« Powrót

Rozdział 14. Umowy międzynarodowe



Wprowadzenie

Umowy międzynarodowe to wspólne oświadczenie podmiotów prawa międzynarodowego, które tworzy prawo, a więc uprawnienia i obowiązki[1] . Są one najczęściej zawierane przez państwa, mogą być jednak zawierane przez inne podmioty prawa międzynarodowego, tj. organizacje międzynarodowe czy Stolicę Apostolską. Przede wszystkim jednak są to państwa, które z samej swej istoty posiadają pierwotną zdolność do zawierania umów międzynarodowych[2] .

Umowami międzynarodowymi zajmuje się dziedzina prawa, zwana prawem traktatów. Dziedzina ta została skodyfikowana dopiero po II wojnie światowej. W 1947 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ powołało specjalny organ pomocniczy – Komisję Prawa Międzynarodowego. Niektóre projekty opracowane przez nią stały się podstawą umów międzynarodowych.

W 1969 r., na podstawie projektu opracowanego przez Komisję Prawa Międzynarodowego ONZ, została podpisana konwencja o prawie traktatów (umów) międzynarodowych, zwana konwencją wiedeńską o prawie traktatów (dalej: konwencja o prawie traktatów). Weszła ona w życie w dniu 27 stycznia 1980 r. Obecnie stronami konwencji jest ponad 100 państw, od 1990 r. także Polska[3] . Owocem prac Komisji Prawa Międzynarodowego jest również Konwencja o prawie traktatów między państwami a organizacjami międzynarodowymi albo między organizacjami międzynarodowymi z 21 marca 1986 r. W dużym stopniu powiela ona rozwiązania konwencji o prawie traktatów, dokonując jedynie niezbędnych zmian wynikających ze specyfiki organizacji międzynarodowych (nie weszła jeszcze w życie). Istotne ogniwo prawa traktatów stanowi konwencja wiedeńska z 23 sierpnia 1978 r. o sukcesji państw w odniesieniu do umów międzynarodowych, która weszła w życie 6.11.1996 r. W zakresie nieuregulowanym konwencjami oraz w odniesieniu do stron niebędących stronami wymienionych konwencji w dalszym ciągu znajdują zastosowanie odpowiednie normy prawa zwyczajowego[4] .
Definicja umów zawarta w ww. konwencji brzmi: „międzynarodowe porozumienie między państwami, zawarte w formie pisemnej i regulowane przez prawo międzynarodowe, niezależnie od tego, czy jest ujęte w jednym dokumencie, czy w dwóch lub więcej dokumentach, i bez względu na jego szczególną nazwę”[5] .
Umowa międzynarodowa najczęściej ma formę jednego dokumentu, może jednak zostać ujęta w dwóch lub większej liczbie związanych z sobą dokumentów. Przykładem jest np. zawarcie umowy międzynarodowej w formie wymiany not bądź listów. Z reguły taka wymiana poprzedzona jest negocjacjami między podmiotami prawa międzynarodowego, jednakże technicznie umowa składa się z powiązanych z sobą dokumentów, tj. dwóch (lub więcej) not lub listów, noszących różne daty. Zgodnie z definicją umowa międzynarodowa zawiera wspólne oświadczenia, które jak wynika z istoty umowy międzynarodowej, muszą być zgodne.

Aby akt prawa międzynarodowego można było uznać za umowę, musi zawierać prawotwórcze oświadczenie, tj. tworzyć określone prawa i obowiązki dla stron traktatu. Odróżnia to umowy międzynarodowe od innych aktów, zawierających zgodne oświadczenie podmiotów międzynarodowych, tj. np. wspólne komunikaty.

Co do zasady, umowy międzynarodowe zawierane są w formie pisemnej, jednakże, jak wskazano w art. 3 konwencji o prawie traktatów, zawarcie umowy międzynarodowej w innej formie nie wpływa na jej ważność, jeśli spełnione są pozostałe elementy konstytutywne.

Umowy międzynarodowe dzielimy różnie według różnych kryteriów.

Rodzaje umów międzynarodowych[6]

1. Ze względu na tryb zawierania umów wyróżniamy umowy zawierane w trybie złożonym, tj. te, które wymagają ratyfikacji lub zatwierdzenia, oraz umowy zawierane w trybie prostym, tj. te, które nie wymagają ratyfikacji bądź zatwierdzenia.

