cytatem i przedstawiać dzieła autora niezgodnie z jego sensem i celem. Takie wykorzystanie cytatu stanowi nadużycie prawa i nie jest dozwolone[19] .
Jeśli chodzi o prawa gatunku twórczości, są to takie dziedziny działalności artystycznej, które same w sobie opierają się na cudzych dziełach a bez odwołań do nich w ogóle nie mogłyby istnieć. Można do nich zaliczyć kabaret, parodia, karykatura itp.

Odwołanie się w przepisie dotyczącym cytatu do praw gatunku twórczości oznacza, że posługiwanie się cytatem dozwolone jest w przypadku samodzielnej twórczości nawiązującej w sposób jednoznaczny do cudzego dzieła. Cytat jest więc szeroko stosowany w działalności parodystycznej, kabaretowej oraz karykaturze politycznej. Działalność ta bez wyraźnego nawiązania do cudzej twórczości byłaby bowiem zupełnie niemożliwa. Jednakże i tu zakres cytowania musi pozostawać w ścisłym związku z celem, jakiemu służy. Warto podkreślić, że także w tym przypadku musi istnieć związek między cytatem oraz utworem. Należy także pamiętać o odpowiednich proporcjach między cytowanym dziełem a wkładem własnym twórcy, o czym była mowa już wcześniej[20] .

Komentatorzy i praktycy przedmiotu zauważają, że zakres dozwolonego cytatu ze względu na jego cel może w dzisiejszych czasach być uznany za zbyt wąski. Z tego powodu zauważa się postulaty dopuszczenia innych przypadków, w których zastosowanie prawa cytatu byłoby dozwolone. I tak np. za dopuszczalne uznaje się np. odwołanie się do istniejących zwyczajów (np. cytowanie w celu upiększenia dzieła, jak motto w utworze literackim) czy też poszerzanie pojęcia „prawa gatunku twórczości” na nowe formy działalności artystycznej[21] . Trzeba jednak pamiętać, że prawo cytatu samo w sobie stanowi wyjątek od zasady wyłączności majątkowych praw autorskich i jako takie nie może być interpretowane rozszerzająco[22] . W świetle niektórych komentarzy dotyczących kwestii prawa cytatu można stwierdzić, że stanowisko, zgodnie z którym wymienione w art. 29 Ustawy cele cytatu stanowią katalog zamknięty i nie jest możliwe zastosowanie tego prawa w innych sytuacjach, nie przystaje do realiów świata, w którym postęp techniczny i technologiczny nie pozwalają na rygorystyczne stosowanie tego przepisu. Posługiwanie się analogią może posłużyć wypełnianiu luk, które powstają w związku z taką a nie inną regulacją[23] .

Inne uwagi na temat dopuszczalności cytatu
Prawo cytatu może być stosowane w przypadku dzieł, które zostały wcześniej rozpowszechnione. W rozumieniu ustawy o prawie autorskim, utworem rozpowszechnionym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie[24] . Rozpowszechnianie może przybrać formę działania jednorazowego (np. jednorazowe jego wykonanie) lub może mieć miejsce w pewnych odstępach czasu, jak np. sukcesywne wytwarzanie egzemplarzy utworów i ich udostępnianie[25] . Za rozpowszechnienie utworu uważa się także zamieszczenie go w internecie, oczywiście za zgodą twórcy[26] .

Warto także określić jakie przytoczenie cudzego utworu rozumiane jest jako dozwolony prawem autorskim cytat. Jest to przejęcie fragmentu cudzej twórczości dokonane bez wprowadzenia żadnych zmian. W praktyce dopuszczalne jest cytowanie cudzego dzieła w formie tłumaczonej[27] . Utwór powinien być więc przytoczony w co do zasady niezmienionej wersji, w przypadku utworu literackiego i innego wyrażonego słowami, w wersji dosłownej, w literalnym brzmieniu. Dopuszcza się jednak wyraźne pominięcia części tekstu w cytacie, zwykle oznaczone przy użyciu trzech kropek w nawiasie, a także stosowanie podkreśleń, uwypukleń itp[28] .
Nie mieści się także w formie dozwolonego cytatu takie cytowanie cudzych utworów, które faktycznie prowadzi do powielania cudzych myśli, zamiast tworzenia własnych koncepcji, przekazywania własnych idei. Nie jest więc dozwolone takie zamieszczanie cytatów, które podyktowane jest lenistwem, chęcią zaoszczędzenia czasu i wysiłku związanego z opisywaniem własnych myśli i pomysłów. Ponadto, na podstawie powołanego przepisu art. 35 Ustawy, nie jest także dozwolone cytowanie cudzych utworów w taki sposób, który powodowałby, że odbiorca nie sięgnie po oryginalny utwór pierwotnego twórcy cytowanego dzieła[29] .

