« Powrót

Podrozdział 1. Kultura w prawie i obrocie międzynarodowym



Wprowadzenie

Jednym z aspektów humanitaryzmu jest duchowe i emocjonalne życie człowieka, którego potrzeba informacji na temat jego przodków przejawia się w dbałości o zachowanie dziedzictwa kulturowego[1] . Z uwagi na mnogość niebezpieczeństw zagrażających dobrom kultury, z których najpoważniejsze stanowią konflikty zbrojne oraz klęski żywiołowe, społeczność międzynarodowa na przestrzeni wieków wypracowała instrumenty prawne pozwalające na ich ochronę. Jakkolwiek budzi to wciąż liczne kontrowersje, dobra kultury od zawsze były również przedmiotem transakcji handlowych, co dla wielu wydaje się nie do pogodzenia z ich wyjątkowym charakterem[2] . Budowanie współpracy w dziedzinie międzynarodowych stosunków kulturalnych, na obu wyżej wskazanych płaszczyznach, na prawnomiędzynarodowych podstawach i w ramach sformalizowanych struktur organizacyjnych ma swoją wieloletnią tradycję. Rozwiązanie takie jest jak najbardziej słuszne, ponieważ immanentną cechą prawa międzynarodowego jest wyznaczanie przez nie kierunków rozwoju dla ustawodawstw wewnętrznych poszczególnych państw, a także kształtowanie minimalnych standardów na polu będącym przedmiotem regulacji. Treść poszczególnych postanowień, nawet gdy przybierają formę jedynie nieopatrzonych żadną sankcją zaleceń, przenika do porządku prawnego w postaci lex imperfecta, które na skutek długotrwałego praktykowania ma szansę przekształcić się w zasadę prawa międzynarodowego bądź zwyczaj międzynarodowy powszechnie stosowany i przestrzegany[3] . Mając na uwadze powyższe, w dziedzinie współpracy kulturalnej, dla zbudowania jej silnych fundamentów i łatwiejszego osiągania wspólnych celów, państwa w niej uczestniczące zawierają umowy międzynarodowe oraz tworzą wyspecjalizowane organizacje międzynarodowe. Wybór takiej drogi przez podmioty prawa międzynarodowego daje lepszą gwarancję trwałości powstających uregulowań, a także wzmacnia ich legitymizację i bezpieczeństwo[4] .

Działalność Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wychowania, Nauki i Kultury

Kluczowe znaczenie dla omawianej w niniejszym opracowaniu problematyki miało powstanie Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wychowania, Nauki i Kultury (dalej: UNESCO) dnia 16 listopada 1945 r. na mocy podpisanego w Londynie Aktu Konstytucyjnego. Jest to organizacja multilateralna, której podstawowym zadaniem jest koordynowanie działań służących rozwojowi międzynarodowej współpracy kulturalnej, oświatowej oraz naukowej. Nieoceniony wkład UNESCO w dziedzinie międzynarodowych stosunków kulturalnych polega przede wszystkim na tworzeniu standardów współpracy na drodze stanowienia prawa międzynarodowego w przedmiotowym obszarze oraz mobilizowaniu społeczności międzynarodowej dla wspólnych działań. Strategicznymi celami przyświecającymi organizacji w dziedzinie kultury są:
„1) wypracowywanie i wdrażanie norm prawnych, ze szczególnym uwzględnieniem ochrony dziedzictwa kulturowego,
2) ochrona różnorodności kulturowej i budowanie dialogu między kulturami i cywilizacjami w oparciu o poszanowanie praw człowieka i demokracji,
3) wzmocnienie związków pomiędzy kulturą a rozwojem poprzez upowszechnianie dobrych praktyk i wymianę doświadczeń, na przykład w zakresie polityki kulturalnej”[5] .

Do podstawowych instrumentów prawnych, które zawdzięczamy UNESCO, dotyczących omawianej w tym miejscu materii, należą:

– Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w czasie konfliktu zbrojnego z 1954 r. i II Protokół do niej z 1999 r.[6] ;

