« Powrót

Rozdział 8. Prawo o stowarzyszeniach



1. Zagadnienia wstępne

Ustawa – Prawo o stowarzyszeniach została przyjęta w 1989 r. w wyniku obrad uczestników tzw. Okrągłego Stołu[1] . Następnie była kilkanaście razy nowelizowana. Ujednolicenie przepisów ustawy nastąpiło w 2001 r.[2] W preambule omawianego aktu normatywnego znajduje się odwołanie do Konstytucji oraz przepisów prawa międzynarodowego. Ustawodawca wskazał, że przyjmuje ustawę – Prawo o stowarzyszeniach w celu stworzenia warunków do pełnej realizacji gwarantowanej przepisami Konstytucji wolności zrzeszania się zgodnie z Powszechną Deklaracją Praw Człowieka i Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych, umożliwienia obywatelom równego, bez względu na przekonania, prawa czynnego uczestniczenia w życiu publicznym i wyrażania zróżnicowanych poglądów oraz realizacji indywidualnych zainteresowań, a także uwzględnia tradycje i powszechnie uznawany dorobek ruchu stowarzyszeniowego[3] .

Jak trafnie wskazuje się w literaturze przedmiotu, wejście w życie Prawa o stowarzyszeniach stanowiło gwarancję przemian ustrojowych[4] . W jej ramach bowiem wyraźnie zaznaczono, że obywatele polscy mają prawo zrzeszania się w stowarzyszeniach, zgodnie z przepisami Konstytucji oraz porządkiem prawnym określonym w ustawach. Może ono być ograniczone jedynie przez ustawy, w celu niezbędnym do zapewnienia interesów bezpieczeństwa państwowego, porządku publicznego oraz ochrony zdrowia lub moralności publicznej albo ochrony praw i wolności innych osób[5] .

Ustawodawca zdefiniował także pojęcie „stowarzyszenia”. Wskazał on, że pod tym terminem należy rozumieć dobrowolne, samorządne, trwałe zrzeszenie o celach niezarobkowych. Określa ono samodzielnie swoje cele, programy działania i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące bieżącej działalności[6] .

Warto zatem poświęcić kilka uwag poszczególnym cechom tej definicji. W piśmiennictwie dominuje pogląd, że dobrowolność stanowi odzwierciedlenie konstytucyjnej wolności zakładania stowarzyszeń[7] . Dodatkowo każdy może swobodnie przystąpić do takiej organizacji, jak i wystąpić z niej. Samorządność polega na tym, że członkowie stowarzyszenia osobiście określają jego cele i sposoby ich realizacji. Tylko od woli członków stowarzyszenia zależy ustalenie sposobu reprezentacji, opracowanie statutu organizacji czy też wewnętrznych regulaminów. Cecha trwałości przejawia się w osiągnięciu celów długoterminowych, które mają charakter wspólny, a nie jednostkowy. H. Izdebski wskazuje, że pod pojęciem celów długoterminowych należy rozumieć konkretny rezultat związany z pracą przez dłuższy czas. Natomiast cel ponadjednostkowy nie zależy od składu stowarzyszenia i jego władz. Jest to swoistego rodzaju trwałość instytucji ujętej w przepisach obowiązującego prawa[8] . H. Izdebski przytacza w tym zakresie jako przykład treść art. 38 ustawy – Prawa o stowarzyszeniach, zgodnie z którym majątek zlikwidowanego stowarzyszenia przeznacza się na cel określony w statucie lub w uchwale walnego zebrania członków (zebrania delegatów) o likwidacji stowarzyszenia. W razie braku postanowienia statutu lub uchwały w tej sprawie sąd orzeka o przeznaczeniu majątku na określony cel społeczny[9] .

Niezarobkowy charakter stowarzyszenia oznacza, że opiera się ono przede wszystkim na pracy społecznej członków. Do prowadzenia swych spraw może także zatrudniać pracowników. Jak trafnie wskazał w swoim orzeczeniu Sąd Apelacyjny w Warszawie, oparcie działalności stowarzyszenia na pracy społecznej członków nie wyłącza możliwości poddania pewnej sfery działania regułom odpłatności. Możliwość łączenia członkostwa stowarzyszenia z pracą na rzecz stowarzyszenia może dotyczyć w ograniczonym zakresie także członków zarządu[10] . W sytuacji, gdy stowarzyszenie osiągnęło zysk, należy go przeznaczyć na cele statutowe, a nie na podział pomiędzy członkami.

Od definicji stowarzyszenia należy odróżnić pojęcie „organizacji pozarządowej”, które dosyć często używa się zamiennie. Wynika to z faktu, że występujący w systemie prawa termin „organizacji pozarządowej” nie jest jednoznaczny. Prawodawca w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie nie określił go precyzyjnie. Z powyższej ustawy wynika mianowicie, że organizacjami pozarządowymi są niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, niedziałające w celu osiągnięcia zysku oraz niebędące organizacjami członkowskimi o charakterze przymusowym osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym fundacje i stowarzyszenia[11] . Jednocześnie postanowienia cytowanej ustawy wskazują instytucje, które nie należą do organizacji pozarządowych, ale mogą wykonywać działalność pożytku publicznego. Ustawodawca zaznaczył, że są to osoby prawne oraz jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w RP, o stosunku państwa do innych Kościołów i związków wyznaniowych, o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności pożytku publicznego, jak również stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, spółdzielnie socjalne, spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz kluby sportowe, które działają jako spółka, stosownie do przepisów ustawy o sporcie[12] . Należy zgodzić się z P. Frączakiem, że przedmiotowe rozwiązania zajmują się zasadniczo określeniem działalności pożytku publicznego z zaznaczeniem podmiotów mogących realizować taką działalność, a nie ustalają granicy sektora pozarządowego[13] . W świetle powyższych rozważań można jedynie wywnioskować, że pojęcie „organizacji pozarządowej” jest znacznie szersze niż definicja stowarzyszenia.