2. Ze względu na organ występujący w imieniu państwa zawierającego umowę wyróżniamy umowy państwowe, które zawierane są przez głowy państw, umowy rządowe, zawierane przez przedstawicieli rządów, oraz umowy resortowe, zawierane przez poszczególnych ministrów. Podział ten ma znaczenie w stosunkach wewnętrznych państwa, gdyż na arenie międzynarodowej wszystkie te umowy są jednakowo wiążące.

3. Ze względu na liczbę stron zawierających umowę wyróżniamy umowy dwustronne, tj. bilateralne, oraz wielostronne, tj. multilateralne.

4. Ze względu na możliwość przystąpienia do umowy wyróżniamy umowy zamknięte oraz umowy otwarte. Umowy zamknięte zakładają ograniczoną liczbę stron i nie przewidują możliwości przystąpienia do nich przez państwa trzecie. Często charakter umowy, jako umowy zamkniętej, wynika z samej jej treści – reguluje stosunki pomiędzy konkretnymi stronami, jak np. przebieg granicy etc. Umowy bilateralne z reguły mają charakter umów zamkniętych. Umowy otwarte z kolei przewidują możliwość rozszerzenia kręgu kontrahentów na podmioty trzecie.

Wśród tego typu umów rozróżnia się umowy otwarte bezwarunkowo, tj. takie, do których w każdym czasie może przystąpić podmiot trzeci na podstawie jednostronnego aktu przystąpienia, oraz otwarte warunkowo, przewidujące możliwość przystąpienia tylko dla podmiotów spełniających określone warunki. Przykładami umów otwartych bezwarunkowo są traktaty, których strony dobrowolnie przyjmują pewne zobowiązania, jak np.: pakt Brianda–Kellogga z 27 sierpnia 1928 r. o wyrzeczeniu się wojny czy układ moskiewski z 5 sierpnia 1963 r. o zakazie doświadczeń z bronią jądrową w atmosferze, przestrzeni kosmicznej i pod wodą.

Umowy otwarte warunkowo to najczęściej akty, które przewidują specjalną procedurę przyjęcia nowych stron. Są to z reguły statuty organizacji międzynarodowych czy też umowy sojusznicze.

5. Ze względu na treść umowy wyróżnia się umowy według konkretnych dziedzin stosunków międzynarodowych, tj. polityczne, gospodarcze, komunikacyjne, dotyczące współpracy kulturalnej, naukowo-technicznej, stosunków prawnych itp. Oczywiście, nie jest to podział wiążący i nie ma on żadnego wpływu na funkcjonowanie traktatów w obrocie międzynarodowym. Często również jeden traktat obejmuje kilka różnych dziedzin.

6. Ze względu na zgodność treści umowy z normami powszechnie obowiązującego prawa międzynarodowego (ius cogens) oraz Kartą NZ wyróżnia się umowy równoprawne, tj. takie, jak sama nazwa wskazuje, które są symetryczne i nie naruszają zasady równości prawnej stron, oraz umowy nierównoprawne, które przyznają jednostronne uprawnienia, uciążliwe dla drugiej strony traktatu i naruszające zasadę równości stron. Takie umowy – nierównoprawne – występowały często w okresie imperializmu, a nawet po II wojnie światowej, kiedy to dawne mocarstwa kolonialne usiłowały zapewnić sobie pozycję w byłych koloniach poprzez zawieranie tego typu umów.

Budowa umowy międzynarodowej

Budowa umowy międzynarodowej nie podlega żadnym stanowionym regułom. Poniżej przedstawiony układ wykształcił się z praktyki zawierania traktatów, jednakże co do zasady sposób zredagowania tekstu umowy to decyzja stron.
Zazwyczaj więc w tekście umowy międzynarodowej wyróżnia się następujące elementy:

1. Tytuł umowy – zawierający oznaczenie nazwy umowy, wskazanie jej stron oraz przedmiotu.

2. Wstęp do umowy, inaczej zwany preambułą – część umowy złożona z kilku części:

a) intytulacja – określenie organów, w których imieniu umowa jest zawierana;
b) arenga – określenie celów, dla których umowa jest zawierana, okoliczności poprzedzających lub towarzyszących jej zawarciu bądź wskazanie konkretnej zasady bądź poglądu strony, przyświecającego zawarciu danej umowy;
c) narracja – wskazanie czynności, które doprowadziły do zawarcia traktatu;
d) komparycja – wzmianka o wyznaczenie pełnomocników;
e) stwierdzenie uzgodnienia treści umowy.

