« Powrót

Podrozdział 1. Państwowy dług publiczny oraz sposób finansowania potrzeb pożyczkowych budżetu państwa



Państwowym długiem publicznym jest wartość nominalna zobowiązań jednostek sektora finansów publicznych ustalona po wyeliminowaniu wzajemnych zobowiązań między jednostkami tego sektora[1] .
Państwowy dług publiczny obejmuje zobowiązania sektora finansów publicznych z następujących tytułów:
1) wyemitowanych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności pieniężne;
2) zaciągniętych kredytów i pożyczek;
3) przyjętych depozytów;
4) wymagalnych zobowiązań:
a) wynikających z odrębnych ustaw oraz prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych decyzji administracyjnych,
b) uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych będącą dłużnikiem.
Powyższy katalog jest zamknięty, co ma istotne znaczenie dla ustalania rozmiarów takiego długu, jego dopuszczalnych granic oraz podejmowanych działań w przypadku ich przekroczenia.

Pojęciem węższym, wchodzącym w skład pojęcia państwowego długu publicznego, jest dług Skarbu Państwa. Długiem Skarbu Państwa jest wartość nominalna zadłużenia Skarbu Państwa. Szczegółowy sposób klasyfikacji tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego, w tym do długu Skarbu Państwa, określił Minister Finansów w rozporządzeniu z dnia 28 grudnia 2011 r.[2] Zgodnie z nim klasyfikacji tytułów dłużnych dokonano ze względu na przedmiot i okresy zapadalności oraz rodzaj wierzyciela.

Stosując kryterium przedmiotu i okresu zapadalności, podzielono tytuły dłużne na:
1) papiery wartościowe, inne niż akcje, z wyłączeniem praw pochodnych, dopuszczone do obrotu zorganizowanego, z uwzględnieniem podziału na:
a) krótkoterminowe papiery wartościowe – o pierwotnym terminie wykupu nie dłuższym niż rok (bony skarbowe, obligacje, bony komercyjne, pozostałe papiery wartościowe),
b) długoterminowe papiery wartościowe – o pierwotnym terminie wykupu dłuższym niż rok (obligacje, obligacje skarbowe, pozostałe papiery wartościowe);
2) kredyty i pożyczki, przy czym do tej kategorii zalicza się również umowy o partnerstwie publiczno-prywatnym, które mają wpływ na poziom długu publicznego, papiery wartościowe, których zbywalność jest ograniczona, umowy sprzedaży, w których cena jest płatna w ratach, umowy leasingu zawarte z producentem lub finansującym, w których ryzyko i korzyści z tytułu własności są przeniesione na korzystającego z rzeczy, a także umowy nienazwane o terminie zapłaty dłuższym niż rok, związane z finansowaniem usług, dostaw, robót budowlanych, które wywołują skutki ekonomiczne podobne do umowy pożyczki lub kredytu, z uwzględnieniem podziału na:
a) krótkoterminowe – o pierwotnym terminie zapłaty nie dłuższym niż rok lub podlegające spłacie na żądanie,
b) długoterminowe – o pierwotnym terminie zapłaty dłuższym niż rok;
3) przyjęte depozyty, rozumiane jako zobowiązania wynikające z przyjętych przez jednostkę sektora finansów publicznych depozytów, będących środkiem finansowania potrzeb danej jednostki, w szczególności spłaty wcześniej zaciągniętych zobowiązań lub niedoboru środków danej jednostki, z uwzględnieniem podziału na:
a) depozyty zbywalne (na żądanie) – natychmiast wymienialne na gotówkę lub płatne na żądanie wierzyciela,
b) inne depozyty, które nie mogą być natychmiast wymienione na gotówkę lub nie mogą być w dowolnym momencie wykorzystywane do dokonywania płatności przez wierzyciela, w szczególności w formie depozytów terminowych;
4) zobowiązania wymagalne, w tym:
a) wynikające z odrębnych ustaw oraz prawomocnych orzeczeń sądów lub ostatecznych decyzji administracyjnych,
b) uznanych za bezsporne przez właściwą jednostkę sektora finansów publicznych będącą dłużnikiem, rozumiane jako bezsporne zobowiązania, których termin płatności dla dłużnika minął, a które nie zostały ani przedawnione, ani umorzone.