Prawo o stowarzyszeniach rozróżnia stowarzyszenia (niekiedy określone mianem stowarzyszeń rejestrowych) oraz stowarzyszenia zwykłe. Osobno należy wyodrębnić związki stowarzyszeń, które mogą utworzyć co najmniej trzy stowarzyszenia. Niezależnie od stowarzyszeń, które działają jedynie, opierając się na przepisach ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, w polskim systemie prawa występują tzw. stowarzyszenia szczególne, do których ustawa znajduje jedynie odpowiednie zastosowanie[14] . Jako przykład można wskazać stowarzyszenia kultury fizycznej. Jednocześnie część stowarzyszeń działa na podstawie odrębnych ustaw. Trafnie podkreśla się w literaturze, że uprawnienia takich organizacji są znacznie szersze, przypominają one pewnego rodzaju zamknięte korporacje. Zalicza się do nich np. Polski Związek Piłki Nożnej[15] .

2. Stowarzyszenia rejestrowe

Prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje obywatelom polskim mającym pełną zdolność do czynności prawnych i niepozbawionym praw publicznych. Również cudzoziemcy mieszkający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mogą zrzeszać się w stowarzyszeniach, zgodnie z przepisami obowiązującymi obywateli polskich[16] .

Trzeba zaznaczyć, że pojęcie pełnej zdolności do czynności prawnych należy rozumieć zgodnie z przepisami k.c. Wedle tego aktu normatywnego pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletniości, tj. od ukończenia 18 lat[17] .

Z kolei małoletni w wieku od 16 do 18 lat, którzy mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych, mogą należeć do stowarzyszeń i korzystać z czynnego i biernego prawa wyborczego, z tym że w składzie zarządu stowarzyszenia większość muszą stanowić osoby o pełnej zdolności do czynności prawnych. Natomiast małoletni poniżej 16 lat mogą, za zgodą przedstawicieli ustawowych, należeć do stowarzyszeń według zasad określonych w ich statutach, bez prawa udziału w głosowaniu na walnych zebraniach członków oraz bez korzystania z czynnego i biernego prawa wyborczego do władz stowarzyszenia. Ustawodawca przewidział jeden wyjątek od tej zasady. Jeżeli jednostka organizacyjna stowarzyszenia zrzesza wyłącznie małoletnich, mogą oni wybierać i być wybierani do władz tej jednostki[18] .

W praktyce może działać wiele stowarzyszeń rejestrowych realizujących te same cele. Jak trafnie wskazuje się w orzecznictwie, prawo nie wymaga, by cele i sposoby realizacji przez stowarzyszenie zmierzające do rejestracji musiały być odmienne od celów i sposobów realizacji innego stowarzyszenia już zarejestrowanego. Brak jest również podstaw do przyjęcia domniemania wyłączności celów i sposobów ich realizacji na korzyść stowarzyszenia zarejestrowanego wcześniej[19] .

Założyć stowarzyszenie może co najmniej 15 osób, które w tym celu zobligowane są do uchwalenia statutu i wybrania komitetu założycielskiego[20] . Osoby prawne nie mogą być założycielami stowarzyszenia, a jedynie mogą przystępować do już istniejącego stowarzyszenia jako członek wspierający[21] . Założyciele mogą uczestniczyć na zebraniu założycielskim osobiście lub działać za pomocą ustanowionego pełnomocnika. W sytuacji, gdy nie ma on upoważnienia do dokonania danej czynności prawnej lub działa z przekroczeniem udzielonego umocowania, potwierdzenie tej czynności przez podmiot, w imieniu którego działał, czyni ją skuteczną[22] . W doktrynie wskazuje się wszakże, iż pełnomocnik powinien legitymować się pełnomocnictwem szczególnym, w którym będzie dokładnie określone, do powołania jakiego stowarzyszenia pełnomocnik jest umocowany[23] .

Wymogi, jakim powinien odpowiadać statut stowarzyszenia rejestrowego, określa art. 10 ust. 1 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach. W szczególności ustawodawca przewidział, że musi on zawierać nazwę stowarzyszenia, odróżniającą je od innych stowarzyszeń, organizacji i instytucji, wskazywać teren działania i siedzibę stowarzyszenia, cele i sposoby ich realizacji, sposób nabywania i utraty członkostwa, przyczyny utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków, sposób reprezentowania stowarzyszenia oraz zaciągania zobowiązań majątkowych, a także warunki ważności jego uchwał, sposób uzyskiwania środków finansowych oraz ustanawiania składek członkowskich, zasady dokonywania zmian statutu, jak również sposób rozwiązania się stowarzyszenia[24] . Trzeba przy tym zaznaczyć, że nazwa stowarzyszenia nie może być podobna do tych, które już zostały zarejestrowane. Nie może ona też wprowadzać w błąd innych podmiotów. Regułę tę potwierdził Sąd Najwyższy, który wskazał, że nie spełnia wymogu z art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach nazwa stowarzyszenia, która poza zmianą szyku wyrazów i dodaniem słowa określającego w istocie siedzibę nie różni się niczym od nazwy stowarzyszenia już działającego na terenie Polski[25] .

