« Powrót

Podrozdział 1. Fotografia/wizerunek



Zagadnienia ogólne

Katalog dóbr osobistych, wskazany w art. 23 k.c., poza twórczością naukową, artystyczną, wynalazczą i racjonalizatorską, obejmuje też wizerunek. Co to takiego? Według internetowego Słownika Języka Polskiego, wizerunek to „czyjaś podobizna na rysunku, obrazie, zdjęciu itp.[1] ”. Z kolei w literaturze przedmiotu wizerunek bywa określany jako „wytwór niematerialny, który za pomocą środków plastycznych przedstawia rozpoznawalną podobiznę danej osoby (lub danych osób)”[2] . Według E. Wojnickiej, wizerunek to dostrzegalne, fizyczne cechy człowieka, tworzące jego wygląd i pozwalające na identyfikację osoby wśród innych ludzi[3] .

Termin wizerunek jest też odnoszony do dobra osoby prawnej jako „ogół cech charakteryzujących w powszechnym odczuciu ten podmiot, warunkujących zwłaszcza jego opinię i renomę handlową”[4] .

Przedstawiciele nauki prawa sugerują, aby wizerunek ujmować szeroko i obejmować tym pojęciem także inne, pozaanatomiczne elementy identyfikujące, takie jak okulary, fryzurę, ubiór, rekwizyt, o ile tylko, wraz z innymi cechami, są dla tej osoby charakterystyczne[5] .

„Wizerunek człowieka jest zgodnie z art. 23 k.c. zaliczany do jego dóbr osobistych, podlegających ochronie niezależnie od tego, czy wskutek posłużenia się nim przez osobę trzecią w sposób bezprawny, a więc bez zgody zainteresowanego, doszło do naruszenia innych dóbr osobistych człowieka, jak cześć czy godność. Zakres ochrony wizerunku w sposób szczegółowy określa art. 81 Prawa autorskiego (rozpowszechnianie wizerunku wymaga zgody osoby na nim przedstawionej)”[6] .

Ochrona wizerunku

Wizerunek, o którym mowa w art. 23 k.c. jest chroniony na podstawie art. 24 k.c. Zgodnie z postanowieniami tego przepisu, ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne.

W wypadku zaś dokonanego naruszenia może on także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Poszkodowany może również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej kwoty pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Na skutek naruszenia wizerunku może być wyrządzona szkoda majątkowa – wtedy można żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych. Gdzie szukać odpowiednich regulacji? Warunki dochodzenia roszczeń odszkodowawczych są uregulowane w art. art. 361-363 k.c. (prawo zobowiązań) oraz w art. 415 k.c. (odpowiedzialność deliktowa). Bywa i tak, że zastosowanie znajdą przepisy art. 471 i n. k.c. w wypadku odpowiedzialności kontraktowej. Każdy przypadek takiego naruszenia oraz możliwe rozwiązania dochodzenia roszczeń powinny być rozpatrywane odrębnie.

Przepis art. 23 k.c. wskazuje na przesłanki ochrony dóbr osobistych, które powinny być spełnione łącznie. Należą do nich:
a) istnienie dobra osobistego (wizerunku),
b) zagrożenie lub naruszenie wizerunku,
c) bezprawność zagrożenia lub naruszenia.
Względy praktyczne wymagają podkreślenia, że dwie pierwsze przesłanki (a,b) powinien udowodnić powód, czyli osoba, która występuje z roszczeniem. Pozwany broni się, gdy wykazuje, że jego działanie nie było bezprawne. Na przykład „w razie opublikowania w prasie zniesławiających informacji, powód nie musi nic więcej udowadniać niż to, że artykuł taki się ukazał i że doszło do naruszenia czci, przy czym ta ostatnia okoliczność, z uwagi na konieczność obiektywnej oceny, w zasadzie oceniana jest autonomicznie przez sąd, co ogranicza rolę powoda do złożenia pozwu wraz z załącznikiem w postaci kserokopii artykułu. Na pozwanym spoczywać będzie natomiast ciężar udowodnienia, że naruszenie nie było bezprawne”[7] .