3. Dyspozycja – merytoryczna część umowy, zawierająca zasadnicze postanowienia umowne. Część tę dzieli się na artykuły, paragrafy bądź punkty. Wśród postanowień umownych, merytorycznych przewijają się rozwiązania typowe dla różnych traktatów, tj. klauzula narodowa, klauzula najwyższego uprzywilejowania, w skrócie zwana MFN lub KNU (zobowiązanie stosowane w międzynarodowych stosunkach handlowych; państwo przyznające tę klauzulę innemu państwu zapewnia mu uprawnienia i udogodnienia nie mniejsze niż jakiemukolwiek innemu państwu, z którym handluje[7] ), klauzula wzajemności czy też klauzula o trybie rozstrzygania sporów.

4. Postanowienia końcowe – w tej części zawarte są postanowienia natury formalnoprawnej, tj. wejście w życie, czas obowiązywania etc. I tutaj znaleźć można wiele typowych klauzul, tj. klauzula o prowizorycznym stosowaniu, czyli o stosowaniu umowy w okresie pomiędzy podpisaniem umowy a jej wejściem w życie, klauzula o retroaktywności, stanowiąca, iż wcześniejsze działania pomiędzy stronami objęte są umową, klauzula derogacyjna i in.

5. Miejsce i data zawarcia umowy, czasem również języki autentyczne. Do XVIII w. językiem traktatów była łacina, wyparta następnie przez język francuski. Po I wojnie światowej ekspansja języka angielskiego wpłynęła również na język umów międzynarodowych. Obecnie uznanymi językami umów wielostronnych są języki: angielski, francuski, hiszpański, chiński, rosyjski – w tych językach sporządzono m.in. Kartę NZ. Coraz częściej do tej grupy języków dołącza również język arabski. Umowy bilateralne sporządza się najczęściej w językach obu kontrahentów. Jeśli w umowie zastrzeżono, iż wszystkie języki, w jakich umowa została sporządzona, są językami autentycznymi, tekst każdej umowy jest wiążący, niezależnie od pojawiających się czasem trudności interpretacyjnych.

Ta część może zostać poprzedzona przez korraborację, czyli uroczyste wzmocnienie tekstu umowy, jak np. fragment: „W dowód czego przedstawiciele Rządów Narodów Zjednoczonych podpisali niniejszą Kartę”, znajdujący się w Karcie Narodów Zjednoczonych[8] .

6. Podpisy i pieczęcie – ta część przeznaczona jest na podpisy stron i ich pieczęcie. Podpisy składa się zgodnie z różnymi regułami:
a) reguła alternatu – według tej reguły na egzemplarzu przeznaczonym dla danej strony podpis jej przedstawiciela znajduje się na pierwszym miejscu, a na drugim egzemplarzu kolejność jest odwrotna. Zgodnie z tą regułą podpisuje się umowy bilateralne, jako wyraz równości stron;
b) reguła alfabetyczna – kolejność podpisów wyznaczona jest zgodnie z alfabetem. Reguła ta jest stosowana do umów multilateralnych.;
c) reguła pêle-mêle – według niej podpisy składa się w dowolnej kolejności.

Części ujęte w punktach 5 i 6 noszą wspólną nazwę testimonium.

Zasady rządzące prawem traktatów

Generalną zasadą rządzącą prawem traktatów jest zasada pacta sunt servanda, zwana dawniej zasadą świętości umów. Oznacza ona, iż strony, które podpisały umowę międzynarodową, zgodnie i bez przymusu zobowiązane są w dobrej wierze wykonywać jej postanowienia. Zasada ta znalazła również wyraz w konwencji o prawie traktatów, w art. 26.