Natomiast z uwagi na rodzaj wierzyciela tytuły dłużne zostały podzielona na:
1) dług krajowy – obejmujący zadłużenie powstałe w stosunku do rezydentów w rozumieniu ustawy – Prawo dewizowe[3] , w szczególności wobec:
a) jednostek sektora finansów publicznych,
b) banku centralnego,
c) banków,
d) innych krajowych instytucji finansowych;
2) dług zagraniczny – obejmujący zadłużenie powstałe w stosunku do nierezydentów w rozumieniu ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. – Prawo dewizowe, w szczególności wobec podmiotów mających swoją siedzibę w państwie członkowskim Unii Europejskiej, w którym obowiązującym środkiem płatniczym jest waluta euro.

Łączna kwota państwowego długu publicznego jest obliczana jako wartość nominalna zobowiązań, przy wyłączeniu zobowiązań wzajemnych jednostek sektora finansów publicznych. Wartość nominalna zobowiązania to wartość:
1) wyemitowanych papierów wartościowych;
2) zaciągniętej pożyczki, kredytu lub innego zobowiązania, to jest kwotę świadczenia głównego, należną do zapłaty w dniu wymagalności zobowiązania.

Wartość nominalna zobowiązań indeksowanych lub kapitalizowanych odpowiada początkowej wartości nominalnej z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego z indeksacji lub kapitalizacji, naliczonego na koniec okresu sprawozdawczego. Metoda indeksacji polega na waloryzacji (ustalaniu wysokości istniejących zobowiązań pieniężnych przy zmianie systemu pieniężnego) świadczenia w stosunku do wzrostu cen[4] . Kapitalizacja natomiast to formuła obliczania odsetek, według której odsetki są naliczane wielokrotnie, po każdym okresie odsetkowym i każdorazowo dopisywane do kapitału, przez co wielkość kapitału podlegającego oprocentowaniu w kolejnych okresach odsetkowych staje się coraz większa[5] .

Kontrolę nad stanem długu finansów publicznych sprawuje Minister Finansów. Jego zadaniem jest przestrzeganie zasady stanowiącej, że państwowy dług publiczny nie może przekroczyć 60% wartości rocznego produktu krajowego brutto (PKB).

W zależności od ukształtowania się relacji pomiędzy państwowym długiem publicznym a produktem krajowym brutto ustawa o finansach publicznych przewiduje dwie grupy działań naprawczych zwanych procedurami ostrożnościowymi i sanacyjnymi.

2. Procedury ostrożnościowe i sanacyjne
Celem procedur ostrożnościowych i sanacyjnych jest niedopuszczenie do nadmiernego wzrostu wartości państwowego długu publicznego i w konsekwencji przekroczenia jego ostatecznej relacji do PKB ustalonej na poziomie 60%.