A czym jest bezprawność, o której mowa w powołanym przepisie? Wyjaśnienia można szukać np. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 7 czerwca 2013 r. (I ACa 1584/12), w którym wskazano, że „nie każde naruszenie dóbr osobistych stanowi podstawę do udzielenia cywilnoprawnej ochrony. Ochrona taka może być pokrzywdzonemu przyznana jedynie wówczas, gdy naruszenie dóbr osobistych ma charakter bezprawny. Pojęcie bezprawności oznacza ujemną ocenę zachowania, opartą na sprzeczności tego zachowania z szeroko pojętym porządkiem prawnym, a więc na sprzeczności z obowiązującymi przepisami ustawy bądź regułami, wynikającymi z zasad współżycia społecznego. Bezprawność stanowi kwalifikację przedmiotową czynu, ujmuje zachowanie jako obiektywnie nieprawidłowe, abstrahując przy tym od elementu zawinienia. Przy ustaleniu bezprawności rozważeniu podlega stosunek, w jakim pozostaje dane zachowanie względem obowiązujących reguł postępowania”[8] .

Jednak przepisy Kodeksu cywilnego to niejedyna regulacja ustawowa, chroniąca wizerunek. Ochronę prawa do wizerunku zapewnia również ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawie pokrewnym[9] . Zgodnie z art. 81 tej ustawy, rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Wyjątki dotyczą rozpowszechnienia wizerunku:
a) osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych;
b) osoby stanowiącej jedynie szczegół całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza[10] .

W zakresie ochrony wizerunku należy pamiętać o regulacji ustawy z 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe[11] . Zgodnie z art. 13 ust. 2 nie wolno publikować w prasie danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, jak również danych osobowych i wizerunku świadków, pokrzywdzonych i poszkodowanych, chyba że osoby te wyrażą na to zgodę. Chodzi tutaj o to, aby uniemożliwić identyfikację określonej osoby.

Co to oznacza w praktyce? W wyroku Sądu Najwyższego z 27 lutego 2003 r. (IV CKN 1819/00) wskazano, że „naruszenie prawa do wizerunku osoby fizycznej (art. 23 k.c.) następowałoby wówczas, gdyby opublikowana w prasie bez zgody tej osoby fotografia wykonana była w sposób umożliwiający identyfikację tej osoby"[12] .

Warto zaznaczyć, że ta reguła może też dotyczyć zniekształcania twarzy, aby nie rozpoznano okazywanych osób, ponieważ może wtedy dojść do naruszenia czci. Właśnie do tego odniósł się Sąd Najwyższy w wyroku z 24 stycznia 2008 r. (I CSK 319/07), w którym wyjaśnił, że wskazanie w czasopiśmie osoby pozornie zamaskowanej, a w rzeczywistości rozpoznawalnej, może stygmatyzować ją oraz najbliższe jej osoby i powodować ostracyzm w kręgu społecznym, z którym pokrzywdzony wiąże swoje życie, aktywność społeczną oraz zawodową"[13] .

Wizerunek może też dotyczyć tzw. maski artystycznej, tj. postaci, w którą osoba portretowana się wcieliła, z zastrzeżeniem, że odbiorcy mogą rozpoznać prawdziwą tożsamość portretowanego. Takie zdarzenie miało miejsce w stanie faktycznym, analizowanym przez Sąd Najwyższy w 1965 r., dotyczącym filmu „Krzyżacy” i aktorki odgrywającej rolę Danusi. Sąd Najwyższy wskazał, że „przedmiotem ochrony z art. 55 pr. autor. jest portret (wizerunek) pewnej osoby, a nie maska artystyczna, jaką osoba ta (artysta) sztucznie sobie stwarza dla oddania cudzej, a nie własnej postaci. Tego rodzaju maska artystyczna, będąca dziełem odtwórcy (artysty), nie korzysta z ochrony przepisów prawa autorskiego, gdyż prawa odtwórców korzystają tylko z ochrony przewidzianej w prawie cywilnym”[14] . W sprawie tej powódka żądała nakazania pozwanemu zaprzestania wydawania i rozpowszechniania pocztówek z wizerunkiem powódki, co miało nastąpić bez zgody powódki. „Powódka uzasadniając roszczenie wskazała, że pozwany bez porozumienia się z nią wydał w kilkudziesięciotysięcznym nakładzie pocztówki przedstawiające powódkę w roli Danusi z filmu "Krzyżacy". Pozwany wykorzystał w tym celu fotografie, do których powódka specjalnie, przy okazji nakręcania filmu, pozowała fotoreporterom tygodnika ”Ekran„, wiedząc o tym, że fotografie te mają być zamieszczone w tym tygodniku. Powódka twierdziła nadto, że rozpowszechnianie pocztówek z jej podobizną przynosi jej, jako aktorowi dramatu, ujmę, albowiem naraża ją na podejrzenia i zarzuty, iż stwarza sobie w ten sposób reklamę, co w środowisku aktorskim uważane jest za niewłaściwe i niezgodne z etyką aktora”[15] .