W powyższym akcie po raz pierwszy w prawie międzynarodowym doszło do zdefiniowania pojęcia „dobra kulturalnego”. Znamienne jest, że definicja ta, uznając kwestie pochodzenia obiektu oraz osoby jego właściciela za nieistotne, skupiała się na jego cechach indywidualnych, pozwalających przypisać go do jednej z trzech wskazanych w artykule pierwszym kategorii. Konwencja wyznaczała dwa kręgi ochrony, ogólny i specjalny, którymi można było objąć poszczególne obiekty, spełniające wskazane w niej wymagania. Z uwagi na wielokrotnie krytykowany, niemalże nierealny do spełnienia, katalog wymogów, jakie miały spełniać dobra kulturalne pretendujące do przyznania im przywileju nietykalności (ochrona specjalna), mocą II Protokołu został wprowadzony trzeci, pośredni, krąg ochrony – tzw. ochrona wzmocniona. Konwencja wraz z II Protokołem reguluje procedurę ubiegania się przez państwa o przyznanie dobrom znajdującym się na ich terytorium jednego z trzech typów ochrony, a także przypadki jej zawieszenia oraz cofnięcia. Nadto w II Protokole przewidziano sankcje wobec państw naruszających postanowienia przedmiotowych aktów.

– Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przewozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 r.[7] ;

Konwencja ta nakłada na państwa-sygnatariuszy obowiązek chronienia dziedzictwa kulturalnego znajdującego się na jego terytorium przed niebezpieczeństwem kradzieży i nielegalnego wywozu poprzez wprowadzanie odpowiednich regulacji do prawa wewnętrznego. Także ona zawiera definicję dóbr kultury, formułując obszerny katalog kategorii, do których można poszczególne z nich przyporządkować.


– Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 r.[8] ;

Powyższy akt wymaga od państw będących jej sygnatariuszami posiadania prawodawstwa i odpowiednich wyspecjalizowanych służb, a także by rozwijały badania i studia mające na celu zagwarantowanie opieki i ochronę wartości kulturalnych i przyrodniczych w obrębie własnego terytorium. Nadto strony konwencji zobowiązują się w niej do chronienia obiektów światowego dziedzictwa w innych krajach oraz finansowego wspierania opieki nad nimi, w przypadku braku na ten cel środków. Tworzy się również Komitet Ochrony Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego o Wyjątkowej Powszechnej Wartości, który prowadzi „Listę dziedzictwa światowego” i „Listę dziedzictwa światowego w niebezpieczeństwie”. W jego dyspozycji pozostaje ustanowiony mocą konwencji Fundusz Ochrony Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego.

– Konwencja dotycząca podwodnego dziedzictwa kulturowego z 2001 r.[9] ;

W jej treści doszło do zdefiniowania pojęcia „podwodnego dziedzictwa kulturowego” jako wszelkich śladów egzystencji ludzkiej mających kulturalny, historyczny czy też archeologiczny charakter, które znajdują się częściowo lub całkowicie pod wodą, ciągle lub okresowo przez co najmniej 100 lat. W konwencji zostały sformułowane podstawowe zasady ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego. Nadto normuje ona szczegółowy system współpracy państw-sygnatariuszy, a także zapewnia szeroko uznawane reguły postępowania w zakresie badania podwodnego dziedzictwa kulturowego. Konwencja nie zawiera postanowień odnoszących się do kwestii własności wraków ani nie zmienia stref morskich. W zakresie prawa ratownictwa i prawa znaleźnego zabrania ona ich stosowania do obiektów zaliczonych do podwodnego dziedzictwa kulturowego.

– Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r.[10] ;

Jest to pierwszy akt prawa międzynarodowego wprowadzający prawne, administracyjne i finansowe ramy dla ochrony tego obszaru. W treści składających się na niego 40 artykułów odnajdujemy przede wszystkim definicję niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz ramy międzynarodowej współpracy i wzajemnej pomocy w tej dziedzinie.

– Konwencja w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 r.[11] ;

Akt ten ustanawiał osiem zasad przewodnich regulowanej nią ochrony, wprowadzał katalog definicji na potrzeby jego zastosowania, a także proponował konkretne środki, jakie państwa mogą przedsięwziąć w celu realizacji jego postanowień, tak na szczeblu międzynarodowym, jak i regionalnym. Konwencja skupiała się nie tylko na ochronie różnorodności form wyrazu kulturowego, ale również na kwestiach jej promowania, wzajemnej wymiany informacji, edukacji w tym obszarze i działaniach rozwojowych. Jej mocą został stworzony Międzynarodowy Fundusz na rzecz Różnorodności Kulturowej oraz odpowiednie organy, którym powierzono zadanie koordynowania współpracy międzynarodowej w dziedzinie regulowanej konwencją.