Zasada trwałości umów nie jest jednakże nieograniczona. Prawo traktatów wyszczególnia przypadki, kiedy umowa międzynarodowa może zostać uznana za nieważną. „Konwencja wiedeńska określa limitatywnie możliwe przyczyny nieważności umowy i przewiduje szczególny tryb postępowania, jaki należy stosować w związku z nieważnością umowy. Chodzi o to, by państwa powołując się na rzekomą nieważność umowy, nie omijały w ten sposób zasady pacta sunt servanda. Katalog przyczyn nieważności zawarty w Konwencji wiedeńskiej jest dość długi, a niektóre z wymienionych sytuacji mogą zdarzyć się tylko w bardzo wyjątkowych okolicznościach (błąd czy podstęp)”[9] .

Zasadniczo przyczyny nieważności dzieli się na trzy grupy:

1. Związane z naruszeniem prawa wewnętrznego stron.
Co do zasady prawo wewnętrzne nie może stanowić usprawiedliwienia dla niewykonywania umowy międzynarodowej. Wyjątkiem jest naruszenie prawa wewnętrznego strony w zakresie kompetencji do zawarcia umowy. Pogwałcenie tego typu norm stanowi przyczynę nieważności traktatu.

2. Wady oświadczenia woli.
Konwencja o prawie traktatów wyróżnia kilka przykładów wad oświadczenia woli, tj.: przekroczenie przez przedstawiciela państwa jego upoważnienia do wyrażenia zgody, błąd, przekupstwo, przymus wobec przedstawiciela państwa, przymus wobec państwa. I te przyczyny nie zawsze stanowią podstawę do uznania umowy za nieważną. Ciekawą kwestią jest zapewne przymus wobec państwa, w kontekście zawierania traktatów pokojowych po II wojnie światowej, które były efektem narzucenia woli państw zwycięskich pokonanym. Konwencja o prawie traktatów, w art. 75, reguluje i tę kwestię – postanowienia umowy międzynarodowej nakładającej obowiązki na państwo, które dopuściło się agresji, zgodne z Kartą NZ, są ważne i zawarte zgodnie z prawem.

3. Niezgodność z normami bezwzględnie obowiązującego prawa międzynarodowego (ius cogens).
Za nieważną należy uznać umowę, która w chwili zawierania była niezgodna z powszechnie obowiązującym prawem międzynarodowym. Z chwilą pojawienia się nowej normy o charakterze ius cogens umowa wcześniej zawarta, sprzeczna z nowa normą staje się nieważna i wygasa.
Umowy międzynarodowe wchodzą w życie z chwilą określoną w samym jej tekście – może to być już w chwili podpisania lub późniejszym, wskazanym terminie. Inaczej jest w przypadku umów, które wymagają ratyfikacji lub zatwierdzenia. Te wchodzą w życie, dopiero gdy zostanie dokonana ratyfikacja bądź zatwierdzenie, a także w przypadku umów dwustronnych – gdy dojdzie do wymiany not zatwierdzających lub dokumentów ratyfikacyjnych, natomiast w przypadku umów wielostronnych – do złożenia określonej liczby dokumentów ratyfikacyjnych bądź zatwierdzających.

Umowy międzynarodowe wygasają z dwóch rodzajów przyczyn: przewidzianych w umowie bądź wynikających z okoliczności pozaumownych. Część z nich została omówiona już wyżej.

Traktaty zawarte skutecznie przez strony obowiązują w całości, na całym terytorium kontrahenta. Jest to tak zwana zasada niepodzielności umowy. Od niej jednak również istnieją wyjątki. Najważniejszym z nich jest instytucja zastrzeżenia. „Zastrzeżenie jest to jednostronne oświadczenie złożone przez państwo podczas podpisywania, ratyfikacji, przyjęcia, zatwierdzenia lub przystąpienia do umowy, za pomocą którego zmierza ono do uchylenia lub modyfikacji skutków prawnych określonych postanowień umowy w ich zastosowaniu do tego państwa”[10] . By móc skorzystać z dobrodziejstwa zastrzeżenia, sama umowa powinna przewidywać taką możliwość. Dla przykładu Karta NZ nie przewiduje takiej instytucji. Przed 1945 r. składanie zastrzeżeń było niedopuszczalne, jednak w systemie ONZ, w związku z dążeniem do uniwersalizmu i upowszechnienia pewnych norm wśród jak największej liczby państw, stopniowo zaczęto dopuszczać zastrzeżenia[11] . Jednak zastrzeżenia, ze swej natury, są możliwe do zastosowania tylko przy umowach wielostronnych, gdyż umowy bilateralne przyjmowane są w całości, zgodnie, przez obydwu kontrahentów. Zastrzeżenie powinno być sporządzone w formie pisemnej.

