« Powrót

Podrozdział 1. Instytucje kultury i ich finansowanie na podstawie ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej



Pojęcie instytucji kultury zostało wprowadzone do polskiego prawa przez ustawę z dnia 25 października 2011 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności gospodarczej. Według danych GUS z 2012 r.[1] w Polsce w roku ubiegłym działało ponad 15 000 instytucji kultury, co świadczy o tym, że odgrywają one istotną rolę w kształtowaniu życia kulturalnego w kraju.

1. Instytucje kultury
Instytucje kultury są jednostkami tworzonymi przez ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz jednostki samorządu terytorialnego, służą organizowaniu przez wymienione podmioty działalności kulturalnej. Mogą funkcjonować we wszystkich formach wymienionych w art. 2 ustawy – jako teatry, opery, operetki, filharmonie, orkiestry, instytucje filmowe, kina, muzea, biblioteki, domy kultury, ogniska artystyczne, galerie sztuki, środki badań i dokumentacji w różnych dziedzinach kultury oraz inne, w związku z tym, że katalog zawarty w tym artykule jest otwarty. Różnią się one zatem od innych podmiotów objętych zakresem omawianej ustawy, nawet tych również działających w formach wymienionych w art. 2, że są one tworzone przez podmioty państwowe (instytucją kultury w tym rozumieniu będzie teatr, którego organizatorem jest na przykład minister, ale nie taki, który tworzony jest przez podmiot prywatny, chociaż on również prowadzi działalność w zakresie działalności kulturalnej).

Ministrowie i kierownicy urzędów centralnych tworzą państwowe instytucje kultury, natomiast jednostki samorządu terytorialnego – instytucje samorządowe. Jednak niekiedy mogą wystąpić odstępstwa od tej reguły – na podstawie art. 21a ustawy minister albo kierownik urzędu centralnego może powierzyć jednostce samorządu terytorialnego za jej zgodą prowadzenie instytucji kultury – instytucja taka pozostaje państwowa i środki na jej funkcjonowanie przekazywane są z budżetu państwa.

Wśród instytucji kultury wyróżnić można również kategorię instytucji artystycznych, informacja na ich temat znajduje się w art. 11 ustawy. Są to instytucje powoływane do prowadzenia działalności w dziedzinie teatru, muzyki, tańca, z udziałem twórców i wykonawców. To, czy dana instytucja ma status artystycznej, zależy od tego, czy podmiot tworzący instytucję określi ją jako taką w akcie o utworzeniu. W art. 11 znajduje się również otwarty katalog form organizacyjnych, w których działać mogą instytucje artystyczne: teatry, filharmonie, opery, operetki, orkiestry symfoniczne i kameralne, zespoły pieśni i tańca oraz zespoły chóralne.

Konsekwencją ukonstytuowania instytucji jako artystycznej jest wymóg jej funkcjonowania opierający się na sezonach artystycznych (art. 11a), na które ustala się plany repertuarowe. Sezon artystyczny trwa od 1 września do 31 sierpnia każdego roku.

1.1. Tworzenie instytucji kultury

Podstawowym dokumentem wydawanym przez organ tworzący instytucję kultury (organizatora) jest akt o jej utworzeniu. Organizator nadaje instytucji statut, który zawiera między innymi jej nazwę, zakres działalności, źródła finansowania oraz organy zarządzające i doradcze, stanowi więc podstawę funkcjonowania instytucji. Dokumentem, który normuje organizację wewnętrzną instytucji, jest regulamin organizacyjny nadawany przez dyrektora.

Instytucje kultury podlegają wpisowi do rejestru. Szczegółowo zagadnienie to reguluje rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 stycznia 2012 r. w sprawie sposobu prowadzenia i udostępniania rejestru instytucji kultury.

1.2. Łączenie, podział i przekazanie instytucji kultury

Podmiot, który utworzył instytucje kultury, może dokonywać ich połączenia lub podziału. Połączenie instytucji jest możliwe, nawet jeśli działają one w różnych formach organizacyjnych. Organizator może również łączyć instytucje artystyczne i nieartystyczne, w takim wypadku jednostka powstała w wyniku połączenia zawsze będzie miała status jednostki artystycznej (art. 18 ust. 2). Informację zarówno o połączeniu, jak i o podziale organizator jest zobowiązany podać do publicznej wiadomości na trzy miesiące przed wydaniem aktu o połączeniu. Połączeniu ulegają załogi i mienie obu instytucji (art. 19), organizator nadaje nowy statut.

Różni organizatorzy mogą również łączyć utworzone przez siebie instytucje (art. 21) i powstałą jedną jednostkę prowadzić jako wspólną.