– Powszechna Deklaracja o Różnorodności Kulturowej z 2001 r.[12] ;

Została ona uchwalona jednomyślnie. Uznawała różnorodność kulturową za wspólne dziedzictwo ludzkości oraz źródło jej kreatywności, niezbędne do dynamicznego rozwoju społeczeństw. Zalecana ochrona dobra, jakim jest różnorodność kulturowa, stanowi nakaz etyczny, a poprzez podporządkowanie się jemu chronimy jednocześnie prawa mniejszości oraz zagrożone języki. Deklaracja podkreśla rolę wzajemnej współpracy w zachowaniu ginących kultur i wszelkich wytworów kulturalnej działalności człowieka.

Kultura w prawie tworzonym przez organizacje międzynarodowe o zasięgu europejskim

Utworzona w Londynie w dniu 5 maja 1949 r. Rada Europy, choć zasięgiem swego działania obejmuje obszar tylko jednego kontynentu, ma niedające się przecenić znaczenie dla wspierania działalności kulturalnej społeczeństwa międzynarodowego oraz ochrony jego wytworów. Zawierane pod jej auspicjami umowy międzynarodowe można zasadniczo podzielić na trzy kategorie, tj.: konwencje zmierzające do zachowania europejskiej substancji kulturowo-cywilizacyjnej, konwencje zmierzające do ochrony zróżnicowania kultury europejskiej w zakresie wartości niematerialnych oraz konwencje dotyczące niekomercyjnej współpracy i wymiany kulturalnej. Treść umów zawieranych w ramach Rady Europy, do partycypacji w których zapraszane są także państwa spoza grona jej członków, wyróżnia się na tle regulacji UNESCO dalej posuniętą szczegółowością, co więcej, nad ich przestrzeganiem czuwa odpowiedni aparat w postaci organów organizacji oraz wyspecjalizowanych komitetów. Ponadto mniejsza liczba sygnatariuszy oraz ich geograficzna bliskość pozwalają na ściślejszą współpracę, niż ma to miejsce w przypadku organizacji o zasięgu światowym.
Kwestia ochrony dziedzictwa kulturalnego i różnorodności kulturowej znalazła swoje miejsce także w prawie Unii Europejskiej. Choć nie dysponuje ona kompetencjami pozwalającymi jej na władcze regulowanie, podejmuje szereg działań mających na celu wspieranie, także finansowe, aktywności państw członkowskich w tej dziedzinie oraz wydaje zalecenia wskazujące możliwe płaszczyzny współpracy między nimi na omawianym polu.

Kultura w obrocie międzynarodowym

Historia obrotu dobrami kultury ma genezę w początkach rozwoju cywilizacji. Pod pojęciem „obrotu” rozumie się „typowe stany umowne, takie jak kupno–sprzedaż czy darowizna”[13] . Natomiast „dobrami kultury”, najogólniej rzecz ujmując, można nazwać świadectwa „rozwoju kulturalnego określonej społeczności, będące przedmiotami materialnymi i mieszczące się w kategorii cywilistycznie pojmowanej rzeczy”[14] . Obrót ten może przybrać formę legalną i nielegalną. Wysiłki społeczności międzynarodowej ukierunkowane są na harmonizację regulacji dotyczących legalnego obrotu dobrami kultury w celu jego usprawnienia oraz na zapobieganie nielegalnemu obrotowi poprzez stanowienie odpowiednich sankcji i tworzenie wykwalifikowanych służb. Wytwory kulturalnej działalności człowieka, jakkolwiek wciąż budzi to znaczny opór, są towarami, które mogą być przedmiotem obrotu jak wszystkie inne dobra. Z uwagi na ich wyjątkowy charakter wiele krajów, powołując się na interes publiczny, wprowadziło znaczne obostrzenia w tym zakresie. To właśnie ogromna wartość dóbr kultury doprowadziła do stworzenia międzynarodowego aparatu zapobiegającego ich nielegalnemu przemieszczaniu. Działania te podejmowane są na podstawie trzech zasadniczych typów regulacji wymienionych poniżej.

1) Konwencja UNESCO dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przewozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 r.[15] ;

Konwencja UNESCO ma zasadniczo charakter zbiorów zaleceń, ukierunkowana jest na promocję rozwiązań opartych na kontrolach przewozowych albo samoregulacji. Państwa będące jej stronami zobowiązują się do przedsięwzięcia odpowiednich środków prawnych, administracyjnych, finansowych i karnych w celu powstrzymania procesu ubożenia światowego dziedzictwa kulturowego na skutek nielegalnego obrotu dobrami kultury.

