« Powrót

Rozdział 7. Ustawa o działalności kulturalnej



Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej została uchwalona 25 października 1991 r. Weszła w życie 27 grudnia 1991 r. Od tego czasu była kilkakrotnie zmieniana, ostatni raz ustawą z dnia 31 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności oraz niektórych innych ustaw.

Ustawa ta weszła w życie 1 stycznia 2012 r. i nadała ustawie o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej kształt obowiązujący do dzisiaj. Zastąpiła ustawy: z dnia 28 grudnia 1984 r. o instytucjach artystycznych oraz z dnia 26 kwietnia 1984 r. o upowszechnianiu kultury oraz o prawach i obowiązkach pracowników upowszechniania kultury.

Ustawa w obecnym brzmieniu reguluje zasady prowadzenia działalności kulturalnej, tworzenia i organizacji instytucji kultury, obowiązki organizatorów kultury, zasady finansowania instytucji kultury i sytuację prawną pracowników instytucji zajmujących się prowadzeniem działalności kulturalnej. Nie znajduje ona zastosowania w przypadkach prowadzenia działalności kulturalnej przez kościelne osoby prawne (art. 38) oraz w przypadkach działalności kulturalnej prowadzonej przez Ministra Obrony Narodowej, Ministra Sprawiedliwości i ministra właściwego do spraw wewnętrznych (art. 39), o ile w drodze rozporządzenia nie zdecydują oni o rozciągnięciu[1] .

Ustawa zawiera podstawowe informacje dotyczące organizowania i prowadzenia działalności kulturalnej, jednak w większości poruszanych kwestii odsyła ona do ustaw szczegółowych i aktów wykonawczych.

1. Czym jest działalność kulturalna i kto może ją prowadzić?

W art. 1 ustawy działalność kulturalna określona została jako polegająca na tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury. Dzięki tak skonstruowanej definicji, która w żaden sposób nie precyzuje rodzaju działań wymaganych od poszczególnych jednostek, ustawa uzyskała szeroki zakres przedmiotowy zastosowania. Bardzo szeroki jest również zakres podmiotowy ustawy. Mogą ją prowadzić osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej (art. 3 ust. 1). Prowadzenie działalności kulturalnej nie jest zatem zarezerwowane dla podmiotów publicznych.

W art. 2 ustawodawca zawarł katalog form organizacyjnych, w których funkcjonować mogą podmioty zajmujące się prowadzeniem działalności kulturalnej. Są to: teatry, opery, operetki, filharmonie, orkiestry, instytucje filmowe, kina, muzea, biblioteki, domy kultury, ogniska artystyczne, galerie sztuki, środki badań i dokumentacji w różnych dziedzinach kultury. Katalog ten poprzedza sformułowanie „w szczególności”, co oznacza, że instytucje prowadzące działalność kulturalną mogą funkcjonować również w innych formach organizacyjnych. Działalność kulturalna może być ponadto prowadzona w formie klubów, świetlic, domów kultury i bibliotek, w ich przypadku istnieje jednak ograniczenie podmiotowe – mogą je prowadzić jedynie osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej (art. 4 ust. 1). Ujęcie działalności w formę wskazaną przez ustawodawcę jest o tyle wygodne, że odnośnie do każdej z nich istnieją przepisy, które regulują ich organizację i sytuację prawną[2] . Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej przesądza głównie o ich ustroju, modelu zarządzania i finansowaniu[3] .

2. Finansowanie działalności kulturalnej

W art. 1 omawianej ustawy państwo i jednostki samorządu terytorialnego zobowiązane zostały do sprawowania mecenatu nad działalnością kulturalną w kraju. Polega on na wspieraniu tej działalności w różnych formach, w tym na dostarczaniu środków finansowych jednostkom prowadzącym działalność kulturalną. W ramach mecenatu możliwe jest również wspieranie finansowe przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego działalności instytucji kultury i innych podmiotów sektora finansów publicznych na dany rok.

Osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, których podstawowym celem statutowym jest prowadzenie działalności kulturalnej, na podstawie art. 5 mogą uzyskiwać dotacje celowe na swoją działalność. Organizacje pozarządowe mogą zaś ubiegać się o dotacje celowe z budżetu państwa na działalność w zakresie działalności kulturalnej z części, której dysponentem jest minister właściwy do spraw kultury i dziedzictwa narodowego (art. 5 ust. 2).
Dotacje celowe oraz dotacje podmiotowe z budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego mogą otrzymywać również instytucje kultury tworzone przez organy administracji centralnej lub jednostki samorządu terytorialnego (art. 28 ust. 2).

3. Odznaki, nagrody, stypendia

Artykuły 6a–7b ustawy regulują zasady przyznawania odznaczeń osobom zasłużonym i wyróżniającym się w dziedzinie działalności kulturalnej oraz stypendiów osobom zajmującym się taką działalnością. Wspomniane przepisy przewidują cztery rodzaje uhonorowania osób związanych z działalnością kulturalną:
a) Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (art. 6a ustawy);
b) Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (art. 7 ustawy);
c) Doroczne nagrody (art. 7a ustawy);
d) Stypendium (art. 7b ustawy)’

3.1. Odznaka honorowa „Zasłużony dla Kultury Polskiej”

Odznaka ta przyznana może zostać osobie, która wyróżnia się w tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury. Oznacza to, że osoba ta nie musi być w żaden sposób związana z instytucją kultury (np. przez stosunek pracy), powinna natomiast wykazać się działaniem na rzecz kultury. Odznakę nadaje minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Szczegółowe zasady nadawania tej odznaki zostały określone w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie odznaki honorowej „Zasłużony dla Kultury Polskiej” (Dz. U. poz. 69).

Odznaka nadawana jest z inicjatywy samego ministra lub na wniosek posłów lub senatorów, innych ministrów lub kierowników urzędów centralnych, wojewodów, marszałków województw, jednostek samorządu terytorialnego, podmiotów prowadzących statutową działalność kulturalną, w tym organizacji społecznych, stowarzyszeń i fundacji działających w sferze kultury, dyrektorów państwowych i samorządowych instytucji kultury, rektorów szkół wyższych, dyrektorów szkół artystycznych, kierowników placówek dyplomatycznych lub konsularnych Rzeczypospolitej Polskiej (§2 rozporządzenia). Katalog instytucji i organów, które mogą wystąpić z inicjatywą, jest zamknięty, więc każda osoba, która jest aktywna na polu kultury, musi zostać przez któryś z tych podmiotów doceniona.

W § 3 rozporządzenia określono, że – choć w ustawie mowa o osobach wyróżniających się w tworzeniu, upowszechnianiu i ochronie kultury – wnioskować można o przyznanie odznaki zarówno osobie fizycznej, jak i osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej. Rozporządzenie określa ponadto szczegółowo wygląd odznaki oraz legitymacji wydawanej wraz z nią, a także sposób noszenia (w przypadku osoby fizycznej) lub przechowywania (w przypadku osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej).

3.2. Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”

Medal przyznawany jest osobom, które wyróżniają się w dziedzinie twórczości artystycznej, działalności kulturalnej lub ochronie kultury i dziedzictwa narodowego (art. 7 ust. 1 ustawy). Nadaje go minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Katalog podmiotów uprawnionych do wnioskowania o przyznanie medalu zawarty jest w art. 7 ust. 3 ustawy. Katalog ten jest zamknięty i węższy niż w przypadku odznaki „Zasłużony dla Kultury Polskiej”.