Pomimo różnych teoretycznych ujęć charakteru prawnego aktu przystąpienia – przyjęcia do stowarzyszenia, można zaakceptować pogląd, że jest to umowa prawa cywilnego, rodząca po obu stronach prawa i obowiązki, obejmująca oświadczenie woli członka, który wstępuje do stowarzyszenia, oraz oświadczenie stowarzyszenia, które członka przyjmuje. Ocena ta jest aktualna nawet przy statutowym ograniczeniu przystąpienia do złożenia deklaracji członkowskiej, ponieważ samo stowarzyszenie wyraziło już swoją wolę przyjęcia w statucie[26] .

Stowarzyszenie nabywa osobowość prawną i może rozpocząć działalność z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego. Podlega ono rejestracji w rejestrze stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej. Krąg podmiotów podlegających ujawnieniu w tym rejestrze określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 listopada 2011 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach[27] . Komitet założycielski jest zobowiązany do złożenia do sądu rejestrowego na urzędowym formularzu wniosku o rejestrację wraz ze statutem, listą założycieli, zawierającą imiona i nazwiska, datę i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania oraz własnoręczne podpisy założycieli, protokół z wyboru komitetu założycielskiego, a także informację o adresie tymczasowej siedziby stowarzyszenia[28] . Trzeba zaznaczyć, że od 2003 r. od wniosku nie uiszcza się opłat. Jak podkreśla P. Kucharska, stanowi to jeden z elementów zapewnienia realizacji wskazanej w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wolności zrzeszania się[29] . Natomiast jeżeli stowarzyszenie zamierza prowadzić działalność gospodarczą, to niezbędna staje się także jego rejestracja w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. W takim wypadku konieczne staje się uiszczenie opłaty sądowej[30] .

Wniosek o zarejestrowanie stowarzyszenia sąd rejestrowy rozpoznaje niezwłocznie, a rozstrzygnięcie zasadniczo powinno nastąpić nie później niż w ciągu trzech miesięcy od dnia złożenia wniosku[31] . Sąd odmówi zarejestrowania stowarzyszenia, jeżeli nie spełnia ono warunków określonych w ustawie lub bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa[32] . Równocześnie może on przed wydaniem postanowienia o zarejestrowaniu stowarzyszenia wyznaczyć termin posiedzenia wyjaśniającego. W takiej sytuacji wzywa się uczestników postępowania do stawiennictwa. O wpisaniu stowarzyszenia do Krajowego Rejestru Sądowego sąd rejestrowy zawiadamia założycieli oraz organ nadzorujący, przesyłając jednocześnie temu organowi statut[33] .

Majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Sądy administracyjne w swoich orzeczeniach wyraźnie zaznaczyły, że składki członkowskie opłacane przez członków stowarzyszenia z racji przynależności do niego tworzą majątek, który służy realizacji celów statutowych. Nie ma zatem w takiej sytuacji żadnych podstaw prawnych, aby twierdzić, iż składki stanowią wynagrodzenie za realizację celów statutowych. O odpłatności usługi można jedynie mówić wówczas, gdy stowarzyszenie w zamian za korzyści finansowe świadczy usługi realizowane w ramach celów statutowych na rzecz innych osób niż członkowie stowarzyszenia[34] . Warto wskazać, że przepisy ustawy – Prawo o stowarzyszeniach nie zabraniają stowarzyszeniom prowadzenia działalności gospodarczej. Jednak warto przypomnieć, że w takiej sytuacji dochód stowarzyszenia uzyskany z działalności gospodarczej powinien służyć jedynie realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między członków, także wówczas gdy są pracownikami stowarzyszenia[35] .

Należy podzielić pogląd wyrażany w orzecznictwie, że pełnomocnictwo ogólne udzielone przez zarząd stowarzyszenia prowadzącego działalność gospodarczą obejmuje swoim zakresem także umocowanie do zawarcia umowy spółki. Powyższe wynika z faktu, że spółka stanowi typowy, występujący w powszechnym obrocie, kontrakt prawa cywilnego, który służy realizacji zamierzonego przez kontrahentów celu gospodarczego. Jest to czynność instrumentalnie potrzebna dla wykonywania praw majątkowych mocodawcy zgodnego z zasadami prawidłowej gospodarki[36] . Stowarzyszenie także niezależnie od wpływów z prowadzonej działalności gospodarczej może otrzymywać dotację według zasad określonych w odrębnych przepisach.

Najwyższą władzą stowarzyszenia rejestrowego jest walne zebranie członków. Z kolei w sprawach, w których statut nie określa właściwości władz stowarzyszenia, podejmowanie uchwał należy do walnego zebrania członków. Prawo o stowarzyszeniach wskazuje także, że statut może przewidywać zastąpienie walnego zebrania członków zebraniem delegatów, jeżeli liczba członków przekroczy określoną w statucie wielkość. W takich przypadkach statut musi określać zasady wyboru delegatów i czas trwania ich kadencji. Oprócz walnego zebrania członków każde stowarzyszenie obowiązane jest posiadać zarząd oraz organ kontroli wewnętrznej[37] . Zarząd może być jednoosobowy lub kolegialny. Kieruje on działalnością stowarzyszenia oraz reprezentuje go na zewnątrz. Z zarządzaniem wiąże się również możność decydowania o prowadzonej działalności[38] .

Nadzór nad działalnością stowarzyszeń sprawuje wojewoda właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia – w zakresie nadzoru nad działalnością stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego, zaś w pozostałych przypadkach starosta. Organ nadzorujący ma szerokie uprawnienia. Może on mianowicie żądać dostarczenia przez zarząd stowarzyszenia w wyznaczonym terminie odpisów uchwał walnego zebrania członków, a także domagać się od władz stowarzyszenia niezbędnych wyjaśnień. Ponadto organ nadzoru może występować do sądu o nałożenie na stowarzyszenie grzywny w wysokości do 5000,00 zł. Jej orzeczenie nie jest jednak obligatoryjne w sytuacji, gdy stowarzyszenie niezwłocznie zastosuje się do wymagań organu nadzorującego[39] .

