« Powrót

Rozdział 11. Prawo prasowe



Zagadnienia ogólne

Przedstawiciele sektora kreatywnego niejednokrotnie nawiązują kontakty z przedstawicielami mediów. W związku z tym niezbędna staje się podstawowa wiedza z zakresu ustawy z 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe[1] (dalej „Prawo prasowe”). Przedmiotowa ustawa określa prawa i obowiązki dziennikarzy, wydawców oraz redaktorów naczelnych. Jej zakresem są również objęte prawa i obowiązki osób udzielających informacji przedstawicielom mediów. W środkach masowego przekazu w użyciu są takie terminy, jak autoryzacja, dziennik, czasopismo, krytyka prasowa, prasa, odmowa udzielenia informacji, materiał prasowy, prawo do informacji, sprostowanie, redaktor bądź wydawca – definicji tych terminów należy szukać we wspomnianej ustawie.

Prawo prasowe obejmuje dziewięć rozdziałów, zawierających łącznie 61 artykułów dotyczących: praw i obowiązków dziennikarzy, Rady Prasowej, organizacji działalności prasowej, sprostowania, komunikatów i ogłoszeń, odpowiedzialności prawnej oraz postępowania w sprawach prasowych.

Pierwotne brzmienie artykułu 1 Prawa prasowego odwoływało się do prawa obywateli do informacji i oddziaływania na bieg spraw publicznych, z jednoczesnym zachowaniem umacniania konstytucyjnego ustroju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Do roku 1990 prasa służyła m.in. do:
a) rozpowszechniania informacji oraz wyrażania opinii, służąc rozwojowi socjalistycznych stosunków społecznych, gospodarki narodowej, nauki i kultury, współpracy międzynarodowej w duchu pokoju,
b) urzeczywistniania zasady jawności życia publicznego i kontroli społecznej oraz ujawniania i krytyki negatywnych zjawisk życia społecznego i gospodarczego oraz prowadzenia działalności organizatorskiej i interwencyjnej,
c) umożliwiania obywatelom uczestnictwa w konsultacjach społecznych i dyskusjach, a tym samym ich współudziału w podejmowaniu decyzji, dotyczących węzłowych problemów kraju i innych spraw publicznych.
Pomimo wyrażenia w powołanym artykule wielu wolnościowych zasad, w Polsce funkcjonowała cenzura prewencyjna i represyjna. Ta pierwsza polegała na kontroli treści publikacji zanim trafiły do wydawcy albo po przygotowaniu, jednak przed przystąpieniem do rozpowszechniania. Z kolei cenzura represyjna oznaczała możliwość zwalczania rozpowszechnionych już informacji oraz karania ich autorów. Cenzura została zniesiona w Polsce ustawą z 11 kwietnia 1990 r. o uchyleniu ustawy o kontroli publikacji i widowisk, zniesieniu organów tej kontroli oraz o zmianie ustawy – Prawo prasowe[2] . W dniu, w którym ustawa weszła w życie – 7 czerwca 1990 r. – przestał funkcjonować, działający od 1946 r., Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk.

Według obecnie obowiązującej treści przepisu art. 1 Prawa prasowego, prasa, zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, korzysta z wolności wypowiedzi i urzeczywistnia prawo obywateli do rzetelnego informowania, jawności życia publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej.

Ramy niniejszego opracowania nie pozwalają na szczegółowe omówienie zasad, powołanych w tym przepisie – wolności prasy, rzetelnej informacji, jawności życia publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej[3] . Warto jednak zaznaczyć, że m.in. dzięki powołanym zasadom w demokratycznym państwie prawa chroniona jest swoboda wypowiedzi prasowej.

Przedstawiciele sektora kreatywnego powinni jednak wiedzieć, że swoboda wypowiedzi prasowej nie jest nieograniczona. Ograniczenia wynikają m.in. z:
a) ochrony dóbr osobistych, wskazanych w art. 47 Konstytucji, który stanowi, że każdy ma prawo do ochrony życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym.
Katalog dóbr osobistych jest uzupełniony w art. 23 k.c., który obejmuje: zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnicę korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukową, artystyczną, wynalazczą i racjonalizatorską. Dobra wskazane w zdaniu poprzedzającym podlegają szczegółowej ochronie w innych ustawach, np. w ustawie z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych[4] , która zawiera przepisy o ochronie nazwiska lub pseudonimu (art. 16) oraz wizerunku i korespondencji (art. 81 i 82).
b) zasady określonej w art. 51 ust. 1 Konstytucji, według której nikt nie może być obowiązany w inny sposób niż na podstawie ustawy do ujawnienia informacji dotyczących jego osoby[5] .