2) Konwencja UNIDROIT o skradzionych lub nielegalnie wywiezionych dobrach kultury z 1995 r.[16] ;

Zgodnie z preambułą konwencji jej podstawowym celem jest: „ustanowienie między umawiającymi się państwami minimum wspólnych zasad prawnych restytucji i zwrotu dóbr kultury w celu poprawy ochrony dziedzictwa kulturowego we wspólnym interesie”. Dla realizacji tego celu konwencja wprowadza szereg szczegółowych technicznych rozwiązań mających zastosowanie do wysuwanych roszczeń o międzynarodowym charakterze w zakresie nią regulowanym.

3) Reguły wspólnotowe;

Regulacje wspólnotowe w omawianym zakresie znalazły się w dwóch podstawowych aktach, tj. dyrektywie Rady 93/7[17] oraz rozporządzeniu Rady 3911/92[18] . Celem dyrektywy jest zapewnienie zwrotu nielegalnie wywiezionych dóbr kultury będących skarbami narodowymi państw członkowskich, nie naruszając przy tym wewnętrznych uregulowań dotyczących prawa własności ani nie dążąc do harmonizacji poszczególnych porządków prawnych. Natomiast celem rozporządzenia jest ochrona zewnętrznych granic unijnych poprzez regulację zewnętrznego aspektu przepływu dóbr kultury. Kładzie ono szczególny nacisk na współpracę pomiędzy służbami celnymi państw członkowskich.
Powyższe opracowanie pokrótce przedstawiające pozycję kultury w prawie i obrocie międzynarodowym ukazuje, jak doniosłą rolę pełni ona w życiu społeczności międzynarodowej, co zostało dostrzeżone przez organizacje międzynarodowe, które w stanowionych przez siebie regulacjach stworzyły dla niej szczególne miejsce w pełni uzasadnione jej ponadczasową wartością.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1) K. Zeidler, Prawo ochrony dziedzictwa kultury, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2007.
2) Rynek sztuki. Aspekty prawne, red. W. Kowalski, K. Zalasińska, Wydawnictwo Wolters Kluwer, Warszawa 2010.
3) M. Niedźwiedź, Obrót dobrami kultury w Unii Europejskiej, Wydawnictwo Zakamycze, Kraków 2000.
4) Instytucjonalizacja wielostronnej współpracy międzynarodowej w Europie, red. S. Parzymies, R. Zięba, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004.
5) J. Pruszyński, Ochrona zabytków w Polsce: geneza, organizacja, prawo, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989.
6) K. Sałaciński, Ochrona dóbr kultury w prawie międzynarodowym i polskim, opublikowane na stronie internetowej Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pod adresem: http://www.mkidn.gov.pl/media/blekitna_tarcza/docs/20120220_1-Salacinski_Ochrona_Dobr_Kultury_w_prawie.doc.
7) Kultura w stosunkach międzynarodowych. Tom I: Zwrot kulturowy, red. H. Schreiber, G. Michałowska, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013.

Lista adresów internetowych dotyczących tematyki artykułu, (odczyt z 12.10.2013):
1) http://unesco.pl/ – na stronie tej odnajdziemy teksty podstawowych aktów prawnych wydanych przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wychowania, Nauki i Kultury, opis jej działań i inicjatyw dotyczących omawianej materii.
2) http://www.mkidn.gov.pl/ – jest to oficjalna strona internetowa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zawierająca teksty polskich aktów prawnych oraz aktów zagranicznych ratyfikowanych przez RP, listę inicjatyw, akcji promocyjnych i informacyjnych podejmowanych przez państwo polskie w dziedzinie kultury.
3) http://europa.eu/index_pl.htm – na oficjalnym portalu Unii Europejskiej można odnaleźć regulacje unijne dotyczące obrotu dziełami sztuki i jego ochrony, perspektywy rozwojowe, listę programów wsparcia oraz orzecznictwo w zakresie swobodnego przepływu towarów.
4) http://www.kongreskultury.pl/ – na stronie internetowej Kongresu Kultury zamieszczone są raporty dotyczące sytuacji na polskim rynku sztuki zawierające szereg analiz, statystyk, prognoz i kierunków jego rozwoju.
5) http://www.unidroit.org/ – jest to oficjalna strona internetowa organizacji UNIDROIT, dzięki której możemy uzyskać informacje na temat jej działalności w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego i międzynarodowego rynku sztuki.
6) http://hub.coe.int/ – oficjalny portal Rady Europy, na którym odnajdziemy wszelkie informacje o działaniach przez nią podejmowanych, zarówno prawnych, jak i promocyjnych i edukacyjnych dotyczących świata kultury.