W orzecznictwie niejednokrotnie podkreślano, że dopuszczalna jest również droga sądowa z wniosku organu nadzoru administracyjnego o uchylenie uchwał stowarzyszenia naruszających statutowe prawa członków stowarzyszenia do uczestniczenia w kształtowaniu składu osobowego[40] . Z przepisów ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, określających sposób utworzenia stowarzyszenia i nadzoru nad nim, wynika, że ustawa wiąże tę działalność z szerokim zakresem samodzielności członków, co jest zgodne z celem zrzeszania się osób fizycznych, bez względu na przekonania, prawa czynnego uczestniczenia w życiu publicznym i wyrażania zróżnicowanych poglądów oraz realizacji indywidualnych zainteresowań, a także uwzględniania tradycji i powszechnie uznawanego dorobku ruchu stowarzyszeniowego. Jak trafnie wskazuje się w orzecznictwie, zakres autonomii pozostawiony członkom stowarzyszenia wymaga z jednej strony ochrony interesów indywidualnych, a z drugiej strony istnienia organu rozstrzygającego spory między osobami różnie postrzegającymi rozmaite formy realizacji wspólnego celu. Jest to zadanie, do którego najpełniej przygotowane są organy wymiaru sprawiedliwości. Należy zatem podzielić pogląd, zgodnie z którym roszczenie członka stowarzyszenia o ochronę jego członkostwa przed niezgodnym z prawem lub statutem wykreśleniem ze stowarzyszenia podlega rozpoznaniu na drodze sądowej[41] .

W ramach środków nadzoru sądowego, oprócz uchylenia uchwał stowarzyszenia, sąd może także udzielić upomnienia władzom stowarzyszenia lub rozwiązać stowarzyszenie, jeżeli jego działalność wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa albo postanowień statutu i nie ma warunków do przywrócenia działalności zgodnej z prawem lub statutem[42] . Z kolei, jeżeli stowarzyszenie nie posiada zarządu zdolnego do działań prawnych, sąd, na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy, ustanawia dla niego kuratora. Do zadań kuratora należy zwołanie w okresie nie dłuższym niż sześć miesięcy walnego zebrania członków stowarzyszenia w celu wyboru zarządu. Natomiast do czasu wyboru zarządu kurator reprezentuje stowarzyszenie w sprawach majątkowych wymagających bieżącego załatwienia. Za swoją pracę kurator pobiera wynagrodzenie, które jest pokrywane z majątku stowarzyszenia. W każdej sprawie o rozwiązanie stowarzyszenia konieczny jest jego udział.

Brak wezwania z urzędu do udziału w toczącym się postępowaniu stowarzyszenia, którego wynik postępowania dotyczy, jak również nieustanowienie w toku postępowania kuratora, jeżeli stowarzyszenie nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów, pociąga za sobą nieważność postępowania na podstawie art. 369 pkt 2 i 5 Kodeksu postępowania cywilnego[43] . Stowarzyszenie podlega obligatoryjnemu rozwiązaniu przez sąd, gdy liczba jego członków będzie mniejsza niż 15 osób lub nie będzie posiadać przewidzianych w ustawie władz i warunków do ich wyłonienia w okresie nie dłuższym niż rok.

Omawiając regulacje prawne stowarzyszeń rejestrowych, warto także przypomnieć, że mogą one zakładać związki stowarzyszeń. W tym celu konieczna jest współpraca co najmniej trzech stowarzyszeń. Należy przy tym zaznaczyć, że założycielami i członkami związku mogą być również osoby prawne, z tym że osoby prawne mające cele zarobkowe mogą być jedynie członkami wspierającymi. Do związków stowarzyszeń rejestrowych przepisy ustawy – Prawo o stowarzyszeniach stosuje się odpowiednio[44] .

3. Stowarzyszenia zwykłe

Uproszczoną formą stowarzyszenia jest stowarzyszenie zwykłe, które nie posiada osobowości prawnej. Zgodnie z ustawą – Prawo o stowarzyszeniach osoby w liczbie co najmniej trzech, pragnące założyć stowarzyszenie zwykłe, uchwalają regulamin działalności, określając w szczególności jego nazwę, cel, teren i środki działania, siedzibę oraz przedstawiciela reprezentującego stowarzyszenie[45] .

O utworzeniu stowarzyszenia zwykłego jego założyciele informują na piśmie właściwy ze względu na przyszłą siedzibę stowarzyszenia organ nadzorujący. Sąd rejestrowy, na wniosek organu nadzorującego lub prokuratora, może zakazać założenia stowarzyszenia zwykłego w sytuacji, gdy jego statut nie jest zgodny z przepisami prawa. Natomiast jeżeli w ciągu 30 dni od dnia uzyskania informacji o założeniu stowarzyszenia zwykłego nie zakazano jego działalności, może ono rozpocząć działalność.

Stowarzyszenie zwykłe nie może powoływać terenowych jednostek organizacyjnych, łączyć się w związki stowarzyszeń, zrzeszać osób prawnych, prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Można zatem stwierdzić, że zakres działalności stowarzyszenia zwykłego jest bardzo ograniczony. Swoją działalność finansuje ono ze składek członkowskich.

W doktrynie oraz orzecznictwie największą kontrowersję wywołuje zdolność sądowa stowarzyszenia zwykłego. Zgodnie z art. 64 § 1 k.p.c. każda osoba fizyczna i prawna ma zdolność występowania w procesie jako strona (zdolność sądowa)[46] .