Dobra osobiste podlegają ochronie cywilnej, ale również karnej w przepisach Kodeksu karnego[6] w rozdziale XXVII („Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej"). W powołanym rozdziale, wśród czynów zabronionych, ustawodawca wprowadził przestępstwo zniesławienia (art. 212) i znieważenia (art. 216). Pierwszy z czynów zabronionych, zwany też pomówieniem, może być popełniony za pośrednictwem prasy. Zgodnie z art. 212 § 2 Kodeksu karnego, przeciwko sprawcy, który dopuszcza się zniesławienia za pomocą środków masowego komunikowania, może być orzeczona kara pozbawienia wolności do lat 2. Z kolei znieważenie za pomocą środków masowego komunikowania polega na ubliżeniu lub na obraźliwym zachowaniu się wobec pokrzywdzonego za pośrednictwem prasy drukowanej, radia, telewizji lub internetu. Sprawca tego czynu podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Rzetelność przekazu prasowego

Prawo prasowe stanowi, że przedstawiciele prasy są zobowiązani do prawdziwego przedstawiania omawianych zjawisk. Jednocześnie prasie nie wolno zabraniać zbierania materiałów krytycznych albo w inny sposób tłumić krytyki (patrz art. 6 ustawy). Wskazówki, dotyczące rozumienia tego przepisu, można odnaleźć w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego.

Na przykład w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia z 8 lipca 2009 r. (I ACa 316/09) sąd ten stwierdził, że „sposób spędzania wolnego czasu, a zatem życie prywatne, jest dobrem osobistym każdego człowieka i nie może być przedmiotem publikacji prasowej, opatrzonej fotografiami, jak również imieniem i nazwiskiem osoby, której dotyczy, o ile ta osoba nie wyraziła zgody na publikację jej danych personalnych”[7] . W tym samym wyroku sąd ten uznał, że „napiętnowanie i informowanie społeczeństwa o niekorzystnych zjawiskach, występujących w społeczeństwie, w tym zwrócenie uwagi na naganne postępowanie posłów w postaci nadużywania alkoholu w czasie służbowych wyjazdów, niewątpliwie należy do obowiązków prasy”.

A co oznacza prawdziwe omawianie zjawisk? Sąd Apelacyjny w Poznaniu, w wyroku z 30 kwietnia 2008 r. (I ACa 245/08), wskazał, że „na etapie wykorzystania materiałów prasowych istotne jest przede wszystkim wszechstronne, a nie selektywne przekazanie informacji, przedstawienie wszystkich okoliczności i niedziałanie ”pod z góry założoną tezę", a także rozważenie powagi zarzutu, znaczenia informacji z punktu widzenia usprawiedliwionego zainteresowania społeczeństwa oraz potrzeby (pilności) publikacji”[8] . Zachowanie rzetelności to solidność, odpowiedzialność za słowo i niewprowadzanie w błąd[9] .

Działanie wbrew zasadzie rzetelności informacji obarczone jest poważnym ryzkiem, ponieważ może być uznane za działanie bezprawne w rozumieniu art. 24 § 1 k.c., czyli „podanie nieprawdziwych informacji, które obiektywnie godzą w dobre imię pokrzywdzonego”[10] . Z drugiej jednak strony, dziennikarz jest uprawniony do prezentacji zjawisk ocenianych jako naganne, może też wyrażać związane z tym negatywne oceny[11] .