Podział instytucji kultury może polegać na utworzeniu kilku nowych jednostek na podstawie załogi i mienia jednej albo na wyłączeniu części jednej instytucji i utworzeniu z niej nowej jednostki. Wyłączona część może zostać również przeniesiona do innej instytucji.

Jednostka samorządu terytorialnego w drodze umowy może przekazać innej jednostce na jej wniosek prowadzenie utworzonej przez siebie instytucji kultury (art. 21a). Jednostka przejmująca musi wykazać, że posiada program działania i środki na finansowanie danej instytucji.

1.3. Likwidacja instytucji kultury

Likwidacja możliwa jest w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Dokonuje jej organizator (art. 22), który powinien podać tę informację do wiadomości publicznej sześć miesięcy wcześniej. W tym czasie może udać się na przykład zebrać środki na dalsze prowadzenie instytucji. Organizator wydaje akt o likwidacji – na jego podstawie następuje wykreślenie z rejestru, a zobowiązania i wierzytelności instytucji przejmuje organizator (który co do zasady za nie odpowiada, jest to więc sytuacja wyjątkowa). Jeśli likwidacja dotyczy instytucji uprzednio przekazanej – następuje zwrot mienia przekazanego do jednostki samorządu terytorialnego, która instytucję przekazała. Możliwe jest jednak zwolnienie ze zwrotu mienia w drodze decyzji administracyjnej na wcześniejszy wniosek jednostki samorządu terytorialnego. Jeśli likwidacji podlega instytucja powstała w wyniku połączenia jednostek prowadzonych przez różnych organizatorów, odpowiedzialność za długi ponoszą oni solidarnie. Mienie zlikwidowanej instytucji należy zabezpieczyć, leży to w gestii organizatora, następnie może przekazać je odpłatnie (wyjątkowo nieodpłatnie) osobie fizycznej lub prawnej w celu prowadzenia działalności kulturalnej (art. 26).

2. Zarządzanie i kierowanie instytucją kultury

Zgodnie z ustawą na czele instytucji kultury stoi dyrektor (art. 15). Jego zadania to zarządzanie instytucją kultury oraz reprezentowanie jej na zewnątrz (art. 17). Może on zostać powoływany przez organizatora instytucji albo zostać wybrany w drodze konkursu (art. 16). W przypadku samorządowych instytucji kultury, uwzględnionych w wykazie ministra, dyrektor zawsze wybierany jest w drodze konkursu, chyba że minister wyrazi zgodę na powołanie bez przeprowadzenia konkursu (art. 16 ust. 2, 3).

Dyrektora powołuje się na czas określony – od trzech do pięciu sezonów artystycznych (w przypadku instytucji artystycznych) lub od trzech do siedmiu lat w przypadku innych instytucji (art. 15 ust. 2). Osobę, która poprzednio pełniła funkcję dyrektora, można powołać na to stanowisko kolejny raz, po zasięgnięciu opinii ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.

Zarządcą instytucji kultury na podstawie art. 15a ustawy zostać może osoba fizyczna lub osoba prawna. Wybór następuje na podstawie przepisów ustawy – Prawo zamówień publicznych. Umowa o zarządzaniu instytucją kultury zawierana jest przynajmniej na trzy lata.

3. Finansowanie instytucji kultury z budżetu państwa

Organizator (minister, organ centralny, jednostka samorządu terytorialnego) dostarcza instytucji kultury środków niezbędnych do rozpoczęcia i prowadzenia działalności (art. 12). Dostarczenie środków polegać może również na dostarczeniu mienia, którym instytucja gospodaruje samodzielnie (art. 27).

Środki finansowe na działalność instytucje kultury czerpią z dotacji podmiotowych i celowych[2] uzyskiwanych od organizatora (art. 28 ust. 3). Dotacje podmiotowe przekazywane są na finansowanie działalności bieżącej w zakresie realizowanych zadań statutowych, natomiast dotacje celowe na finansowanie lub dofinansowywanie kosztów realizacji inwestycji lub na realizację wskazanych zadań i programów.

Dotacje celowe dla instytucji państwowych mogą pochodzić również ze środków jednostek samorządu terytorialnego, jeśli wykonywane przez nie zadania są ważne z punktu widzenia regionalnej polityki rozwoju.

Ponadto instytucje kultury finansują swoją działalność z przychodów. To właśnie z nich pokrywają koszty bieżącej działalności i zobowiązania (art. 28 ust. 1). Przychody pochodzą z prowadzonej działalności, w tym ze sprzedaży składników majątku, najmu, dzierżawy, mogą być to środki od osób fizycznych i prawnych, przychody z innych źródeł (art. 28 ust. 2). Państwowe instytucje kultury mogą udzielać dofinansowania innym podmiotom.

