« Powrót

Paragraf 1. Rola umów międzynarodowych w procesie instytucjonalizacji międzynarodowych stosunków kulturalnych



Wprowadzenie

Termin „instytucjonalizacja” wywodzi się od łacińskiego słowa institutio, oznaczającego urządzenie czegoś, ale też tradycję, zwyczaj czy nawyk. Początków instytucjonalizacji, ogólnie, można doszukiwać się już w procesie tworzenia państw i w ramach jej rozwoju wyróżnić można kilka rozwijających się kolejno nurtów, tj.: powstawanie instytucji, norm i procedur dyplomatycznych, upowszechnienie się organizacji międzynarodowych (po kongresie wiedeńskim z 1815 r.), sektorowa instytucjonalizacja międzynarodowych stosunków politycznych, gospodarczych i kulturalnych oraz powstawanie wspólnot międzynarodowych w drugiej połowie XX w[1].

Zatem instytucjonalizacja współpracy międzynarodowej nie jest zjawiskiem nowym. Jej cele są bardzo szerokie:
1. Ustanawianie wspólnych norm współżycia między narodami, co wyraża się przede wszystkim w zawieraniu konwencji międzynarodowych, regulujących różne dziedziny stosunków pomiędzy państwami.

2. Realizacja celów ważnych dla całej społeczności międzynarodowej bądź grupy państw, tj.: pokój, bezpieczeństwo międzynarodowe, ochrona środowiska naturalnego, rozwój społeczny etc.

3. Przeciwstawianie się wspólnym zagrożeniom, tj.: agresja zbrojna, terroryzm, handel ludźmi, handel narkotykami etc.

4. Działanie na rzecz promowania wartości wspólnych dla społeczności międzynarodowej, tj.: demokracja, państwo prawa, prawa człowieka, prawa mniejszości narodowych etc.

5. Zapobieganie katastrofom naturalnym i ich skutkom[2] .

„Sama instytucjonalizacja stosunków kulturalnych ma stosunkowo nieodległą, nieprzekraczającą kilkudziesięciu lat tradycję. Wynika to z faktu, że ze względu na dyfuzyjny charakter kultury wszelkie narzucanie reguł postępowania nie wydawało się ani istotne, ani celowe. Dla Europy przez całe wieki nie były niezbędne ani umowy, ani organizacje kulturalne, by poszczególne jej państwa wspólnie z innymi poddawały się identycznym prądom myślowym, akceptowały zbliżone trendy w sztuce, by twórcy mogli swobodnie przemieszczać się z kraju do kraju w poszukiwaniu inspiracji i najodpowiedniejszego środowiska artystycznego, by wreszcie przez istnienie swoiście uniwersalnego języka (łaciny czy później francuskiego) mieszkańcy Europy mogli się wzajemnie komunikować, w niczym nie narażając przy tym na szwank własnej identyczności”[3] .

Ochrona dziedzictwa kultury tylko na płaszczyźnie prawa krajowego jest niewystarczająca. Niezbędne jest w tym zakresie podejmowanie szerokiej współpracy międzynarodowej, by chronić wspólne dziedzictwo kulturowe ludzkości[4] . Wstępna instytucjonalizacja stosunków kulturalnych miała miejsce w okresie międzywojennym, by następnie natrafić na trudny okres zimnej wojny. Podział Europy w tym czasie skutkował tym, iż procesy instytucjonalizacji w tym zakresie przebiegały dwutorowo – osobno w części wschodniej i osobno w części zachodniej kontynentu. Skupiały się one wokół różnych idei. Europa Zachodnia bazowała na tradycji judeochrześcijańskiej, rzymskiej i greckiej, podczas gdy Europa Wschodnia, chcąc odciąć się od wspólnych korzeni, rozwijała swą kulturę wokół idei humanizmu i realizmu socjalistycznego.

Prawdziwy rozkwit współpracy międzynarodowej w zakresie stosunków kulturalnych rozpoczął się jednak dopiero po 1989 r.