Niektóre umowy międzynarodowe, mimo iż co do zasady wiążą stronę-państwo w całości, dotyczyć mogą tylko pewnych jego części, jak np. umowy dotyczące stref zdemilitaryzowanych, dotyczące konkretnej rzeki bądź przestrzeni powietrznej.

W stosunku do każdego traktatu państwa można podzielić na dwie grupy: państwa-strony oraz państwa trzecie, które nie są kontrahentami traktatu. I tutaj, w stosunku do państw trzecich, pojawiają się specyficzne umowy międzynarodowe, tj.: umowy na korzyść państwa trzeciego (in favorem tertii) oraz na niekorzyść państwa trzeciego. Do tych pierwszych należą np. umowy przyznające danemu państwu pewne terytoria, jak np. układ poczdamski z 1945 r. był umową na korzyść Polski, gdyż przyznał Polsce terytoria na wschód od linii Odry–Nysy i dawnych Prus Wschodnich, bądź też przyznające dostęp do pewnych dóbr, wolności państwom trzecim. Państwo trzecie nie jest jednak ani zobowiązane do przyjęcia zaofiarowanej korzyści, ani też nie jest uprawnione do dochodzenia przyznanych mu korzyści. Jednakże, jeśli przyjęło zaofiarowane korzyści, w tym zakresie wykonało umowę, nie może później arbitralnie zrezygnować z tej korzyści, zmieniając zaistniały stan faktyczny i prawny.
Natomiast do umów na niekorzyść państw trzecich można zaliczyć umowy zawierane po okresach konfliktów zbrojnych, które zakładają pewien przymus w stosunku do agresorów. W innych przypadkach ten typ umów występuje niezwykle rzadko.

Podsumowanie
Umowy międzynarodowe stanowią główną podstawę regulowania stosunków międzynarodowych pomiędzy państwami. Zawierane zgodnie, bez przymusu, pomiędzy suwerennymi państwami i organizacjami międzynarodowymi umożliwiają osiąganie wspólnych celów, ważnych dla społeczności międzynarodowej.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1. W. Góralczyk, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
2. J. Sozański, Prawo traktatów, Polskie Wydawnictwo Prawnicze IURIS, Warszawa–Poznań 2008.
3. A. Budnikowski, Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2006.
4. A. Łazowski, A. Zawidzka, Prawo międzynarodowe publiczne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2003.
5. A. Szpak, O wykładni międzynarodowego prawa traktatowego i zwyczajowego (z uwzględnieniem międzynarodowego prawa humanitarnego), „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”, Rok LXX – z. 1 – 2008.

Lista adresów internetowych dotycząca tematyki artykułu (odczyt z dnia 15.10.2013 r.):
1. http://www.un.org/en/
Strona poświęcona jest działalności Organizacji Narodów Zjednoczonych, w tym również UNESCO.
2. http://www.unesco.pl/
Strona zawiera informacje na temat UNESCO i podejmowanych przez tę organizację działań.
3. http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeTraites.asp?CM=8&CL=ENG
Strona zawiera wykaz wszystkich traktatów zawartych w ramach Rady Europy. Umożliwia dostęp do wszystkich podstawowych informacji, tj. tekst dokumentu, lista sygnatariuszy itd.
4. http://www.msz.gov.pl/pl/
Oficjalna strona Ministerstwa Spraw Zagranicznych dostarcza wielu informacji dotyczących polskiej polityki zagranicznej. Posiada również zakładkę poświęconą prawu międzynarodowemu publicznemu.
5. http://pl.wikipedia.org/wiki/Umowa_mi%C4%99dzynarodowa
Strona zawiera wyczerpujące informacje na temat umów międzynarodowych, tj. budowa umowy międzynarodowej, przyczyny nieważności umów międzynarodowych, podział umów międzynarodowych itd.