W świetle ustawy o finansach publicznych, w przypadku gdy wartość relacji kwoty państwowego długu publicznego do PKB jest większa
od 55%, a mniejsza od 60% , to:
a) na kolejny rok Rada Ministrów uchwala projekt ustawy budżetowej, w którym:
– nie przewiduje się deficytu budżetu państwa lub przyjmuje się poziom różnicy dochodów i wydatków budżetu państwa zapewniający, że relacja długu Skarbu Państwa do produktu krajowego brutto przewidywana na koniec roku budżetowego, którego dotyczy projekt ustawy, będzie niższa od relacji długu Skarbu Państwa do produktu krajowego brutto,
– nie przewiduje się wzrostu wynagrodzeń pracowników państwowej sfery budżetowej,
– waloryzacja rent i emerytur nie może przekroczyć poziomu odpowiadającego wzrostowi cen towarów i usług konsumpcyjnych, ogłoszonego przez Główny Urząd Statystyczny za poprzedni rok budżetowy,
– wprowadza się zakaz udzielania pożyczek i kredytów z budżetu państwa z wyjątkiem rat kredytów i pożyczek udzielonych w latach poprzednich,
– nie przewiduje się wzrostu wydatków w jednostkach o szczególnym statusie w zakresie planowania budżetowego (np. Kancelaria Prezydenta RP, Kancelaria Sejmu, Kancelaria Senatu), na poziomie wyższym niż w administracji rządowej;
b) Rada Ministrów dokonuje przeglądu wydatków budżetu państwa finansowanych środkami pochodzącymi z kredytów zagranicznych oraz przeglądu programów wieloletnich;
c) Rada Ministrów przedstawia Sejmowi program sanacyjny mający na celu obniżenie relacji państwowego długu publicznego do PKB;
d) wydatki budżetu jednostki samorządu terytorialnego określone w uchwale budżetowej na kolejny rok mogą być wyższe niż dochody tego budżetu powiększone o nadwyżkę budżetową z lat ubiegłych i wolne środki jedynie o kwotę związaną z realizacją zadań ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej oraz niepodlegających zwrotowi środków z pomocy udzielanej przez państwa członkowskie Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA);
e) Rada Ministrów dokonuje przeglądu obowiązujących przepisów w celu przedstawienia propozycji rozwiązań prawnych mających wpływ na poziom dochodów budżetu państwa, w tym dotyczących stosowania stawek podatku od towarów i usług;
f) Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych otrzymuje dotację celową z budżetu państwa na miesięczne dofinansowanie do wynagrodzenia pracownika niepełnosprawnego w wysokości do 30% środków zaplanowanych na realizację tego zadania na dany rok;
g) organy administracji rządowej mogą zaciągać nowe zobowiązania na przygotowanie inwestycji, jeżeli mają zapewnione finansowanie z udziałem środków publicznych pochodzących z budżetu Unii Europejskiej oraz niepodlegających zwrotowi środków z pomocy udzielanej przez państwa członkowskie (EFTA) oraz innych środków pochodzących ze źródeł zagranicznych niepodlegające zwrotowi, na maksymalnym dopuszczalnym poziomie, określonym w przepisach lub procedurach dotyczących danego rodzaju inwestycji, nie mniejszym niż 50% całości kosztów, z tym że ograniczenia te nie dotyczą:
– odbudowy lub przebudowy dróg krajowych w celu usunięcia zagrożenia naruszenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym,
– inwestycji dotyczących remontu, odbudowy lub przebudowy zniszczonych lub uszkodzonych na skutek powodzi dróg krajowych realizowanych przez Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad,
– przygotowania, wdrożenia, budowy lub eksploatacji systemów elektronicznego poboru opłat określonych w ustawie z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych[6] ,
– zobowiązania z tytułu odszkodowań za nieruchomości przejęte w trybie ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych[7] .
Najbardziej represyjne środki ostrożności są podejmowane w sytuacji, gdy wartość relacji kwoty państwowego długu publicznego do PKB jest równa lub większa od 60%. W takiej sytuacji:
a) stosuje się odpowiednio ww. punkty a), b) oraz e)-g);
b) Rada Ministrów, najpóźniej w terminie miesiąca od dnia ogłoszenia relacji kwoty państwowego długu publicznego do PKB, przedstawia Sejmowi program sanacyjny mający na celu ograniczenie tej relacji do poziomu poniżej 60%;
c) wydatki budżetu jednostki samorządu terytorialnego określone w uchwale budżetowej na kolejny rok nie mogą być wyższe niż dochody tego budżetu;
d) poczynając od siódmego dnia po dniu ogłoszenia relacji kwoty państwowego długu publicznego do PKB, jednostki sektora finansów publicznych nie mogą udzielać nowych poręczeń i gwarancji.

Wskazany program sanacyjny (naprawczy) powinien wskazywać przyczyny kształtowania się relacji kwoty państwowego długu publicznego do PKB, wskazywać przedsięwzięcia zmierzające do ograniczenia relacji długu do PKB, w tym propozycje rozwiązań prawnych mających wpływ na poziom wydatków i rozchodów w sektorze finansów publicznych, ponadto obejmować trzyletnią prognozę dotyczącą relacji państwowego długu publicznego do produktu krajowego brutto, wraz z przewidywanym rozwojem sytuacji makroekonomicznej kraju (np. poziom inflacji, stóp procentowych, wysokości potrzeb pożyczkowych budżetu państwa).