Pierwszą i najważniejszą organizacją zasłużoną dla instytucjonalizacji stosunków kulturalnych w Europie była założona dnia 5 maja 1949 r. w Londynie Rada Europy[5] . Nawiązywała ona do tradycji międzywojnia, z jego ruchami zjednoczeniowymi i federalistycznymi, wzmocnionymi doświadczeniami II wojny światowej, a także była odpowiedzią na rozszerzające się wpływy Związku Radzieckiego. Członkami Rady Europy zostać mogły tylko państwa demokratyczne, przestrzegające prawa człowieka i podstawowych wolności, co w praktyce ograniczało się do państw Europy Zachodniej[6] .

Działalność Rady Europy

Podstawy współpracy kulturalnej w ramach Rady Europy należy upatrywać w jej Statucie Rady Europy, który w swej preambule potwierdza głębokie przywiązanie do duchowych i moralnych wartości, stanowiących dziedzictwo narodów kontynentu europejskiego, a w art. 1 wyznacza jako jeden z celów organizacji osiąganie jedności pomiędzy jej członkami poprzez wspólne działania i zawieranie porozumień.

Pierwszym dokumentem potwierdzającym zaangażowanie Rady Europy jest rezolucja Komitetu Ministrów nr (49) 28[7] . Rada zaangażowana jest w organizowanie wielostronnej współpracy kulturalnej przez wszystkie swe organy, tj.: Komitet Ministrów, Zgromadzenie Parlamentarne, Kongres Władz Lokalnych i Regionalnych, Sekretariat oraz komitety koordynacyjne. Jednym z komitetów regionalnych jest Rada Współpracy Kulturalnej (CDCC). Zarządza ona Funduszem Kulturalnym, finansowanym głównie z budżetu Rady Europy.

Efektem działań Rady Europy w dziedzinie kultury są liczne konwencje, czyli właśnie umowy międzynarodowe, które normują stosunki kulturalne pomiędzy stronami danej konwencji.

„Przyjęte w ramach Rady Europy umowy międzynarodowe można podzielić na trzy grupy, nie uwzględniając chronologii. Pierwsza z nich dotyczy wspólnych działań na rzecz zachowania europejskiej substancji kulturowo-cywilizacyjnej, druga ochrony zróżnicowania w obszarze wartości niematerialnych, trzecia wreszcie niekomercyjnej współpracy i wymiany kulturalnej”[8] . Pod egidą Rady Europy zostało więc zawartych kilka niezwykle ważnych konwencji, które zostaną przedstawione według powyższego podziału.

Konwencja zmierzająca do zachowania europejskiej substancji kulturowo- cywilizacyjnej:

1. Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego (konwencja maltańska)[9] ;

Została ona zawarta w 1969 r. w Londynie, a następnie zrewidowana w La Valletcie w 1992 r. Zrewidowany tekst tej konwencji nawiązuje do Karty Ochrony i Zarządzania Dziedzictwem Archeologicznym (tzw. Karta Lozańska), wydanej w roku 1990 przez Międzynarodową Radę do spraw Zabytków i Miejsc Zabytkowych (ICOMOS). Zgodnie z definicją zawartą w konwencji maltańskiej za dziedzictwo archeologiczne uznaje się wszelkie pozostałości, obiekty i jakiekolwiek ślady ludzkiej aktywności z minionych wieków, które znajdują się na terenach podlegających jurysdykcji stron ww. konwencji, dla których wykopaliska, odkrycia i inne metody badań stanowią podstawowe źródło informacji, a których zachowanie i analiza pomogą prześledzić historię ludzkości i jej stosunek do środowiska naturalnego. Są to struktury, konstrukcje, zespoły budowlane, eksploatowane tereny, przedmioty i innego rodzaju zabytki.
Konwencja ta zobowiązuje strony m.in. do współpracy w zakresie konserwacji i finansowania badań, kształtowania świadomości publicznej w tej dziedzinie, ułatwiania międzynarodowej wymiany przedmiotów stanowiących dziedzictwo archeologiczne w celu badań, a także określa metody zapobiegania niedozwolonemu obiegowi tego typu obiektów.
Stronami konwencji jest 35 państw.

2. Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa architektonicznego Europy[10] ;
Konwencja ta została zawarta w 1985 r. w Grenadzie. Poprzedziło ją wydanie m.in. Europejskiej Karty Dziedzictwa Architektonicznego z 1975 r. Podobnie jak konwencja Maltańska, także ta konwencja: „definiuje (…) chronione dziedzictwo, zobowiązuje strony do jego inwentaryzacji, prawnych i finansowych gwarancji bezpieczeństwa przetrwania, prowadzenia polityki ochrony i rozwijania społecznej świadomości jego znaczenia”[11] .
Zgodnie z definicją konwencyjną dziedzictwo architektoniczne rozumiane jest jako trwałe dobra obejmujące zabytki, zespoły budynków oraz tereny, których zakresy są wyszczególnione w art. 1.
W zakresie współpracy konwencja ta zobowiązuje państwa-strony do wymiany informacji na temat prac konserwatorskich, polityki ochrony, metod godzenia potrzeb w zakresie ochrony architektury z wymogami współczesnego życia gospodarczego, nowych metod inwentaryzacji i in.

3. Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa audiowizualnego[12] ;

Konwencja ta została przyjęta w 2001 r. w Strasburgu. Do jej wejścia w życie wymagana była ratyfikacja przez pięć państw. Doszło do tego dopiero w 2008 r. Konwencja ta stanowi, że państwa-strony zobowiązane są do ustalenia obowiązku deponowania materiałów filmowych stanowiących część jej dziedzictwa audiowizualnego, wyprodukowanych lub koprodukowanych na terytorium danej strony.

Konwencje zmierzające do ochrony zróżnicowania kultury europejskiej w zakresie wartości niematerialnych:

1. Europejska Karta Języków Regionalnych lub Mniejszościowych[13] ;

Karta ta została podpisana w 1992 r. w Strasburgu. Dokument ten zawiera definicję języków regionalnych lub mniejszościowych, jako języków różnych od języka oficjalnego, tradycyjnie używanych przez obywateli danego państwa, stanowiących grupę licznie mniejszą od reszty ludności tego państwa. Z definicji tej wykluczone zostały dialekty języka oficjalnego oraz języki migrantów. Europejska Karta Języków Regionalnych lub Mniejszościowych zobowiązuje strony m.in. do respektowania geograficznego zasięgu tych języków, ułatwiania lub popierania posługiwania się nimi w mowie i piśmie, w życiu publicznym i prywatnym, wspierania badań i studiów na tymi językami, zapewnienia metod i środków do ich nauczania i in. Konwencja ta w sposób szczególny podkreśla wagę międzynarodowej współpracy w zakresie ochrony języków mniejszościowych i regionalnych. Na dzień dzisiejszy Karta została ratyfikowana przez 25 państw[14] . „Europejska Karta Języków Regionalnych lub Mniejszościowych z 1992 r. uznaje, że ochrona języków historycznych, w sytuacji gdy niektórym z nich grozi ostateczna zagłada, stanowi wkład w zachowanie i rozwój bogactwa kulturalnego i tradycji europejskiej”[15] .

2. Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych[16] ;

Konwencja ta została zawarta w 1995 r. w Strasburgu, a weszła w życie w 1998 r. Jej stronami jest 39 państw[17] . Konwencja ramowa Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych jest pierwszą wiążącą, wielostronną umową międzynarodową, której postawiono za cel ochronę mniejszości narodowych. Regulacje w niej zawarte są stosunkowo szczegółowe i obszerne. Nazwa konwencji – określenie „ramowa” – wskazuje, że ma ona przede wszystkim służyć jako punkt wyjścia do dalszego działania, zwłaszcza zaś jako zbiór norm, które powinny istnieć w krajowych porządkach prawnych lub zostać do niego wprowadzone. Państwom pozostawiony jest pewien margines uznania we wprowadzaniu konwencji w życie, gdyż nie zostało w niej zdefiniowane pojęcie mniejszości narodowej.