Medal posiada trzy stopnie (art. 7 ust. 2) – złoty, srebrny i brązowy. Z reguły najpierw przyznaje się medal I stopnia, medal kolejnego stopnia można uzyskać po upływie pięciu lat od nadania poprzedniego, z tym że w uzasadnionych przypadkach można odstąpić od tej reguły (art. 7 ust. 4). Szczegółowe wymagania dotyczące składanego wniosku zawiera rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 19 stycznia 2012 r. w sprawie Medalu „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (Dz. U. poz. 70). Określono w nim szczegółowe wymogi techniczne dotyczące samego medalu oraz wydawanej razem z nim legitymacji. Również w tym przypadku w rozporządzeniu określono, że medal nadany może zostać nie tylko osobie fizycznej, lecz także osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej (§7 rozporządzenia).

3.3. Doroczne nagrody

Nagrody przyznawane są osobom fizycznym, osobom prawnym i innym podmiotom za osiągnięcia w dziedzinie twórczości artystycznej, upowszechniania i ochrony kultury. Podstawą do ich przyznania jest ocena osiągnięć o istotnym znaczeniu lub całokształtu działalności. Nagrody te przyznawane mogą być nie tylko przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, lecz także przez jednostki samorządu terytorialnego oraz innych ministrów, w odniesieniu do podległych im ośrodków i instytucji kultury. Szczegółowe zasady przyznawania nagród określa rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 24 maja 2012 r. w sprawie warunków i trybu przyznawania dorocznych nagród za osiągnięcia w dziedzinie twórczości artystycznej, upowszechniania i ochrony kultury (Dz. U. poz. 610), w przypadku nagród przyznawanych przez jednostki samorządu terytorialnego – uchwały tych jednostek.

3.4. Stypendia

Stypendia w formie środków finansowych przyznawane są osobom zajmującym się twórczością artystyczną, upowszechnianiem kultury oraz opieką nad zabytkami. Przyznają je minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, inni ministrowie i kierownicy urzędów centralnych (w odniesieniu do podległych im ośrodków i instytucji kultury) oraz jednostki samorządu terytorialnego. Szczegółowe warunki przyznawania stypendiów określane są w uchwałach jednostek samorządu terytorialnego oraz w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 24 maja 2012 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania stypendiów osobom zajmującym się twórczością artystyczną, upowszechnianiem kultury i opieką nad zabytkami oraz wysokości tych stypendiów (Dz. U. poz. 612).

Stypendia ministra przyznawane są na realizację określonego przedsięwzięcia. W rozporządzeniu wyróżniono dwa rodzaje stypendiów: twórcze związane z określoną dziedziną działalności kulturalnej oraz na przedsięwzięcia związane z upowszechnianiem kultury. Stypendium przyznawane jest na czas realizacji przedsięwzięcia lub na okres sześciu miesięcy (§1 pkt 3 rozporządzenia). O przyznaniu stypendiów minister rozstrzyga w trybie konkursu (§2 rozporządzenia). Informacje o konkursach organizowanych przez ministerstwo zamieszczane są w Biuletynie Informacji Publicznej. Wnioski opiniuje komisja powołana przez ministra, w jej skład wchodzić mogą przedstawiciele środowisk twórczych. Wysokość stypendium i okres, na jaki zostaje ono przyznane, określane są po wyłonieniu zwycięzcy konkursu wraz z przyznaniem stypendium (§4 pkt 1 rozporządzenia), jego wysokość w wymiarze miesięcznym nie może być jednak wyższa niż trzykrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za rok poprzedni (§7 rozporządzenia). Stypendium nie mogą otrzymać osoby, które realizują projekt, który jest już dofinansowany w części ze środków z budżetu państwa, w ciągu dwóch lat poprzedzających złożenie wniosku realizowały przedsięwzięcie, na które zostało im przyznane takie stypendium, oraz jeśli zostały w przeszłości zobowiązane do zwrotu środków finansowych ze stypendium i od tego momentu nie upłynęły jeszcze trzy lata (§3 pkt 3 rozporządzenia).

