« Powrót

Rozdział 10. Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie



Zagadnienia ogólne

Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie została uchwalona w dniu 24 kwietnia 2003 r.[1] (dalej zwana „ustawą o wolontariacie”). Zakresem ustawy objęty jest następujący obszar przedmiotowy:
a) prowadzenie działalności pożytku publicznego przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych oraz współpracy organów administracji publicznej z jednostkami pozarządowymi;
b) uzyskiwanie przez organizacje pozarządowe statusu organizacji pożytku publicznego oraz funkcjonowanie organizacji pożytku publicznego;
c) sprawowanie nadzoru nad prowadzeniem działalności pożytku publicznego;
d) tworzenie i funkcjonowanie rad działalności pożytku publicznego;
e) warunki wykonywania świadczeń przez wolontariuszy oraz korzystania z tych świadczeń.

Ustawa o wolontariacie posługuje się charakterystyczną dla niej terminologią. Dla potrzeb niniejszego artykułu niezbędne staje się przywołanie dwóch podstawowych terminów:
a) wolontariusz – osoba fizyczna która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia na zasadach określonych w ustawie;
b) działalność pożytku publicznego – działalność społecznie użyteczna, prowadzona przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych określonych w ustawie.

Ustawodawca posługuje się terminem „organizacje pozarządowe” – katalog tych podmiotów również określono w ustawie. Należą do niego m.in.:
a) podmioty niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu ustawy o finansach publicznych,
b) niedziałające w celu osiągnięcia zysku osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, w tym co do zasady fundacje i stowarzyszenia.

Oczywiście działalność pożytku publicznego może być prowadzona przez inne podmioty, a wśród nich:
a) osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności pożytku publicznego;
b) stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego;
c) spółdzielnie socjalne;
d) spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz kluby sportowe będące spółkami działającymi na podstawie przepisów Ustawy z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie[2] , które:
• nie działają w celu osiągnięcia zysku oraz
• przeznaczają całość dochodu na realizację celów statutowych oraz
• nie przeznaczają zysku do podziału między swoich udziałowców, akcjonariuszy i pracowników[3] .

W wyżej wskazanym katalogu przywołano spółdzielnie socjalne. Należy jednak pamiętać, że zakres zastosowania ustawy o wolontariacie jest w stosunku do nich ograniczony[4] . Z kolei regulacji prawnych z działu II ustawy o wolontariacie nie stosuje się do partii politycznych, związków zawodowych i organizacji pracodawców, samorządów zawodowych, fundacji utworzonych przez partie polityczne.

Wydaje się konieczne, aby osoby zainteresowane podjęciem działalności w zakresie zadań publicznych zapoznały się z katalogiem podmiotów, które mogą uzyskać odpowiedni status.

Celem artykułu jest usystematyzowanie pojęć wykorzystywanych w ustawie i dostarczenie pewnej mapy, która pozwoli podjąć zainteresowanym podmiotom zoptymalizowaną decyzję.

Sfera zadań publicznych

Organizacje pożytku publicznego prowadzą działalność w ściśle określonym obszarze. Pełen katalog tych zadań ustawodawca zawarł w art. 4 ustawy o wolontariacie[5] . Należą do niego m.in. następujące zadania:
a) pomocy społecznej, w tym pomocy rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywania szans tych rodzin i osób;
b) działalności charytatywnej;
c) ochrony i promocji zdrowia;
d) działalności na rzecz osób niepełnosprawnych;
e) promocji zatrudnienia i aktywizacji zawodowej osób pozostających bez pracy i zagrożonych zwolnieniem z pracy;
f) działalności na rzecz równych praw kobiet i mężczyzn;
g) działalności wspomagającej rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości;
h) działalności wspomagającej rozwój techniki, wynalazczości i innowacyjności oraz rozpowszechnianie i wdrażanie nowych rozwiązań technicznych w praktyce gospodarczej;
i) wypoczynku dzieci i młodzieży;
j) kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego;
k) wspierania i upowszechniania kultury fizycznej;
l) ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego;
m) turystyki i krajoznawstwa;
n) upowszechniania i ochrony wolności i praw człowieka oraz swobód obywatelskich, a także działań wspomagających rozwój demokracji;
o) upowszechniania i ochrony praw konsumentów;
p) działalności na rzecz integracji europejskiej oraz rozwijania kontaktów i współpracy między społeczeństwami;
r) promocji i organizacji wolontariatu;
s) działalności na rzecz rodziny, macierzyństwa, rodzicielstwa, upowszechniania i ochrony praw dziecka.

Działalność pożytku publicznego

Przywołanie przykładowego katalogu zadań publicznych jest niezbędne dla wyjaśnienia tego, czym jest działalność pożytku publicznego. Ustawa o wolontariacie definiuje działalność pożytku publicznego jako działalność społecznie użyteczną, prowadzoną przez organizacje pozarządowe w sferze zadań publicznych określonych w ustawie. Działalność pożytku publicznego nie jest, działalnością gospodarczą, w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, i może być prowadzona jako działalność nieodpłatna lub jako działalność odpłatna[6] . Rodzaj prowadzonej działalności musi zostać opisany w statucie podmiotu lub akcie go powołującym (np. umowa spółki).

Wyżej wskazano, że statutowa działalność pożytku publicznego może być prowadzona jako działalność nieodpłatna lub odpłatna. Co to oznacza? Otóż organizacje wykonując zadania statutowe, mogą oferować swoje usługi nieodpłatnie, jednak mogą też pobierać za nie opłaty bez obowiązku rejestrowania działalności gospodarczej[7] . Z powyższego wynika, że należy odróżnić działalność pożytku publicznego od posiadania statusu „organizacji pożytku publicznego”, ponieważ działalność pożytku publicznego może być prowadzona nie tylko przez organizacje, które uzyskały ten status.