Konwencje dotyczące niekomercyjnej współpracy i wymiany kulturalnej

1. Europejska konwencja kulturalna[18] ;

Została zawarta w 1954 r. w Paryżu. „Stanowi ona – mimo skromnych rozmiarów, ogólnikowości sformułowań i niewielu dyspozycji o charakterze rzeczowym – element wyjściowy dla wszystkich innych regulacji prawnych w tej dziedzinie. Jest także punktem odniesienia przy tworzeniu w obrębie Rady Europy organów i instytucji związanych ze współpracą kulturalną. Jako pierwsza zawiera też formułę przystąpienia do niej dowolnego państwa europejskiego, niebędącego członkiem Rady Europy (…)”[19] .

Europejska konwencja kulturalna zakłada zawieranie dwustronnych umów dotyczących tej dziedziny pomiędzy państwami-stronami, a także prowadzenie polityki wspólnych działań, mających za cel szerzenie wśród obywateli studiów nad językami, historią i cywilizacją wszystkich narodów.

2. Konwencje o charakterze szczegółowym tj.: Europejska konwencja o telewizji ponadgranicznej z 1989 r.[20] , Europejska konwencja o koprodukcji filmowej z 1992 r.[21]

Działalność Unii Europejskiej

Drugą organizacją regulującą stosunki kulturalne w Europie, dążącą do ich instytucjonalizacji, jest Unia Europejska. Powstała ona przede wszystkim w celu harmonizacji i ułatwienia realizacji celów gospodarczych w Europie, z czasem jednak również stosunkom kulturalnym zaczęto poświęcać więcej uwagi. Impulsem było zwrócenie uwagi w Deklaracji stuttgarckiej z 1983 roku[22] na czynniki pozaekonomiczne, wpływające na procesy integracji w Europie. W Traktacie o Unii Europejskiej poświęcono kulturze rozdział XIII. W art. 167 wyznaczony został główny cel Unii Europejskiej w tej dziedzinie, tj. przyczynianie się do rozkwitu kultur państw członkowskich, z poszanowaniem ich różnorodności narodowej i regionalnej, z równoczesnym podkreśleniem znaczenia wspólnego dziedzictwa kulturowego.

Działalność UNESCO

Instytucjonalizacja międzynarodowych stosunków kulturalnych, poza Europą, przebiega głównie pod auspicjami UNESCO, jednak, jak się zauważa wśród badaczy tematu, jak dotąd Rada Europy zdaje się najbardziej efektywną z organizacji międzynarodowych. W przypadku UNESCO: „(…) znacznie większa liczba i zróżnicowanie jej państw członkowskich stanowi istotne utrudnienie zarówno dla osiągnięcia konsensusu, jak i możliwości uwzględnienia specyficznych potrzeb różnych środowisk kulturowych. Tak więc ograniczona skala członkostwa w Radzie Europy z jednej strony ułatwia racjonalizację i większą dynamikę działania organizacji, z drugiej względne podobieństwo państw umożliwia sprawniejszą dyskusję nad projektami konwencji, otwartość na inne europejskie podmioty prawa międzynarodowego daje zaś szansę uczestnictwa w jej inicjatywach legislacyjnych także państwom, które do niej formalnie nie należą (…)”[23] .