Omawianych procedur naprawczych i oszczędnościowych nie stosuje się w przypadku wprowadzenia:
– stanu wojennego;
– stanu wyjątkowego na całym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
– stanu klęski żywiołowej na całym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.


3. Zasady udzielania poręczeń i gwarancji przez Skarb Państwa

Udzielanie poręczeń i gwarancji przez Skarb Państwa to istotny instrument polityki finansowej i gospodarczej państwa stosowany w przypadku, gdy sytuacja ekonomiczna wymaga jego interwencji, a brak jest odpowiednich środków publicznych na bezpośrednie finansowanie. Pojawia się wtedy możliwość aktywizowania funduszy prywatnych, a czynnikiem mobilizującym takie fundusze stają się udzielone przez Skarb Państwa poręczenia i gwarancje[8] .
To jedyna dopuszczalna forma, w jakiej organ państwa wraz z Bankiem Gospodarstwa Krajowego (dalej zwany BGK) mogą ustanawiać, w drodze umowy, odpowiedzialność majątkową Skarbu Państwa za zobowiązania innych podmiotów.

W świetle art. 216 ust. 4 Konstytucji RP[9] udzielanie gwarancji i poręczeń finansowanych przez państwo następuje na zasadach i w trybie określonych w ustawie. Podstawowym aktem prawnym regulującą tę kwestię jest ustawa o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne[10] , niemniej jednak w innych odrębnych ustawach uregulowano szczegółowe procedury udzielania przez Skarb Państwa poręczeń i gwarancji[11] .

Poręczenia udzielane przez Skarb Państwa mogą dotyczyć:
– spłaty kredytów;
– wykonania zobowiązań wynikających z obligacji;
– wypłaty odszkodowań za zniszczone, uszkodzone lub skradzione eksponaty wystawowe;
– wykonania zobowiązań wynikających z transakcji zabezpieczających przed ryzykiem zmiany stopy procentowej lub ryzykiem walutowym, związanych z poręczonym lub gwarantowanym przez Skarb Państwa kredytem lub emisją obligacji.

Z kolei gwarancje udzielane przez Skarb Państwa to gwarancje:
– spłaty kredytów,
– wykonania zobowiązań wynikających z obligacji;
– wykonania zobowiązań wynikających z transakcji zabezpieczających przed ryzykiem zmiany stopy procentowej lub ryzykiem walutowym, związanych z poręczonym lub gwarantowanym przez Skarb Państwa kredytem lub emisją obligacji.

Poręczenia i gwarancje udzielane są do kwoty z góry oznaczonej, po dokonaniu analizy ryzyka wypłat przez Skarb Państwa z tytułu udzielanych poręczeń i gwarancji. Jeżeli analiza taka wykaże, że podmiot, którego zobowiązania mają być objęte poręczeniem lub gwarancją, nie będzie w stanie wykonać tych zobowiązań, nie jest możliwe udzielenie takiego wsparcia.

Skuteczność uzyskania poręczenia lub gwarancji Skarbu Państwa uzależniona jest od wniesienia opłaty prowizyjnej, którą nalicza się od objętej poręczeniem lub gwarancją kwoty zobowiązania. Opłata wnoszona jest na utworzony w BGK rachunek rezerw poręczeniowych i gwarancyjnych Skarbu Państwa. Rada Ministrów określiła, w drodze rozporządzenia[12] , sposób naliczania i pobierania opłaty prowizyjnej od poręczenia i gwarancji oraz jej wysokość. Ustalono ją na poziomie od 0,4% do 1,5% kwoty zobowiązania w zależności od długości okresu poręczenia lub gwarancji.