Terminologia – ważne definicje

Jak wspomniano na wstępie, Prawo prasowe definiuje szereg pojęć, wykorzystywanych w obrocie prawnym. I tak np. w art. 7 ustawy znajduje się katalog definicji legalnych:
a) prasa oznacza publikacje periodyczne, które nie tworzą zamkniętej, jednorodnej całości, ukazujące się nie rzadziej niż raz do roku, opatrzone stałym tytułem albo nazwą, numerem bieżącym i datą, a w szczególności: dzienniki i czasopisma, serwisy agencyjne, stałe przekazy teleksowe, biuletyny, programy radiowe i telewizyjne oraz kroniki filmowe; prasą są także wszelkie istniejące i powstające w wyniku postępu technicznego środki masowego przekazywania, w tym także rozgłośnie oraz tele- i radiowęzły zakładowe, upowszechniające publikacje periodyczne za pomocą druku, wizji, fonii lub innej techniki rozpowszechniania; prasa obejmuje również zespoły ludzi i poszczególne osoby, zajmujące się działalnością dziennikarską,
b) dziennikiem jest ogólnoinformacyjny druk periodyczny lub przekaz za pomocą dźwięku oraz dźwięku i obrazu, ukazujący się częściej niż raz w tygodniu,
c) czasopismem jest druk periodyczny, ukazujący się nie częściej niż raz w tygodniu, a nie rzadziej niż raz w roku; przepis ten stosuje się odpowiednio do przekazu za pomocą dźwięku oraz dźwięku i obrazu, innego niż określony w pkt 2,
d) materiałem prasowym jest każdy opublikowany lub przekazany do opublikowania w prasie tekst albo obraz o charakterze informacyjnym, publicystycznym, dokumentalnym lub innym, niezależnie od środków przekazu, rodzaju, formy, przeznaczenia czy autorstwa,
e) dziennikarzem jest osoba, zajmująca się redagowaniem, tworzeniem lub przygotowywaniem materiałów prasowych, pozostająca w stosunku pracy z redakcją albo zajmująca się taką działalnością na rzecz i z upoważnienia redakcji,
f) redaktorem jest dziennikarz, decydujący lub współdecydujący o publikacji materiałów prasowych,
g) redaktorem naczelnym jest osoba, posiadająca uprawnienia do decydowania o całokształcie działalności redakcji,
h) redakcją jest jednostka, organizująca proces przygotowywania (zbierania, oceniania i opracowywania) materiałów do publikacji w prasie.

Dla przedstawicieli sektora kreatywnego istotna może być regulacja art. 8 ustawy, która stanowi, kto może być wydawcą. Może nim być osoba prawna, fizyczna lub inna jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, oraz szereg innych podmiotów, wskazanych w tym przepisie. W świetle powyższego, w zasadzie każdy uprawniony do prowadzenia działalności gospodarczej może też prowadzić działalność, polegającą na wydawaniu prasy drukowanej.

Prawa i obowiązki dziennikarzy

Ustawodawca określa zadania dziennikarza jako „służbę społeczeństwu i państwu” (zob. art. 8 ustawy). E. Ferenc-Szydełko wskazuje, że „służba to więcej niż praca. Pełnienie służby oznacza pełne oddanie się określonemu zawodowi. Oddanie to wyraża się w pozytywnym zaangażowaniu psychicznym i dyspozycyjności, w traktowaniu tego zaangażowania jako niewątpliwej wartości, służącej realizacji określonych, wyższych celów społecznych[12] .

Jak do powyższej „służby” mają się tabloidy? W wyroku z 2008 r. Sąd Najwyższy wypowiedział się, że „prasą – a co za tym idzie środkami masowego komunikowania – są także tytuły przeznaczone dla masowego, niewyrobionego odbiorcy, schlebiające najprymitywniejszym gustom, zaspokajające prostacką żądzę sensacji. (…) Ani Kodeks karny, ani Prawo prasowe, określając prawa i obowiązki dziennikarzy (art. 10–12 ustawy z 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz.U. nr 5, poz. 24 z późn. zm.), ani żaden inny akt prawny nie czyni dystynkcji między standardami, jakie muszą spełniać poważne tytuły prasowe, adresowane do wyrobionego, wykształconego czytelnika, a tymi wymogami, którym muszą odpowiadać pisma popularne, szukające sensacji, w tym także tabloidy"[13] .

Jednak nawet w przypadku publikowania przez dziennikarza w tabloidzie, musi on przestrzegać podstawowych kanonów, wymaganych od tej grupy zawodowej. Poza powołanymi już wyżej obowiązkami dziennikarzy, należy przywołać wskazane w art. 12 ustawy:
a) zachować szczególną staranność i rzetelność przy zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych, zwłaszcza sprawdzić zgodność z prawdą uzyskanych wiadomości lub podać ich źródło,
b) chronić dobra osobiste, a ponadto interesy działających w dobrej wierze informatorów i innych osób, które okazują mu zaufanie,
c) dbać o poprawność języka i unikać używania wulgaryzmów.