W literaturze prawniczej pojęcie strony procesowej występuje w dwóch znaczeniach. Zgodnie z pierwszym stanowiskiem stronami w procesie są jedynie te osoby, na rzecz których i przeciwko którym toczy się postępowanie sądowe, a zatem podmioty występujące we własnym imieniu. Zatem podmiot może występować w roli powoda lub pozwanego w oderwaniu od kauzalności czynności prawnej w znaczeniu materialnym. W świetle powyższego pojęcie „legitymacji procesowej” nie wchodzi w zakres pojęcia „strony procesowej”. W wyniku powyższego zapatrywania można być stroną w procesie sądowym mimo braku legitymacji procesowej. W danej konstrukcji decydujące znaczenie ma okoliczność, że strony występują w postępowaniu sądowym we własnym imieniu[47] .

W ramach drugiego stanowiska rozróżnia się stronę procesową w znaczeniu formalnym od strony procesowej w znaczeniu materialnym[48] . W znaczeniu materialnym stroną jest podmiot tych stosunków prawnych, które stanowią przedmiot postępowania przed sądem powszechnym (podmiot, w którego interesie i w którego imieniu prowadzi się proces). W znaczeniu formalnym pojęcie „strona” obejmuje, oprócz strony w znaczeniu materialnym, także inne jednostki, prowadzące proces wprawdzie w swoim imieniu, ale w interesie innej osoby[49] . Konsekwencją przyjętego stanowiska jest wprowadzenie podziału na legitymację materialną oraz na legitymację formalną.

Warto nadmienić, że zgodnie z art. 64 § 2 k.p.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji z dnia 3 maja 2012 r. zdolność sądową miały organizacje społeczne dopuszczone do działania na podstawie obowiązujących przepisów, choćby nie posiadały osobowości prawnej. Na podstawie cyt. przepisu stowarzyszenia zwykłe posiadały zatem zdolność sądową w postępowaniu cywilnym. Ustawodawca nowelą z dnia 3 maja 2012 r. uchylił jednak treść art. 64 § 2 k.p.c. Powyższe rozwiązanie doprowadziło do tego, iż stowarzyszenia zwykłe utraciły zdolność sądową w postępowaniu cywilnym. Jak wskazał w swoim orzeczeniu Sąd Okręgowy w Warszawie, Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, wymienienie w ustawie podmiotów mogących złożyć pozew o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone nie stanowi przyznania im zdolności sądowej, a jedynie precyzuje, które podmioty mogą taki pozew wnieść. Sąd również zaznaczył, że w innych sytuacjach prawodawca takim jednostkom przyznaje zdolność sądową w określonych sytuacjach (np. wspólnota mieszkaniowa, pracodawca). Sąd zwrócił także uwagę na ewentualne konsekwencje obciążenia stowarzyszenia kosztami zastępstwa procesowego w przypadku przegranej sprawy[50] .

Mając na względzie powyższe rozważania, stowarzyszenia zwykłe zrównano do tzw. form organizacyjnych, w których, wzorem spółek cywilnych, stroną zawieranych umów czy postępowań sądowych są jedynie członkowie stowarzyszenia. Natomiast środki uzyskane przez stowarzyszenie na swą działalność są majątkiem wspólnym członków stowarzyszenia i to oni ponoszą solidarną odpowiedzialność za powstałe zobowiązania.
Odmiennie wygląda kwestia możliwości bycia stroną przez stowarzyszenia zwykłe w postępowaniu administracyjnym.

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego organizacja społeczna może w sprawie dotyczącej innej osoby występować z żądaniem wszczęcia postępowania, dopuszczenia jej do udziału w postępowaniu, jeżeli jest to uzasadnione celami statutowymi tej organizacji i gdy przemawia za tym interes społeczny[51] . Z cyt. przepisu wynikają zatem dwie przesłanki, które muszą być spełnione łącznie przez stowarzyszenie zwykłe w celu możliwości wszczęcia postępowania administracyjnego.

Pierwsza przesłanka dotyczy ustalenia, czy zakres działalności statutowej danej organizacji społecznej uzasadnia jej udział w postępowaniu. Sprowadza się ona do porównania zakresu tej działalności z przedmiotem konkretnej sprawy administracyjnej. Jak trafnie wskazał w swoim orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny, każdy cel działania określony w statucie nadanym czy przyjętym zgodnie z obowiązującym prawem może uzasadniać wystąpienie z żądaniem dopuszczenia do postępowania, jeżeli przedmiot postępowania wkracza w zakres działań organizacji społecznej czy to ze względu na czynności postępowania, czy też ze względu na jego wynik[52] .

Drugą przesłanką jest dopuszczenie organizacji społecznej do udziału w postępowaniu z uwagi na interes społeczny. Pojęcie interesu społecznego, ze względu na swój złożony charakter, powinno być odnoszone do stanu faktycznego danej sprawy administracyjnej. Rozstrzyganie kwestii udziału stowarzyszenia zwykłego w postępowaniu administracyjnym musi być połączone z rozważeniem, czy za tym udziałem przemawia interes społeczny[53] .

Z treści art. 29 Kodeksu postępowania administracyjnego wynika, że stronami mogą być osoby fizyczne i osoby prawne, a gdy chodzi o państwowe i samorządowe jednostki organizacyjne i organizacje społeczne – również jednostki nieposiadające osobowości prawnej[54] . Stowarzyszenie zwykłe nie posiada osobowości prawnej, choć z mocy ustawy ma zdolność prawną. W wyniku przedstawionych rozważań należy zatem dojść do przekonania, że w postępowaniu administracyjnym stowarzyszeniu zwykłemu przysługuje zdolność sądowa. Powyższą tezę potwierdza orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w którym wskazuje się, że skoro ustawodawca wyposaża dany podmiot w zdolność prawną na gruncie określonej dziedziny administracyjnego prawa materialnego, to uprawniony jest pogląd, że prawo procesowe nie może ograniczać jego zdolności administracyjnoprawnej w zakresie praw i obowiązków wynikających z tej dziedziny prawa[55] .