Nie pobiera się natomiast opłat w sytuacji, gdy poręczenia i gwarancje są udzielane pod warunkiem przeznaczenia kredytu lub środków z emisji obligacji na:
– zasilenie funduszy utworzonych, na mocy odrębnych ustaw, w Banku Gospodarstwa Krajowego, jeżeli środki przeznaczone na spłatę kredytu pochodzą ze źródeł innych niż budżet państwa, z wyłączeniem środków budżetu państwa, które zostały wydatkowane na dopłaty do kredytu objętego preferencyjnym oprocentowaniem;
– wspieranie eksportu polskich towarów i usług w ramach realizacji programów rządowych.
Nie pobiera się również opłaty, gdy Rada Ministrów udzieli, na wniosek ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, w imieniu Skarbu Państwa, nierezydentom poręczeń wypłaty odszkodowania z tytułu zniszczenia, uszkodzenia lub kradzieży nieubezpieczonych eksponatów, których właścicielami lub uprawnionymi posiadaczami są te osoby, jeżeli eksponaty te składają się na wystawę artystyczną, organizowaną w Rzeczypospolitej Polskiej, a ich łączna wartość przekracza równowartość 500 000 euro.

Poręczeń i gwarancji spłaty kredytów udzielają w imieniu Skarbu Państwa Minister Finansów, Rada Ministrów na wniosek Ministra Finansów lub BGK.
Minister Finansów udziela poręczenia lub gwarancji powyżej kwoty stanowiącej równowartość 10 000 000 euro i do równowartości 30 000 000 euro, w przypadku gdy nie są spełnione warunki dopuszczające możliwość udzielenia poręczenia lub gwarancji przez BGK. BGK udziela bowiem poręczenia lub gwarancji, w imieniu i na rachunek Skarbu Państwa, powyżej kwoty stanowiącej równowartość 10 000 000 euro i do równowartości 30 000 000 euro, jeżeli są spełnione następujące warunki:
1) poręczenie lub gwarancja są udzielane za wynagrodzeniem odpowiadającym wynagrodzeniu rynkowemu;
2) poręczenie lub gwarancja są udzielane do wysokości 60% pozostającej do spłaty kwoty zobowiązania objętego poręczeniem lub gwarancją wraz z 60% należnych odsetek od tej kwoty i innych kosztów bezpośrednio związanych z tym zobowiązaniem.
Z kolei Rada Ministrów udziela poręczenia lub gwarancji, jeżeli ich kwota przekracza równowartość 30 000 000 euro.

Poręczenie lub gwarancja mogą być udzielane pod warunkiem przeznaczenia objętego nimi kredytu na finansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych zapewniających:
1) rozwój lub utrzymanie infrastruktury;
2) rozwój eksportu dóbr i usług;
3) ochronę środowiska;
4) tworzenie nowych miejsc pracy związanych z daną inwestycją w ramach pomocy regionalnej;
5) wdrażanie nowych rozwiązań technicznych lub technologicznych będących wynikiem badań naukowych lub prac rozwojowych;
6) restrukturyzację przedsiębiorstw.

Ponadto poręczenie lub gwarancja mogą być także udzielane pod warunkiem przeznaczenia objętego nimi kredytu na:
1) finansowanie zakupu materiałów lub wyrobów gotowych, przeznaczonych na realizację przedsięwzięć polegających na wykonaniu dóbr inwestycyjnych na eksport, o wartości kontraktowej powyżej 10 000 000 euro;
2) zasilenie funduszy utworzonych, na mocy odrębnych ustaw, w Banku Gospodarstwa Krajowego, jeżeli środki przeznaczone na spłatę kredytu pochodzą ze źródeł innych niż budżet państwa, z wyłączeniem środków budżetu państwa, które zostały wydatkowane na dopłaty do kredytu objętego preferencyjnym oprocentowaniem;
3) utworzenie przez banki linii kredytowych w celu:
a) finansowania przedsięwzięć inwestycyjnych jednostek samorządu terytorialnego oraz mikro-, małych i średnich przedsiębiorców,
b) współfinansowania programów lub projektów w ramach programów pomocowych Unii Europejskiej;
4) spłatę, objętego już poręczeniem lub gwarancją Skarbu Państwa, zobowiązania wraz z odsetkami i innymi kosztami bezpośrednio związanymi z tym zobowiązaniem;
5) wspieranie eksportu polskich towarów i usług w ramach realizacji programów rządowych.
Warunkiem udzielenia poręczenia lub gwarancji jest ustanowienie przez kredytobiorcę zabezpieczenia na rzecz Skarbu Państwa, na wypadek roszczeń wynikających z tytułu wykonania obowiązków poręczyciela lub gwaranta. Wykonanie zobowiązań z tytułu poręczenia następuje na wniosek kredytodawcy w przypadku utraty przez kredytobiorcę zdolności kredytowej, po przedstawieniu przez kredytodawcę dokumentów i informacji potwierdzających brak tej zdolności.