Jakie zastosowanie praktyczne mają dokonane wyżej uwagi? Niejednokrotnie w branży sektora kreatywnego mają miejsce sytuacje, związane z koniecznością wykorzystania wizerunku (np. projektantów). Niezbędne staje się wówczas uzyskanie stosownej zgody osoby portretowanej, mogącej zawierać następująca treść:

OŚWIADCZENIE

ZGODA NA ROZPOWSZECHNIANIE WIZERUNKU

Ja, niżej podpisany –a […], udzielam (wskazać wyraźnie, jakiemu podmiotowi, komu?) […] zezwolenia na rozpowszechnianie mojego wizerunku, który jest utrwalony na fotografii, stanowiącej załącznik do niniejszego oświadczenia, w następujący sposób […].

[…]

czytelny podpis osoby udzielającej zgody


Analogiczna sytuacja może dotyczyć sesji fotograficznych, których realizacja powinna nastąpić na podstawie pisemnej umowy pomiędzy agencją a modelem/modelką. Umowa powinna określać definicje użytych terminów, przedmiot umowy, termin realizacji, prawa i obowiązki stron, warunki wynagrodzenia, zasady rozwiązania umowy oraz zgodę na rozpowszechnienie wizerunku. Ta zgoda może dotyczyć zakresu, np.: 1) publikowania w prasie drukowanej, 2) rozpowszechniania w postaci billboardów, bannerów, na autobusach, tramwajach, 3) rozpowszechniania w internecie i nadaniach telewizyjnych oraz 4) umieszczania na parasolach, plecakach, ręcznikach itp.

Warto pamiętać, że zgoda na rozpowszechnienie wizerunku koniecznie powinna być niewątpliwa, zatem osoba jej udzielająca musi mieć pełną świadomość nie tylko formy przedstawienia jej wizerunku, ale także miejsca i czasu publikacji, zestawienia z innymi wizerunkami i towarzyszącego jej komentarza[16] .

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji, dotyczących tematyki artykułu
1. J. Barta, R. Markiewicz, Wokół prawa do wizerunku, ZNUJ PWiOWI 2002, z. 80
2. J. Barta, R. Markiewicz, Wokół prawa do wizerunku (w:) Zagadnienia prawa własności intelektualnej. Profesorowi Stefanowi Grzybowskiemu pracownicy Instytutu Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej w darze, Kraków 2002
3. J. Barta (red.), R. Markiewicz (red.), M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, K. Felchner, E. Traple, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz. Warszawa 2011
4. E. Traple, Umowy o eksploatację utworów w prawie polskim, Warszawa 2010
5. E. Wojnicka, Prawo do wizerunku w ustawodawstwie polskim, ZNUJ PWiOWI 1990, z. 56

Lista adresów internetowych, dotyczących tematyki artykułu [odczyt z 15.10.2013]
1. http://autorskieprawo.wordpress.com/2011/07/03/ochrona-wizerunku/ - zbiór orzeczeń sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, dotyczących ochrony wizerunku
2. http://portal.uw.edu.pl/web/ado/ochrona-wizerunku - artykuł dotyczący ochrony wizerunku
3. http://www.emax-service.nazwa.pl/kopipol/wp-content/uploads/2011/11/Ochrona_prawa_wizerunku.pdf - artykuł dotyczący ochrony prawa do wizerunku
4. http://twojeporady.onet.pl/artykuly/zobacz/435,ochrona-wizerunku-w-sieci-zamieszczanie-zdjec-na-serwisach-spolecznosciowych-i-ich-nieautoryzowane-wykorzystanie-przez-osoby-trzecie-zdjecia-dzieci-obrazanie-w-sieci - poradnik dotyczący wizerunku w sieci internet
5. http://www.konferencja.21.edu.pl/uploads/6/3/9/9/6399009/1.2.2._majos.pdf - artykuł dotyczący ochrony praw do wizerunku na portalach społecznościowych