Prawo cytatu w różnych dziedzinach twórczości artystycznej
Twórczość literacka
Cytat kojarzy się przede wszystkim z literaturą. Jest to dziedzina, w której najczęściej dokonuje się różnorodnych zapożyczeń z innych utworów. Mowa tu zarówno o literaturze pięknej, jak i publikacjach literackich z różnych dziedzin nauki. Do zasad cytowania w literaturze można odnieść w zasadzie wszystkie powyższe rozważania. Cytat powinien być zawarty w nowym utworze w rozumieniu prawa autorskiego, a także być powiązany z nowo tworzonym dziełem w ten sposób, by dało się jednoznacznie stwierdzić, że jego zastosowanie jest zgodne z jednym z celów cytatu, wymienionych w art. 29 ustawy.

Sztuki plastyczne
Stosowanie prawa cytatu, choć mniej powszechne, jest także szeroko stosowane w innych dziedzinach twórczości. Jeśli chodzi o sztuki plastyczne, pojęcie prawa cytatu powinno być zawężone do użycia cudzego utworu plastycznego bądź jego urywka we własnym utworze plastycznym[30] . Kategoria ta jest bardzo istotna w czasach rozwoju sztuki nowoczesnej, zwłaszcza przekazywanej w formie sztuk graficznych, szeroko rozpowszechnianych za pomocą internetu, w szczególności mediów społecznościowych. Także do tego typu twórczości powinno się stosować zasady odnoszące się do cytatu w ogóle. Warto przede wszystkim pamiętać, że konieczne jest wyraźne oznaczenie autora i dzieła, które cytujemy. W przypadku sztuk plastycznych, zwłaszcza takich jak kolaż, często może być to znacznie utrudnione. Wówczas należy rozważyć zapożyczenie na innej podstawie pochodzącej z prawa autorskiego, takiej jak dzieła inspirowane czy dzieła z zapożyczeniami[31] . W sztukach plastycznych cytat także powinien znaleźć się w samodzielnym, nowo powstałym utworze w rozumieniu prawa autorskiego. I tu po raz kolejny pojawia się problem czy np. stworzenie kolażu czy grafiki z innych dzieł plastycznych można uznać za samodzielny utwór. Wydaje się, że także i tu o dopuszczalności cytatu decydować będzie kryterium kreatywności i samodzielności wyrazu artystycznego. Jeśli twórca kolażu, kompilacji itp. kierował się z góry zamierzonym zamysłem artystycznym i dokonanie cytatu było niezbędne dla jego realizacji, wówczas należy uznać, że cytat został dokonany zgodnie z prawem.

Cytat plastyczny może także występować w dziełach literackich, głównie poświęconych twórczości plastycznej. W takiej sytuacji aktualne są rozważania na temat proporcji cytowanego utworu w stosunku do całego dzieła. Nie spełni np. wymogów zgodnego z prawem autorskim cytatu samo zamieszczenie we własnym tekście cudzych fotografii lub obrazów ze skromnym opisem. Twórca będzie musiał wykazać, że zamiarem jego było stworzenie w pełni samodzielnego utworu literackiego, który nie mógłby istnieć w takiej formie bez zastosowania prawa cytatu w stosunku do określonych dzieł plastycznych.

Rozważania te są szczególnie istotne w dobie mediów społecznościowych i blogów tematycznych. Często zdarza się autorowi tekstu na blogu lub wpisu w portalu społecznościowym ilustrować sporządzoną treść nienależącą do siebie ilustracją. Nie należy zapominać, że także i tu konieczne jest przeanalizowanie czy cytat spełnia wymogi z prawa autorskiego.