4. Organizowanie imprez artystycznych i rozrywkowych

Ustawa reguluje również zasady przeprowadzania przez podmioty realizujące działalność kulturalną imprez artystycznych lub rozrywkowych poza ich stałą siedzibą (art. 34–37). Przed przeprowadzaniem takiej imprezy podmioty prowadzące działalność kulturalną muszą zawiadomić organ gminy właściwej ze względu na miejsce imprezy (art. 34). Zawiadomienie takie powinno być złożone najpóźniej 30 dni przed terminem planowanej imprezy. W przypadku imprez cyklicznych, organizowanych w tym samym miejscu przynajmniej dwa razy w roku, wymagane jest tylko jedno zawiadomienie (art. 34 ust. 7). Organ gminy może wydać decyzję o zakazie odbycia imprezy artystycznej lub rozrywkowej, jeżeli zagraża ona życiu lub zdrowiu ludzi, moralności publicznej albo mieniu w znacznych rozmiarach lub jeśli nie zostały spełnione wymagania techniczne – pomieszczenia, obiekty, miejsca czy urządzenia techniczne nie odpowiadają kryteriom przewidzianym prawem. Decyzja o zakazie nie może być doręczona organizatorowi imprezy później niż na 10 dni przed jej planowanym terminem. W ciągu trzech dni od dnia otrzymania decyzji można się od niej odwołać, rozpatrzenie odwołania powinno nastąpić w ciągu siedmiu dni od jego złożenia, w innym przypadku milczenie uważa się za zgodę na odbycie imprezy (art. 36). Przepisy powyższe niejednokrotnie są uzupełniane przez regulacje zawarte w ustawie o bezpieczeństwie imprez masowych[4] , jeśli impreza spełnia wskazane w tej ustawie kryteria.

Organizowanie imprez artystycznych i rozrywkowych może zostać zawieszone na terenie całego kraju na czas trwania żałoby narodowej (decyzję w tej sprawie podejmuje Prezes Rady Ministrów) lub decyzją wojewody na określonym obszarze (na terenie województwa lub jego części) z powodu klęski żywiołowej, w celu zapobieżenia epidemii lub ze względu na żałobę.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji tematycznie związanych z artykułami (książki, czasopisma, artykuły, inne):
1. J. Grad, U. Kaczmarek, Organizacja i upowszechnianie kultury w Polsce. Zmiany modelu, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2005.
2. G. Prawelska-Skrzypek, Polityka kulturalna polskich samorządów. Wybrane zagadnienia, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2003.
3. Instytucje kultury w czasach kryzysu, red. J. Sójka, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2009.
4. Instytucje upowszechniania kultury w XXI wieku. Przeżytek czy nowa jakość?, red. J. Sójka, M. Poprawski, P. Kieliszewski, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2009.
5. Strategie dla kultury, kultura dla rozwoju. Zarządzanie strategiczne instytucją kultury, red. M. Śliwa, Małopolski Instytut Kultury, Kraków 2011.
6. K. Zalasińska, Muzea publiczne. Studium administracyjnoprawne, LexisNexis Polska, Warszawa 2013.

Lista adresów internetowych tematycznie związanych z artykułem, [data odczytu 15.10.2013]:
1. http://www.mkidn.gov.pl/pages/strona-glowna/kultura-i-dziedzictwo/odznaczenia/odznaka-bdquozasluzony-dla-kultury-polskiejrdquo.php – informacja Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na temat odznaki „Zasłużony dla Kultury Polskiej”.
2. http://www.mkidn.gov.pl/pages/strona-glowna/kultura-i-dziedzictwo/odznaczenia/medal-zasluzony-kulturze---gloria-artis.php – informacja Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na temat medalu „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.
3. http://www.mkidn.gov.pl/pages/strona-glowna/finanse/stypendia.php – informacja Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na temat przyznawanych stypendiów.
4. http://www.kongreskultury.pl/title,pid,244.html – informacja na temat prowadzenia działalności w sferze kultury na podstawie obowiązujących aktów prawnych.
5. http://www.platformakultury.pl/artykuly/94997-dotacje-na-projekty-kulturalne.html – informacja na temat dotacji na działalność kulturalną.