Na podstawie art. 25 ustawy o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne utworzony został zasób majątkowy Skarbu Państwa, przeznaczony na zaspokojenie roszczeń z tytułu poręczeń i gwarancji udzielanych przez Skarb Państwa, na który składają się akcje i udziały uzyskane w wyniku dochodzenia przez Ministra Finansów, w imieniu Skarbu Państwa, wierzytelności z tytułu udzielonych poręczeń i gwarancji oraz akcje i udziały w spółkach stanowiące własność Skarbu Państwa wyodrębnione przez Radę Ministrów do dnia 17 lipca 2009 r. Łączna wartość akcji (udziałów) składających się na zasób nie może przekroczyć 15% łącznej wartości wszystkich zobowiązań wynikających z udzielonych poręczeń i gwarancji według stanu na koniec ubiegłego roku.
Środki uzyskane ze zbycia akcji (udziałów) składających się na zasób mogą być przeznaczone jedynie na zaspokojenie roszczeń z tytułu poręczeń i gwarancji udzielonych przez Skarb Państwa. Zbycia akcji i udziałów dokonuje Minister Skarbu Państwa w porozumieniu z Ministrem Finansów.

Minister Finansów wykonuje, ze środków budżetu państwa, zobowiązania z tytułu udzielonych przez Skarb Państwa poręczeń lub gwarancji, a w uzasadnionych przypadkach także ze środków zgromadzonych na rachunku rezerw poręczeniowych i gwarancyjnych Skarbu Państwa w BGK. Łączną kwotę, do wysokości której mogą być udzielane przez Skarb Państwa poręczenia i gwarancje, określa ustawa budżetowa. Na rok 2013 ustalony w tym zakresie limit wynosi 300 000 000 tys. zł. W ramach tej kwoty nie ujmuje się poręczeń i gwarancji Skarbu Państwa udzielonych na wykonanie zobowiązań objętych już poręczeniem lub gwarancją Skarbu Państwa w zakresie, w jakim nie powoduje to zwiększenia jego zobowiązań z tytułu udzielonych poręczeń i gwarancji.

Przypisy
Bibliografia
Wykaz zalecanej literatury:
1) Leksykon prawa finansowego. 100 podstawowych pojęć, red. A. Drwiłło, D. Maśniak, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2008.
2) C. Kosikowski, Nowa ustawa o finansach publicznych: komentarz, LexisNexis Polska, Warszawa 2010.
3) Finanse publiczne i prawo finansowe, red. A. Nowak-Far, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2012.
4) S. Owsiak, Finanse publiczne. Teoria i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013.
5) Reforma sektora finansów publicznych – wybrane problemy, red. A. Pomorska, M. Pypeć, Wydawnictwo WSFiB, Radom 2003.

Lista adresów internetowych tematycznie związanych z artykułem:
1) www. mf.gov.pl – oficjalna strona Ministerstwa Finansów, informacje dotyczące zakresu działania Ministra Finansów, akty prawne w zakresie gospodarki finansowej, sprawozdania finansowe oraz sprawozdania z kontroli zarządczej;
2) http://wpolityce.pl/tagi/finanse-publiczne – najświeższe artykuły i informacje z zakresu finansów publicznych;
3) http://ksiegowosc.infor.pl/wiadomosci/142245,Budzet-panstwa-na-2014-rok.html – bieżące informacje m.in. z zakresu księgowości, podatków, rachunkowości;
4) http://www.dlugpubliczny.org.pl – szczegółowe informacje na temat długu publicznego;
5) http://www.obserwatorfinansowy.pl – informacje krajowe i zagraniczne z zakresu ekonomii i finansów publicznych.