Trzeba też pamiętać, że w pewnych przypadkach może zaistnieć potrzeba rachunkowego wyodrębnienia form działalności w stopniu umożliwiającym określenie przychodów, kosztów i wyników każdej z tych działalności, z uwzględnieniem przepisów o rachunkowości[8] .

Organizacje pożytku publicznego

Działalność pożytku publicznego może być prowadzona nie tylko przez organizacje, które uzyskały ten status. W celu uzyskania statusu organizacji pożytku publicznego (dalej OPP) należy spełnić określone ustawą o wolontariacie warunki. W tym zakresie podmioty zobowiązane są:
a) prowadzić działalność pożytku publicznego na rzecz ogółu społeczności lub określonej grupy podmiotów, pod warunkiem że grupa ta jest wyodrębniona ze względu na szczególnie trudną sytuację życiową lub materialną w stosunku do społeczeństwa;
b) prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie jako dodatkową w stosunku do działalności pożytku publicznego;
c) nadwyżkę przychodów nad kosztami przeznaczać na działalność, na rzecz ogółu społeczności (patrz punkt a powyżej);
d) zapewnić statutowy, kolegialny organ kontroli lub nadzoru, odrębny od organu zarządzającego i niepodlegający mu w zakresie wykonywania kontroli wewnętrznej lub nadzoru, przy czym członkowie organu kontroli lub nadzoru:
• nie mogą być członkami organu zarządzającego ani pozostawać z nimi w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu, w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub podległości służbowej,
• nie byli skazani prawomocnym wyrokiem za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe,
• mogą otrzymywać z tytułu pełnienia funkcji w takim organie zwrot uzasadnionych kosztów lub wynagrodzenie w wysokości nie wyższej niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw ogłoszone przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za rok poprzedni;
e) zadbać o to, aby członkowie organu zarządzającego nie byli skazani prawomocnym wyrokiem za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe;
f) zapewnić, aby statut lub inne akty wewnętrzne organizacji pozarządowych oraz określonych ustawą o wolontariacie podmiotów nie pozwalały na:
• udzielanie pożyczek lub zabezpieczanie zobowiązań majątkiem organizacji w stosunku do jej członków, członków organów lub pracowników oraz osób, z którymi członkowie, członkowie organów oraz pracownicy organizacji pozostają w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu albo w stosunku pokrewieństwa lub powinowactwa w linii prostej, pokrewieństwa lub powinowactwa w linii bocznej do drugiego stopnia albo są związani z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli (zwanych dalej „osobami bliskimi"),
• przekazywanie ich majątku na rzecz ich członków, członków organów lub pracowników oraz ich osób bliskich, na zasadach innych niż w stosunku do osób trzecich, w szczególności, jeżeli przekazanie to następuje bezpłatnie lub na preferencyjnych warunkach,
• wykorzystywanie majątku na rzecz członków, członków organów lub pracowników oraz ich osób bliskich na zasadach innych niż w stosunku do osób trzecich, chyba że to wykorzystanie bezpośrednio wynika z celu statutowego,
• zakup towarów lub usług od podmiotów, w których uczestniczą członkowie organizacji, członkowie jej organów lub pracownicy oraz ich osoby bliskie, na zasadach innych niż w stosunku do osób trzecich lub po cenach wyższych niż rynkowe[9] .
Podsumowanie
Zagadnienia dotyczące nabywania statusu OPP są na tyle skomplikowane, że zanim zostanie podjęta decyzja o prowadzeniu tego zakresu działalności, konieczne jest przeprowadzenie starannej analizy aktualnie prowadzonej działalności i dostosowania aktów korporacyjnych do wymagań ustawy o wolontariacie.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotyczących tematyki artykułu
1. M. Arczewska, Nie tylko jedna ustawa. Prawo o organizacjach pozarządowych, Warszawa 2005.
2. J. Blicharz, Organizacje pożytku publicznego [w:] Prawo administracyjne, red. J. Boć, , Wrocław 2004.
3. J. Blicharz, A. Huchla, Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Komentarz, Warszawa 2008.
4. S. Kantyka, Organizacje pozarządowe – partner samorządu [w:] Samorządowa polityka społeczna, red. A. Frączkiewicz-Wronka, , Warszawa 2002.
5. K. Leśniak-Moczuk, Podstawy polityki społecznej w społeczeństwie globalnym [w:] Ekskluzja i inkluzja społeczna. Diagnoza – uwarunkowania – kierunki działań, red. J. Grotowska-Leder, K. Faliszek, , Toruń 2005.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu, [odczyt z 15.10.2013]
1. http://www.bezrobocie.org.pl/x/545092 – strona internetowa omawiająca formy walki z bezrobociem z uwzględnieniem działalności pożytku publicznego.
2. http://aktywniobywatele.uml.lodz.pl/palio/html.run?_Instance=novus – strona internetowa poświęcona aktywności obywateli w Łodzi.
3. http://pozytek.gov.pl/Ustawa,o,dzialalnosci,pozytku,publicznego,i,o,wolontariacie,405.html – strona internetowa zawierająca ustawę o wolontariacie.
4. http://www.ngo.pl/x/423530 – strona internetowa wyjaśniająca, czym jest działalność pożytku publicznego.
5. http://ngo.um.warszawa.pl/warszawska-rada-pozytku – strona internetowa dotycząca warszawskich organizacji pozarządowych.