Sprostowanie

W prasie mogą pojawić się wiadomości nieprawdziwe i nieścisłe. Z tego względu w art. 31a Prawa prasowego ustawodawca wprowadził prawo złożenia wniosku o sprostowanie. Zgodnie z powołanym przepisem, na wniosek zainteresowanej osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej, niebędącej osobą prawną, redaktor naczelny właściwego dziennika lub czasopisma jest obowiązany opublikować bezpłatnie rzeczowe i odnoszące się do faktów sprostowanie nieścisłej lub nieprawdziwej wiadomości, zawartej w materiale prasowym. Uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem, o którym mowa wyżej, przysługuje także osobie najbliższej zmarłemu oraz następcy prawnemu osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej.

Wniosek o sprostowanie jest ograniczony terminem, ponieważ sprostowanie powinno zostać nadane w placówce pocztowej operatora pocztowego lub złożone w siedzibie odpowiedniej redakcji na piśmie, w terminie nie dłuższym niż 21 dni od dnia opublikowania materiału prasowego. Ponadto sprostowanie powinno zawierać podpis wnioskodawcy, jego imię i nazwisko lub nazwę oraz adres korespondencyjny. Adres korespondencyjny wnioskodawcy może zostać zastrzeżony tylko do wiadomości redakcji, a w przypadku gdy materiał prasowy, będący przedmiotem sprostowania, dotyczy działalności związanej z używanym przez osobę fizyczną pseudonimem, może ona zastrzec także imię i nazwisko tylko do wiadomości redakcji.

Ustawodawca nałożył ograniczenie, dotyczące objętości sprostowania – jego tekst nie może przekraczać dwukrotnej objętości fragmentu materiału prasowego, którego dotyczy, ani zajmować więcej niż dwukrotność czasu antenowego, jaki zajmował dany fragment przekazu. Sprostowanie może być sporządzone w języku polskim lub w języku, w którym opublikowany został materiał prasowy, będący przedmiotem sprostowania.

Na temat istoty sprostowania wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 20 lutego 2013 r. (I ACa 766/12), w którym stwierdził, że „zasadniczą funkcją sprostowania jest umożliwienie zainteresowanemu, a więc osobie, której dotyczą fakty przytoczone w prostowanym materiale prasowym (art. 33 ust. 2 pkt 2 ustawy z 1984 r. - Prawo prasowe), przedstawienia własnej wersji zdarzeń. Instytucja sprostowania stanowi nie tyle środek ochrony dóbr osobistych, jak eksponuje się to w koncepcjach obiektywizujących, ile szczególny mechanizm prawa prasowego, pozwalający opinii publicznej na zapoznanie się ze stanowiskiem drugiej strony sporu, umożliwia zainteresowanemu zajęcie własnego stanowiska i przedstawienie swojej wersji wydarzeń. Tym samym sprostowanie w sposób bezpośredni realizuje zasadę ”audiatur et altera pars", umożliwiając zainteresowanemu dotarcie do opinii publicznej z własną prawdą, za pośrednictwem tego samego środka przekazu, w którym ukazały się uprzednio informacje dotyczące jego osoby. Tak więc przedmiotem sprostowania są informacje (fakty) nieprawdziwe, zdaniem wnoszącego o sprostowanie. W świetle tej koncepcji redaktor naczelny nie ma prawa odmówić sprostowania danej informacji na tej tylko podstawie, że wedle jego oceny fakty zawarte w informacji prasowej są prawdziwe”[14] .