Dzieła muzyczne
Jeśli chodzi o dzieła z kategorii sztuk muzycznych, problem pojawia się wówczas,
kiedy konieczne jest spełnienie wymogu podania autora i oryginalnego dzieła. Cytat muzyczny jest trudny do oznaczenia i niełatwo w związku z tym spełnić wspomniane wymogi z art. 29 ustawy. Aby jednak umożliwić zastosowanie prawa cytatu także do utworów muzycznych, przyjmuje się w praktyce, że dla zachowania wymogów wystarcza, aby przejęto taki fragment całości innego utworu i w takim rozmiarze, żeby przeciętny słuchacz mógł go rozpoznać jako fragment pochodzący z innego utworu. Przy braku rozpoznawalności można narazić się na zarzut popełnienia plagiatu[32] . Tematyka cytatu w utworach muzycznych jest w dzisiejszych czasach istotna dla twórców muzyki elektronicznej, klubowej, choć nie tylko. Istota tych gatunków muzycznych zasadza się na tworzeniu własnych utworów, które są inspirowane innymi dziełami muzycznymi, co często prowadzi do dosłownego inkorporowania fragmentów innych piosenek, melodii do swoich własnych dzieł. Także i ci twórcy powinni pamiętać o powyższych zasadach prawa cytatu. Często bowiem to co wydaje im się dozwolonym zapożyczeniem, faktycznie stanowić będzie działanie wymagające zgody twórcy na wykorzystanie utworu[33] .

Prawo cytatu a naruszenie autorskich praw osobistych
Nieuprawnione lub niewłaściwe zastosowane prawa cytatu, prócz wspomnianej pokrótce odpowiedzialności prawnoautorskiej i karnej, może skutkować także naruszeniem autorskich praw osobistych. Będzie miało to miejsce wtedy, gdy wprawdzie cytowany utwór został przytoczony zgodnie z zasadami cytatu, ale w taki sposób, że analizując go w kontekście utworu głównego można odnieść mylne wrażenie co do całości utworu cytowanego (np. zniekształcono intencje autora, po stronie odbiorcy powstaje fałszywe wrażenie na temat całości utworu itp.). Autor dzieła cytowanego ma wówczas prawo wystąpić z powództwem o naruszenie dóbr osobistych[34] .

Podsumowanie
Trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie przemysłów artystycznych bez dozwolonej prawem możliwości cytatu cudzego dzieła. Nie należy jednak zapominać, że zagwarantowanie takiego uprawnienia przez ustawę ma na celu pogodzenie dwóch różnych praw i interesów. Z jednej strony stoją prawa twórcy, który na mocy swych praw autorskich posiada nieograniczone prawo rozporządzania swoim utworem, z drugiej natomiast prawo do swobodnej wypowiedzi, wolność artystyczną oraz rozwój społeczny, edukację itp. Dlatego też decydując się na zastosowanie w swojej pracy cytatu albo oceniając legalność cytatu w innym dziele, należy być świadomym istnienia tych właśnie konkurencyjnych interesów.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1) System prawa prywatnego. Tom 13. Prawo autorskie., red. J. Barta, Warszawa 2007,
2) Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, red. J. Barta, R. Markiewicz, Warszawa 2011,
3) S. Stanisławska-Kloc, Zasady wykorzystania cudzych utworów; Prawo autorskie i dobre obyczaje (etyka cytatu), http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/?l=1&p=anr26&m=25&if=0&ii=2&ik=19&ij=209 , [odczyt z 10.10.2013],
4) L. Małek, Cytat w świetle prawa autorskiego, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2011,
5) S. Grzybowski, A. Kopff, J. Serda, Zagadnienia prawa autorskiego, Warszawa 1973.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu, [dostęp: 15.10.2013]:
1) http://www.prawoautorskie.gov.pl/ - jest to rządowa strona internetowa stworzona w celu zapoznania użytkowników z problematyką prawa autorskiego i medialnego w ustawodawstwie polskim. Poza treścią obowiązujących przepisów i orzecznictwem zawiera informacje o aktualnych wydarzeniach i inicjatywach rządowych podejmowanych w celu promowania świadomości prawnej wśród twórców,
2) http://lookreatywni.pl/ - blog prawniczy dotyczący przemysłów kreatywnych, mediów, komunikacji, twórczości,
3) www.itlaw.pl – serwis prowadzony przez kancelarię prawną Maruta i Wspólnicy, w przejrzysty sposób porusza zagadnienia związane z prawem autorskim oraz dziedzinami pokrewnymi.
4) http://fotografiareklamaprawo.wordpress.com/ - blog prowadzony przez adwokata zajmującego się prawem własności intelektualnej, na którym autor porusza aktualne problemy występujące w przestrzeni tworzenia i stosowania prawa autorskiego.
5) http://prawatworcow.pl – blog prawny na temat prawa autorskiego, w niezwykle interesujący sposób porusza praktyczne aspekty prawa autorskiego w codziennym życiu i twórczości.