Reasumując, należy wskazać, że obecnie odmiennie kształtuje się zdolność sądowa stowarzyszeń zwykłych w postępowaniu cywilnym i administracyjnym. Wydaje się, że brak jest jakichkolwiek racjonalnych powodów, aby pozbawiać zdolności sądowej stowarzyszeń zwykłych w postępowaniu cywilnym. Sama uproszczona forma stowarzyszenia zwykłego, w odróżnieniu od stowarzyszenia rejestrowego, nie przesądza o mniejszym znaczeniu celów i działań społecznych takiego stowarzyszenia.
Mając na względzie powyższe uwagi, w 2012 r. wniesiono do Sejmu poselski projekt o zmianie przepisów ustawy – Prawo o stowarzyszeniach, mający na celu uregulowanie statusu majątkowego stowarzyszeń zwykłych oraz kwestii ich reprezentacji. Projekt obecnie znajduje się na etapie dopracowywania w Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka.
Warto jednak poświęcić kilka uwag temu dokumentowi. Zdaniem projektodawcy wprowadzona nowelizacja spowoduje umocnienie i upowszechnienie tej formy realizacji obywatelskiej wolności zrzeszania się w uproszczonej formie prawnej stowarzyszenia zwykłego. W wyniku zmian współwłasność członków stowarzyszenia ma przybrać charakter cywilnoprawnej współwłasności łącznej. Ponadto uregulowana zostanie odpowiedzialność członków stowarzyszenia zwykłego za jego zobowiązania. Równocześnie ograniczona będzie możliwość dochodzenia roszczeń wierzycieli członków stowarzyszenia z udziału członków stowarzyszenia we wspólnym majątku członków stowarzyszenia. Z kolei przedstawiciel reprezentujący stowarzyszenie zwykłe uzyska możliwość zaciągania w jego imieniu zobowiązań majątkowych bez konieczności udzielania mu odrębnych pełnomocnictw przez wszystkich członków stowarzyszenia[56] .
Projektodawca wskazuje, że istniejąca regulacja ustawy Prawo o stowarzyszeniach jest niezadowalająca. Na skutek wadliwego sformułowania przepisu dotyczącego reprezentacji stowarzyszenia zwykłego oraz pominięcia przez ustawodawcę kwestii uregulowania statusu prawnego środków pieniężnych gromadzonych przez członków stowarzyszenia i nabywanych na cele działalności stowarzyszenia rzeczy i praw majątkowych stowarzyszenia zwykłe są mało wykorzystywane. Znacznie popularniejsza jest o wiele bardziej skomplikowana forma stowarzyszeń rejestrowych. W ramach nowelizacji proponuje się zmienić brzmienie art. 10 ust. 1 pkt 6 oraz dodać do treści art. 42 ust. 3–7 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach. W wyniku proponowanej zmiany, przy zachowaniu dotychczasowego katalogu spraw, jakie powinny zostać uregulowane w statucie stowarzyszenia, wyraźnie wprowadzono do zakresu pojęcia „reprezentowanie” także zaciąganie zobowiązań majątkowych. Równocześnie zaznaczono, że współwłasność członków stowarzyszenia jest współwłasnością łączną. Członek stowarzyszenia nie może rozporządzać udziałem we wspólnym majątku członków stowarzyszenia ani udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku.

Zaproponowano, żeby w czasie trwania stowarzyszenia zwykłego jego członek nie mógł domagać się podziału majątku wspólnego. Równocześnie w tym samym okresie wierzyciel członka stowarzyszenia byłby uprawniony do żądania zaspokojenia się z jego udziału we wspólnym majątku członków stowarzyszenia. Za zobowiązania stowarzyszenia zwykłego jego członkowie ponosiliby odpowiedzialność solidarną. Wedle projektodawcy projekt ustawy o zmianie przepisów ustawy – Prawo o stowarzyszeniach nie spowoduje zwiększenia wydatków z budżetu państwa oraz nie będzie wymagał wydania aktów wykonawczych[57] . Stanowisko rządowe jednak wskazuje, że poselski projekt, wbrew intencjom, nie rozwiązuje w sposób definitywny ani kwestii reprezentacji stowarzyszenia zwykłego, ani problemów związanych ze zmianami osobowymi w jego składzie i związanych z tym zmianami we współwłasności łącznej. Równocześnie rząd nie sprzeciwia się kontynuacji prac nad projektem w ramach Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka[58] . Należy zatem przypuszczać, że w niedługim czasie kwestie prawne umożliwiające szersze wykorzystanie uproszczonej formy stowarzyszenia zwykłego zostaną dopracowane i wejdą w życie.