Ustawodawca podaje obowiązki redaktora naczelnego, związane z opublikowaniem sprostowania (patrz art. 32 ustawy). I tak zobowiązany jest ob. opublikować sprostowanie:
„a) w elektronicznej formie dziennika lub czasopisma, w której zamieszczono materiał prasowy, będący przedmiotem sprostowania - w terminie 3 dni roboczych od dnia otrzymania sprostowania,
b) w dzienniku - w najbliższym przygotowywanym do druku numerze, a w przypadku braku możliwości technicznych, w numerze następnym, nie później jednak niż w terminie 7 dni od dnia otrzymania sprostowania,
c) w czasopiśmie - w najbliższym, od dnia otrzymania sprostowania, lub następnym po nim przygotowywanym do opublikowania numerze,
d) w innym niż dziennik przekazie za pomocą dźwięku lub obrazu i dźwięku - w najbliższym analogicznym przekazie”.
W przypadku gdy najbliższy możliwy termin opublikowania sprostowania przekracza sześć miesięcy, wtedy na żądanie wnioskodawcy sprostowanie należy dodatkowo opublikować w ciągu miesiąca od dnia otrzymania sprostowania w odpowiednim ze względu na krąg odbiorców dzienniku. Koszty publikacji pokrywa wydawca prasy, w której ukazał się materiał prasowy, będący przedmiotem sprostowania. Sprostowanie w drukach periodycznych powinno być opublikowane w tym samym dziale i taką samą czcionką, co materiał prasowy, którego dotyczy, pod widocznym tytułem "Sprostowanie".

W przypadku przekazu za pomocą dźwięku lub obrazu i dźwięku, sprostowanie powinno być wyraźnie zapowiedziane oraz nastąpić w przekazie tego samego rodzaju i o tej samej porze.

Istotne, że w tekście nadesłanego sprostowania nie wolno bez zgody wnioskodawcy dokonywać skrótów ani innych zmian. Ponadto tekst sprostowania nie może być komentowany w tym samym numerze, przekazie lub w elektronicznej formie dziennika lub czasopisma tego samego dnia. Z drugiej jednak strony, nie wyklucza to prostej zapowiedzi polemiki albo wyjaśnień.

Podsumowanie

Dla przedstawicieli sektora kreatywnego najistotniejsze znaczenie może mieć to, że „rozpowszechnianie przez dziennikarza w środkach masowego przekazu, bez zgody osoby zainteresowanej, informacji i danych dotyczących sfery jej życia prywatnego wyłącznie z powołaniem się na prawo do przedstawiania i krytyki wszelkich zjawisk, realizowane w warunkach swobodnego doboru tematu i opracowania materiału prasowego, stanowi działanie bezprawne”[15] .
J. Serda w głosie do tego wyroku podkreślił, że publikując informacje, dotyczące cudzej sfery prywatności, w zasadzie nie dochodzi do wykonywania prawa do wolności i druku, wynikającego z Prawa prasowego; w rzeczywistości ma miejsce naruszenie cudzego dobra osobistego, które ma szczególną doniosłość[16] .

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji, dotyczących tematyki artykułu
1. J.E. Acton., Historia wolności, Kraków 1995
2. J. Bafia, Prawo o cenzurze, Warszawa 1983
3. J. Barciak , Prawo do prywatności, Warszawa 2004
4. Bretés L., Kodeks etyki dziennikarskiej, Poznań 1996
5. E. Ferenc-Szydełko, Prawo prasowe. Komentarz, Warszawa 2008
6. J. Sobczak, Prawo prasowe. Komentarz, Warszawa 2008

Lista adresów internetowych, dotyczących tematyki artykułu [odczyt z 15.10.2013]
1. http://poradnik.ngo.pl/x/453004 - strona internetowa, zawierająca podstawowe pojęcia z zakresu prawa prasowego
2. http://edukacjamedialna.edu.pl/lekcje/prawo-prasowe/ - strona internetowa, obejmująca praktyczny zakres zastosowania Prawa prasowego, wiele ćwiczeń
3. http://www.prawoautorskie.gov.pl/pages/strona-glowna/zmiany-w-prawie/prawo-medialne/prawo-prasowe.php - strona internetowa, zawierająca przydatne materiały, np. aktualne orzecznictwo, słowniczek, aktualności
4. http://mojafirma.infor.pl/prawo-autorskie/prawo-prasowe/223641,Rzetelnosc-dziennikarska-a-naruszenie-dobr-osobistych.html – artykuł poświęcony rzetelności dziennikarskiej i naruszaniu dóbr osobistych
5. http://www.academia.edu/1906479/Social_media_w_pracy_dziennikarza._Ujecie_etyczne - artykuł dotyczący social media w pracy dziennikarza w ujęciu etycznym