UNESCO, czyli Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (rozwinięcie nazwy od pierwszych liter angielskiej nazwy: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), stanowi organizację wyspecjalizowaną w ramach struktur Organizacji Narodów Zjednoczonych, czyli ONZ. Już w Karcie Narodów Zjednoczonych, stanowiącej podstawę działania ONZ, przewidziano funkcjonowanie organizacji wyspecjalizowanych, utworzonych na podstawie umów zawartych pomiędzy rządami posiadającymi rozległe kompetencje w rożnych dziedzinach, w tym również w dziedzinie kultury.
Konwencja o ochronie światowego dziedzictwa kulturowego i naturalnego[24] (dalej: konwencja UNESCO) została sporządzona w Paryżu w 1972 r., natomiast weszła w życie w 1975 r. Nie jest to chronologicznie pierwsza konwencja, natomiast najszerzej odnosi się do ochrony całego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego. W swych pierwszych artykułach przedstawia definicję dziedzictwa kulturalnego oraz naturalnego. Co do zasady za dziedzictwo kulturowe uznaje się zabytki (dzieła architektury, dzieła monumentalnej rzeźby i malarstwa, elementy i budowle o charakterze architektonicznym etc.), zespoły budowli oraz miejsca zabytkowe, tj. dzieła człowieka, wspólne dzieła człowieka i przyrody etc. Natomiast za dziedzictwo naturalne, według konwencji UNESCO, uważa się pomniki przyrody, formacje geologiczne i fizjograficzne, miejsca lub strefy naturalne o ściśle oznaczonych granicach, mające wyjątkową powszechną wartość z punktu widzenia nauki, zachowania lub naturalnego piękna.

Na podstawie art. 12 konwencji UNESCO prowadzona jest lista zwana „Listą dziedzictwa światowego”, która obejmuje wykaz dóbr dziedzictwa kulturowego i naturalnego, zgodnie z definicjami konwencyjnymi. Zajmuje się tym Komitet Dziedzictwa Światowego. Lista ta na czerwiec 2013 r. obejmuje 981 obiektów w 160 krajach, w tym 759 obiektów dziedzictwa kulturowego (K), 193 przyrodniczego (P) i 29 mieszanych (K, P). O wpisaniu danego obiektu na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa w trakcie corocznej sesji, począwszy od 1977 r. Nominacje zgłaszane są przez poszczególne kraje. Jeżeli wniosek o wpisanie danego miejsca na listę nie zostanie uwzględniony, może być złożony ponownie [25].

Pod auspicjami UNESCO zostało zawartych wiele konwencji. W kolejności chronologicznej, z pominięciem wyżej omówionej konwencji UNESCO, są to następujące umowy międzynarodowe:

1. Akt Konstytucyjny zawarty w 1945 r.[26] ;

Stanowi podstawę działania UNESCO. W jego preambule czytamy, że: „(…) ponieważ wojny rodzą się w umysłach ludzi, również w ich umysłach powinny być zwalczane. W roku 1945, zakończenia II Wojny Światowej, stwierdzenie to nie dziwiło”[27] .

2. Konwencja o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego zawarta w 1954 r. wraz z II protokołem z 1999 r. ( tzw. konwencja haska)[28] ;

Konwencja ta miała na celu zobowiązanie państw-stron do poszanowania i opieki nad dobrami kultury, ustalała zasady zachowania w stosunku do dóbr kultury na wypadek okupacji oraz ustalała zasady nietykalności pewnych dóbr kultury etc. Uzupełniała ona konwencje haskie dotyczące ochrony dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego z lat 1899 i 1907 roku oraz w Pakt Waszyngtoński z 1935 r.

3. Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 r.[29];

Konwencja ta również definiuje dobra kultury, a także pojęcie nielegalnego wywozu, przywozu i przenoszenia dóbr kultury. Wśród innych jej postanowień znajduje się również m.in. zobowiązanie państw-stron do zapobiegania przez muzea i inne instytucje dóbr kultury nielegalnemu wwożeniu na teren państwa-strony po wejściu w życie niniejszej konwencji, a także stosowania wszelkich środków administracyjnych i karnych, przewidzianych przez prawo wewnętrzne, w celu ścigania takich praktyk.

4. Konwencja dotycząca podwodnego dziedzictwa kulturalnego z 2001 r.[30] ;

Konwencja ta ściśle związana jest z Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 1982 r.[31] , zgodnie z którą większość chronionych nią dóbr znajduje się w sferze jurysdykcyjnej poszczególnych państw, bądź tam, gdzie jurysdykcja jest ograniczona, np. szelf kontynentalny. W tym zakresie uregulowania międzynarodowe stanowi podstawę działań dotyczących podwodnego dziedzictwa kulturowego.

5. Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r.[32] ;

W konwencji tej zawarto definicję niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które oznacza: „praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności – jak również związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową – które wspólnoty, grupy i, w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego ”[33].