4. Likwidacja stowarzyszenia
W razie rozwiązania się stowarzyszenia na podstawie własnej uchwały jego likwidatorami z mocy prawa są członkowie jego zarządu. Postanowienia statutu lub uchwała podjęta na ostatnim walnym zebraniu członków stowarzyszenia mogą jednak przewidywać odmienne uregulowania. W szczególności sytuacja taka może mieć miejsce, jeżeli brak jest zaufania do działań zarządu. W przypadku gdy sąd rozwiązuje stowarzyszenie, to zarządza jego likwidację i sam wyznacza likwidatora[59] .
Należy zaznaczyć, że w razie samorozwiązania się stowarzyszenia jego likwidacja zaczyna się od daty wskazanej w uchwale o rozwiązaniu stowarzyszenia, a nie od zawiadomienia sądu o wszczęciu likwidacji lub daty dokonania wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym. Termin określony w uchwale walnego zebrania członków stanowi datę rozwiązania stowarzyszenia i jednocześnie datę otwarcia jego likwidacji. Stowarzyszenie traci przy tym osobowość prawną dopiero z chwilą wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego. Natomiast zakończenie działalności stowarzyszenia następuje już z datą jego rozwiązania. Jak podkreśla się w orzecznictwie, stowarzyszenie w likwidacji nie może prowadzić żadnej działalności określonej w statucie. W tym stanie rzeczy należy odróżnić sytuację stowarzyszenia przed jego rozwiązaniem, stan w trakcie likwidacji oraz jego wykreślenie z właściwego rejestru, które kończy proces likwidacji stowarzyszenia[60] .
Zakres obowiązków likwidatora stowarzyszenia określa art. 37 ustawy – Prawo o stowarzyszeniach. Zgodnie z tym przepisem likwidator powinien przeprowadzić likwidację w możliwie najkrótszym czasie, w sposób, który zabezpieczy majątek likwidowanego stowarzyszenia przed nieuzasadnionym uszczupleniem. Do jego szczególnych obowiązków należy zawiadomienie sądu o wszczęciu likwidacji oraz podanie tego faktu do publicznej wiadomości. Natomiast po zakończeniu likwidacji likwidator jest zobligowany do zgłoszenia sądowi wniosku o wykreślenie stowarzyszenia z Krajowego Rejestru Sądowego. Zasadniczo likwidacja powinna być przeprowadzona w ciągu roku od jej zarządzenia. Niemniej jednak likwidator może przedstawić sądowi przyczyny opóźnienia likwidacji, który w razie uznania opóźnienia za usprawiedliwione przedłuży termin likwidacji lub zarządzi zmianę likwidatorów[61] .
Majątek zlikwidowanego stowarzyszenia przeznacza się na cel określony w statucie lub w uchwale walnego zebrania członków o likwidacji stowarzyszenia. W razie braku postanowienia statutu lub uchwały w tej sprawie decyzję powierza się sądowi. Orzeka on o przeznaczeniu majątku na określony cel społeczny. Jeżeli do majątku zlikwidowanego stowarzyszenia należy nieruchomość, to sąd może zdecydować o jej przeznaczeniu na cele innego stowarzyszenia, które rozwija działalność zbieżną z działalnością zlikwidowanego podmiotu. W takiej sytuacji działające stowarzyszenie nabywa w stosunku do ustanowionego likwidatora roszczenie o przeniesienie własności nieruchomości[62] . Koszty likwidacji pokrywa się z majątku likwidowanego stowarzyszenia. Wobec powyższego, przed zamiarem rozwiązania stowarzyszenia należy uprzednio zabezpieczyć odpowiednią sumę pieniędzy na ten cel.
Z badań statystycznych wynika, że od początku lat 90. do 2000 r. w Polsce następował stały wzrost nowo powstających organizacji pozarządowych, w tym stowarzyszeń. W 2000 r. w naszym kraju zarejestrowano aż 6000 stowarzyszeń. W okresie późniejszym ta tendencja uległa załamaniu. Wskazuje się, że spowodowane to było wycofaniem się z Polski inwestorów zagranicznych oraz coraz większą popularnością fundacji. Według stanu na 2010 r. w Rzeczypospolitej Polskiej było zarejestrowanych około 70 000 stowarzyszeń oraz 12 000 fundacji. Jednak porównując dane z informacjami uzyskanymi z rejestru REGON, wynika, że 25% tych organizacji pozarządowych nie prowadzi swojej działalności[63] . Bierze się to z faktu, że nie każdą organizację stać na przeprowadzenie postępowania likwidacyjnego. Roczny budżet średnio statystycznego stowarzyszenia wynosi 20 000 zł. Mając na względzie koszty utrzymania oraz wydatki na lokal, w którym jest prowadzona działalność, jest to dosyć mała kwota. Ze względu na okoliczność, że głównym źródłem utrzymania ponad połowy stowarzyszeń są środki rządowe oraz samorządowe[64] , to w warunkach cięć budżetowych nie należy spodziewać się wzrostu liczebności stowarzyszeń. Wydaje się, że rozwiązaniem mogłoby posłużyć szersze zainteresowanie działalnością organizacji pozarządowych osób fizycznych i krajowych osób prawnych, mające na celu uzyskanie dodatkowych źródeł finansowania. Udzielone przez nich wsparcie finansowe oraz wiara w efektywność stowarzyszeń zarówno na szczeblu lokalnym, jak i ogólnokrajowym wzmocniłaby w Polsce pozycję stowarzyszeń.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu

1. J. Brol, Prawo o stowarzyszeniach z komentarzem oraz przepisami wykonawczymi i związkowymi, Agencja Rozwoju Regionalnego, Zielona Góra 1994.
2. Wolność zrzeszania się w Polsce, red. M. Chmaj, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2008.
3. P. Frączak P.M. Mendza-Drozd, Działalność pożytku publicznego i organizacje; pozarządowe, – jaka ustawa?, Stowarzyszenie Dialog Społeczny, Tezy do dyskusji Nr 2, Warszawa 2008.
4. P. Frączak, H. Wujec, Zmiany w prawie o stowarzyszeniach. Społeczeństwo obywatelskie – kapitał społeczny, „Biuletyn Forum Debaty Publicznej”, Nr 15, Warszawa 2012.
5. M. Granat, Organizacje pozarządowe w Polsce: podstawy prawno-finansowe, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2000.
6. M. Gumkowska, Polski sektor pozarządowy 2010, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2011.
7. P. Huebner, Pojęcie i tradycje samoorganizacji społecznej w Polsce, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2002.
8. H. Izdebski, Fundacje i stowarzyszenia: komentarz, orzecznictwo, skorowidz, Oficyna Wydawnicza Transit, Warszawa 2000.
9. H. Izdebski, Fundacje i stowarzyszenia. Komentarz. Orzecznictwo. Skorowidz, AJP Partners S.C., Łomianki 2003.
10. J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, LexisNexis, Warszawa 2009.
11. M. Kisilowski, Prawo sektora pozarządowego: analiza funkcjonalna, LexisNexis, Warszawa 2009.
12. P. Kledzik, Działalność organizacji pozarządowych na rzecz realizacji celów publicznych, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2013.
13. P. Kucharska, Stowarzyszenie jako forma działalności społecznej, „Edukacja Prawnicza” 2010, Nr 3.
14. M. Rymsza, Polityka państwa wobec trzeciego sektora obywatelskiego w Polsce w latach 1989–2006, „Trzeci Sektor” 2006, nr 8.
15. P. Sarnecki, Prawo o stowarzyszeniach, Kantor Wydawniczy „Zakamycze", Kraków 2006.
16. J. Jodłowski, W. Siedlecki, Postępowanie cywilne, LexisNexis, Warszawa 2005.
17. E. Smoktunowicz, Prawo zrzeszania się w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992.
18. P. Suski, Stowarzyszenia i fundacje, LexisNexis, Warszawa 2011.
19. J. Szreniawski, Problemy prawne stowarzyszeń, Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska, vol. XL Sectio G, Lublin 1993.
20. D. Cyman, A. Zaręba-Cyman, Fundacje i stowarzyszenia: prawny i podatkowy instruktaż funkcjonowania z wzorcową dokumentacją, Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr, Gdańsk 2013.

Lista adresów internetowych dotycząca tematyki artykułu, [data odczytu 28.09.2013]

1. http://www.kadrakultury.pl/artykuly/101331.html – definicja oraz krótki opis stowarzyszeń.
2. http://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/druk.xsp?nr=246 – poselski projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach dnia 20.01.2012 r. wraz z uzasadnieniem.
3. http://orka.sejm.gov.pl/Druki7ka.nsf/0/EC6916BC31A1ED1BC1257 A2900485D3F/%24File/246-s.pdf – stanowisko rządu w sprawie poselskiego projektu o zmianie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach z dnia 18.06.2012 r.
4. http://www.epodatnik.pl/artykul/doradca_podatnika/1041/Zasady_tworzenia_i_opodatkowania_stowarzyszen.html – zasady tworzenia opodatkowania stowarzyszeń.
5. http://prawo.wiedza.diaboli.pl/prawo-o-stowarzyszeniach/ – krótki opis ustawy – Prawo o stowarzyszeniach.
6. http://lexplay.pl/artykul/Prawo-Dzialalnosci-Gospodarczej/Stowarzyszenia zwykle-jako-uproszczona-forma-realizacji-wolnosci-zrzeszania-sie2 – opis stowarzyszenia zwykłego jako uproszczonej formy realizacji wolności zrzeszania się.
7. http://www.edukacjaprawnicza.pl/artykuly/artykul/a/pokaz/c/artykul/art/stowarzyszenie-jako-forma-dzialalnosci-spolecznej-czesc-i.html – wskazanie regulacji prawnej stowarzyszenia oraz jego cech.
8. http://www.edukacjaprawnicza.pl/artykuly/artykul/a/pokaz/c/artykul/art/stowarzyszenie-jako-forma-dzialalnosci-spolecznej-czesc-ii.html – opis statutu stowarzyszenia oraz rejestracji stowarzyszenia w KRS.
9. http://gmina.wieszjak.pl/dzialalnosc-gospodarcza/287491,Jakie-sa-rodzaje-stowarzyszen.html – omówienie rodzajów stowarzyszeń.
10. http://www.swiatproblemow.pl/2011_12_1.html – dane statystyczne dotyczące organizacji pozarządowych.
11. http://forumgospodarcze.com.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=1262:prawo-o-stowarzyszeniach-obowizujce-w-polsce&catid=100:organizacje-spoeczne&Itemid=129 – omówienie zmian w Prawie o stowarzyszeniach.
12. http://poradnik.ngo.pl/x/456777 – wskazanie obowiązków likwidatora stowarzyszenia.
13. http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/830486.html – koszty likwidacji stowarzyszenia.
14. http://e-prawnik.pl/porady-prawne/prawo-administracyjne/organy-stowarzyszenia.html – organy stowarzyszenia.
15. http://ofop.eu/node/428 – problematyka nadzoru nad stowarzyszeniami.
16. http://www.doradcyprawni.org/news,news,id,91.html – majątek stowarzyszenia).
17. http://osektorze.ngo.pl/x/631738;jsessionid=63C803F2DEC7611B33318860C0073EDD – podstawy prawne działania stowarzyszeń oraz fundacji.
18. http://podatki.wieszjak.pl/podatnik-w-urzedzie/310781,Odpowiedzialnosc-czlonkow-zarzadu-za-zobowiazania-stowarzyszenia-lub-fundacji.html –wskazanie, kiedy członkowie zarządu stowarzyszenia odpowiadają za jego zobowiązania.
19. http://poradnik.ngo.pl/x/503472 – problematyka zatrudniania członków stowarzyszenia.
20. http://arcanahistorii.prv.pl/slowo/pdf2/9.pdf – prawo tworzenia stowarzyszeń, członkostwo, władze.