4. Pracownicy instytucji kultury

Sytuację prawną regulują co do zasady przepisy Kodeksu pracy, jednak ustawa wprowadza pewne wyjątki w tym zakresie i uszczegóławia ich sytuację. Okres rozliczeniowy pracownika instytucji kultury może w uzasadnionych okolicznościach wydłużony zostać do 12 miesięcy w porównaniu do standardowych czterech miesięcy[3] (art. 26b). Ponadto w przypadku pracowników instytucji kultury ze względu na specyfikę ich pracy może być stosowany przerywany czas pracy lub równoważny czas pracy, które przez Kodeks pracy uznawane są za systemy wyjątkowe[4] . Ponadto w przypadku pracowników instytucji kultury nie znajduje zastosowania art. 15112, co oznacza, że pracownik instytucji kultury nie musi korzystać przynajmniej raz na cztery tygodnie z niedzieli wolnej od pracy, pracownikom tym dni wolne od pracy mogą być udzielane w pięciodniowym tygodniu pracy.

4.1. Wynagrodzenie pracowników instytucji kultury

Wynagrodzenie składa się z wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wieloletnią pracę, który stanowi 5% miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego po pięciu latach, a następnie 1% za każdy rok aż do osiągnięcia 20%. Pracownikowi pełniącemu funkcje kierownicze przysługuje też dodatek funkcyjny, a innym pracownikom dodatek specjalny za wykonywanie dodatkowych, powierzonych przez pracodawcę zadań albo pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (art. 31).

Dodatkowe wynagrodzenie przysługuje również pracownikom za udział w określonej roli, przedstawieniu, koncercie, za scenografię, choreografię lub kierownictwo muzyczne przedstawienia (art. 31a ust.1) oraz za używanie w miejscu pracy swojego instrumentu, rekwizytów, akcesoriów, ubioru, narzędzi za zgodą pracodawcy (art. 31. ust. 2).

Pracownik instytucji kultury może podjąć dodatkowe zatrudnienie, jeśli uzyska zgodę pracodawcy, ale jeśli podejmie ją bez wymaganej zgody, popełni ciężkie naruszenie obowiązków pracowniczych, które może skutkować rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia. Zgoda pracodawcy może być obwarowana dodatkowymi warunkami (art. 31a ust. 4).

Za wieloletnią pracę artystyczną pracownikowi przysługuje nagroda jubileuszowa (art. 31 b). Wysokość nagrody i upływ czasu niezbędny do jej przyznania zależy od wykonywanej działalności artystycznej. Pracownicy baletu dostają ją najwcześniej – po 10 latach 100% wynagrodzenia, a następnie co pięć lat stawka ta wzrasta o 50% do 20 lat.

Osoby wykorzystujące w pracy głos czy też szerzej – układ oddechowy – solista, wokalista, muzyk na instrumentach dętych, artysta chóru – po 15 latach 100% i następnie co pięć lat stawka wzrasta o 50% do 25 lat.

Pozostali pracownicy instytucji kultury mogą otrzymać nagrodę dopiero po 20 latach – 75% wynagrodzenia.

Jeśli pracownik przechodzi na emeryturę lub rentę i w tym czasie brakuje mniej niż 12 miesięcy do otrzymania przez niego kolejnej nagrody jubileuszowej, nagrodę tę przyznaje mu się.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji tematycznie związanych z artykułem:
1. Prawo finansowe. Tom I, Finanse publiczne, red. M. Bitner, E. Choja-Duch i in., Oficyna Prawa Polskiego, Warszawa 2012.
2. Czas pracy, red. L. Florek, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2011.
3. L. Florek, Prawo pracy, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2011.
4. Zarządzanie w kulturze, red. R. Kardzis, E. Orzechowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000.
5. K. Zalasińska, Muzea publiczne. Studium administracyjnoprawne, LexisNexis Polska, Warszawa 2013.

Lista adresów internetowych tematycznie związanych z artykułem, [data odczytu 15.10.2013]:
1. http://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/biuro-obslugi-prawnej.php – rejestr instytucji kultury prowadzony przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
2. http://www.kadrakultury.pl/artykuly/104160-instytucje-kultury.html – informacja na temat instytucji kultury.
3. http://www.kongreskultury.pl/library/File/RoSK%20finansowanie/finansowanie_w.pelna.pdf – opracowanie na temat finansowania instytucji kultury w Polsce i zarządzania nimi.
4. http://www.mkidn.gov.pl/pages/europejska-stolica-kultury-2016/co-to-jest-esk/finansowanie.php – informacja Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na temat finansowania działalności kulturalnej.
5. http://www.stat.gov.pl/gus/5840_8455_PLK_HTML.htm – dane statystyczne GUS na temat działalności instytucji kultury w Polsce w 2012 r.