Podsumowanie

Instytucjonalizacja stosunków kulturalnych jest nierozerwalnie związana z funkcjonowaniem organizacji międzynarodowych. Ich zadaniem jest dążenie do realizacji ich celów statutowych poprzez zawieranie umów międzynarodowych pomiędzy państwami-członkami organizacji oraz między nimi i państwami trzecimi. Umowy międzynarodowe (konwencje) są więc podstawowym narzędziem instytucjonalizacji. W pierwszych artykułach ww. konwencji znajdują się definicje przedmiotów, do których konwencje się odnoszą. Tworzenie wspólnych, spójnych definicji stanowi pierwszy krok do realizacji zadań, jakie wyznaczane są w tych umowach państwom-stronom, tj. dążenia do ochrony, zachowania przed zniszczeniem i zapomnieniem, do dalszego rozwijania i prowadzenia badań i studiów i innym działaniom, szczegółów opisanych w ww. konwencjach. Umowy te często stanowią podstawę do powstania aparatu administracyjnego, przy pomocy którego te cele są realizowane.

Umowy międzynarodowe, również te dotyczące kultury, zgodnie z zasadą pacta sunt servanda zobowiązują strony do ich przestrzegania. Jako wiążące stanowią wyższą formę zobowiązania niż inne akty, którym posługują się organizacje międzynarodowe, jak np. zalecenia czy rezolucje. Nakładają na państwa-strony obowiązek wspólnych działań, co w wielu przypadkach daje jedyną możliwość zachowania pewnych dóbr kultury wspólnych terytorialnie dla różnych państw-stron. Wyznacza również jeden nadrzędny cel, wspólny dla całej społeczności międzynarodowej, któremu podporządkowane są inne zadania wyznaczane przez poszczególne konwencje – czyli poszanowanie wytworów ludzi oraz natury, które składają się na dobra kultury.

Przypisy
Bibliografia
Lista publikacji dotycząca tematyki artykułu:
1. Instytucjonalizacja wielostronnej współpracy międzynarodowej w Europie, red. S. Parzymies, Ryszard Zięba, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004.
2. W. Góralczyk, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
3. A. Łazowski, A. Zawidzka, Prawo międzynarodowe publiczne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2003.
4. J. Barcz, Prawo Unii Europejskiej. Zagadnienia systemowe, Wydawnictwo Prawo i Praktyka Gospodarcza, Warszawa 2003.
5. J. Sozański, Prawo traktatów, Polskie Wydawnictwo Prawnicze Iuris, Warszawa–Poznań 2008.

Lista adresów internetowych dotycząca tematyki artykułu (odczyt z dnia 15.10.2013 r.):
1.http://www.msz.gov.pl/pl/polityka_zagraniczna/organizacje_miedzynarodowe/rada_europy/
Strona zawiera podstawowe informacje na temat historii i funkcjonowania Rady Europy.
2.http://conventions.coe.int/Treaty/Commun/ListeTraites.asp?CM=8&CL=ENG
Strona zawiera wykaz wszystkich traktatów zawartych w ramach Rady Europy. Umożliwia dostęp do wszystkich podstawowych informacji, tj. tekstu dokumentu, listy sygnatariuszy itd.
3.http://www.unesco.pl/
Strona zawiera informacje na temat UNESCO i podejmowanych przez te organizację działaniach.
4.http://stosunki-miedzynarodowe.pl/
Strona poświęcona jest tematyce stosunków międzynarodowych, zawiera teksty źródłowe, aktualne informacje dotyczące stosunków międzynarodowych, słownik przydatnych pojęć. Tematy pogrupowane są według kategorii, tj. bezpieczeństwo, dyplomacja, ekonomia i inne. Na stronie znajdują się również testy umożliwiające sprawdzenie swej wiedzy z zakresu stosunków międzynarodowych.
5.http://www.un.org/en/
Strona poświęcona jest działalności Organizacji Narodów Zjednoczonych, w tym również UNESCO.